Sońǵy kúnderi elimizde bolǵan oqıǵalar tizbegi bárimizdi qalyń oıǵa batyryp, kókeıimizdegi suraq ataýlyny ulǵaıta tústi. El Táýelsizdiginiń 30 jyldyq merekesin jyl boıy jalaýlatyp, mereıtoılyq qorytyndy jıyndy ótkizgenimiz keshe ǵana edi. Arada eki apta óter-ótpesten Jańaózennen bastalǵan beıbit jıynnyń sońy qandy qaqtyǵysqa ulasty. Nege bulaı boldy?
Sansyz suraqqa bas qatyryp, jaýap tappaı qınalǵan sátte ótken tarıhty paraqtap, kitap aqtaryp, bolmasa aǵa býynnyń aıtqanynan jaýap izdeıtin daǵdymyz bar. Elimizge, álemge tanymal tulǵalardyń buqaralyq aqparat quraldaryna bergen suhbattarynan alynǵan dáıeksózderge qaıta kóz jiberip, janymyzdy jaralaǵan saýaldarǵa jaýap tapqandaı boldyq...
«Bilesiń be, sońǵy kúnderi Otanyma oralý maǵan óte aýyr tıetin bolyp júr. Uıat sekildi. Ana jaqta, Eýropada basqa ómir, al bizde basqasha ómir. Adamdarǵa obal-aq, al olar eýropalyqtardan da áldeqaıda jaqsy ómirge laıyqty ǵoı», deıdi Adamzattyń Aıtmatovy. Shoń qaıratkerdiń Eýropada qyzmet etip, ómir súrgenimen, bolmys-bitimi Otanymen, elimen bite qaınasyp jatqany ǵoı. Jazýshy eliniń eýropalyqtardan da jaqsy ómir súrýge laıyqty ekenin oılap, erekshe kúıinedi. Biraq ultynyń uıatyna aınalǵan Aıtmatovtyń ózi týǵan halqynyń jaqsy ómir súrýine qolushyn soza almaı qınalady, uıattan órtenedi. Qandaı sharasyzdyq?!
Shyńǵys Aıtmatovtyń qalaı bolǵanda da eliniń turmys-tirshiligine alańdap, olardyń taǵdyryna jany kúızeletin naǵyz halyq jazýshysy ekeni osydan-aq aıqyn kórinedi. Zadynda, mundaı qasıet kez kelgen ult zııalysyna tán bolýy tıis. Halqynyń bolmys-bitimin, turmys-tirshiligin, rýhanı áleýetin ult zııalylarynan artyq kim biledi, kim baǵalaı alady deısiz. Grýzınniń ataqty akteri Vahtang Kıkabıdzeniń aıtqanyna da rızashylyqpen qulaq qoıatynymyz da sol. «Erteń úrim-butaǵyń seniń esimińdi alyp júrýden, seniń áýletińnen ekenin aıtýdan uıalmaıtyndaı ómir súrý kerek», deıdi akter. Kez kelgen pende Kıkabıdze aıtqan uǵym sheńberinde tirshilik keship, áýletiniń uıatyn oılasa, ultynyń atyna da uıat keltirmes edi-aý. Uıatty oılaǵandar bıliktiń qoljaýlyǵyna aınalyp, halqyna qııanat jasamaq túgili, eliniń namysy úshin Kıkabıdze sııaqty ózine bergen joǵary marapattan (Reseıdiń) da bas tarta alady.
Zadynda, halyq óz qaharmandaryn ardaqtaı da biledi, tórge de shyǵarady, tóbesine de kóteredi. Kerek deseńiz, kózi tirisinde qoladan músinin quıyp, eskertkish te turǵyzady. Eliniń dańqyn asyryp, jeke jetistigi arqyly tól memleketin ozyq elder qataryna qosqan jandarǵa eskertkish ornatý – eldiń de, erdiń de abyroıy! Áıtse de, álemge áıgili ýkraınalyq jeńil atlet Sergeı Býbka ózine osylaısha erekshe kórsetilgen qurmetten yńǵaısyzdanatyn, uıalatyn tárizdi. «Doneskide maǵan eskertkish ornataıyn dep jatqanynan habardar boldym, ári ony quptaı qoımadym. Doneskiniń qalalyq keńesi sheshim qabyldaǵannan keıin, amalsyz kóndim. Al ózimshe bul eskertkish Sergeı Býbka degen adamǵa emes, sportshy Sergeı Býbkaǵa qoıylǵan eskertkish dep qabyldadym. Sol sebepti eskertkishtiń janynan ótken saıyn men oǵan: «Sálem» dep aıtamyn», deıdi sportshy.
«Ulyq bolsań, kishik bol» demekshi, elin tórtkúl dúnıege tanytqan Býbkanyń qarapaıymdylyǵy onyń abyroıyn burynǵydan da asqaqtata túseri anyq. Eline naǵyz eńbegi sińgen tulǵaǵa, ultynyń uıatyna aınalǵan azamatqa kózi tirisinde qansha eskertkish qoısa da jarasady emes pe!
...Eskertkishti beıbit kúnniń batyrlaryna kózi tirisinde qoıǵanǵa ne jetsin?! Al biz kóp jaǵdaıda eldikti qorǵaý jolynda eren erlik kórsetken erlerdi qaza bolǵannan keıin ǵana ulyqtaımyz. Sońǵy otyz jyl ishinde tótenshe apattan, jarylystan kóz jumǵany bar, lańkester qolynan qaza tapqany bar – qanshama batyrymyzdan aıyryldyq deseńshi. Qudaı-aý, úsh onjyldyq ishinde elimizde qansha márte aza tutý kúni jarııalandy? Aza tutý kúni demekshi, eldiń aza tutýyna baılanysty Reseıdiń halyq ártisi Natalıa Seleznevanyń bir kezde aıtqany kúni keshe jadymyzda qaıta jańǵyrǵan edi. «Qaıǵy-qasiretten ábden sharshadyq. «Máńgilik jadymyzda saqtalady» degen sóz tipten qajytty. Kimderge arnalǵan? Jastarǵa...» degen-di aktrısa Qazan qalasyndaǵy sýǵa batqan kemede qaza bolǵandardy aza tutý kúninde...
P.S. Ult zııalylarynyń boıynda uıat ataýly menmundalap tursa, aza tutatyn kúnder de azaıar edi-aý. Al ázirge aza tutýdyń azabyn tartyp-aq jatyrmyz...