ALYS AÝYL AJARLY

Oblystyń ońtústik búıirinde jatqan Oıyl aýdany mal sharýashylyqty óńir. Kúni keshegi kólem qýýshylyqtyń qury­ǵyn ustaǵan keńestik kezeńde munda da eginshilikpen aınalysyp kórgen. Egin­shilikke jaramsyz jerlerdiń ózin aýyl-aýyldyń irgesine deıin jyrtyp, egis sal­ǵa­nymen tuqym men janarmaı shyǵynyn ótemeıtin tirlikti naryqtyq qatynastar ta­laby yǵystyryp shyǵarǵan-dy. Oıyl­dyqtardyń endigi turmys-tirshiligi tórt túlikke qarap qalǵany da ras. Onda da terisi men júni kádege aspaıdy, eti men sú­ti bolmasa. О́ndirisi joq, ónerkásipti sha­­harlardan shalǵaıda jatqan Oıyl óńi­riniń turǵyndary qıynshylyqtyń nebir áýselesin de kórdi. Degenmen qa­zirgi oblys áki­mi Eleýsin Saǵyndy­qov­tyń basta­masymen Oıyl men Qobda ara­syndaǵy 140 shaqyrymǵa qatty ja­mylǵy tósep, aý­dan ortalyǵynda osy zamanǵy medı­sı­nalyq qondyrǵylarmen jabdyq­talǵan aý­rýhana salyp bergennen keıin-aq aýyl­dyq­tardyń údere kóshýi toqtap, adamdar­dyń erteńgi kúnge senimi nyǵaıa túsken-di. Mundaı ıgilikti úrdis aýdan­daǵy jeti se­lolyq okrýgte jalǵa­syn taýyp, turmysqa bereke kire bas­taǵan bolatyn. Aqtóbeden arnaıy at basyn bur­ǵan Sarbıe selolyq ok­rýginde osyn­daı ıgi isterdiń izi ashyl­ǵanyn estip júr­genbiz. Oblystan – 300, aýdan or­ta­ly­ǵynan 60 shaqyrym qashyqta orna­las­qan bul aýylǵa esh qıyndyqsyz jettik te. Sarbıe selolyq okrýginiń ákimi Rys­baı Esmuhanov keńsesinde kútip otyr eken. Onyń osy aýyldyń týma­sy ekenin burynnan biletinbiz. Almaty maldáriger­lik ınstıtýtynda stýdentter qalashy­ǵynyń dırektory bolyp qatar­las­tary arasynan iskerligimen tanylǵa­nynan da habardar bolatynbyz. Kisili­giniń kemdigi joq keńqoltyq jigit aǵasy aman­dyq-saýlyqtan keıin buıym­taıy­myzdy aıt­tyrmaı uǵyp, okrýgtiń tynys-tirshi­ligimen tanystyra bastady. Buǵan deıin sharýashylyqtarda mal mamany bolyp istegen onyń aýyl sharýasynyń qyr-syryn jetik biletini ańǵarylady. Osy okrýgtegi eki aýyldyń turǵyn­darynyń eńbektegen jasy, eńkeıgen kárisine deıin jatqyzyp, órgizedi. Týǵan aýyly, onyń ústine ákimdik qyzmettiń de aýyldyq­tarmen qoıan-qoltyq qatynasta bolýdy mindetteıtini jáne bar. – Okrýg ortalyǵy Sarbıe aýylynda – 233, Qarakól eldi mekeninde 24 tútin bar. Osy eldi mekenderdegi 1668 adamnyń 702 -si eńbekke jaramdy, Sapaqkól mektep balabaqshasy, Qarakól negizgi mektebinde 323 oqýshy bilim alýda, otyz­ǵa jýyq búldirshin balabaqshaǵa barady. Mektep jasyna deıingi bala­baqsha úsh mezgil tamaqpen tolyq qam­tylǵan. Byl­tyr 6,5 mln.teńge bólinip, orta mekteptiń jylý júıesi jańartyldy, bıyl 32 mln.teńge bólinip, mektepke kúrdeli jón­deý jumystary bastalmaq­shy, – dep bastady áńgimesin ol. Aýylda birqatar áleýmettik máse­le­ler oń sheshimin taýypty. Aýyl turǵyn­dary tórt kanal boıynsha teledıdar kóredi eken. Bıyl telefon stansasy sandyq júıege kóshirilip, 72 abonentke qyzmet kór­setýde. Munda uıaly telefon baıla­ny­sy júrgizilip, aýyldyqtar alys-jaqyn­daǵy aǵaıyn-týyspen aıshylyq alys jerlerden jyldam habar alyp turǵan kó­rinedi. Okrýg boıynsha bıýdjet salasynda 129 adam qyzmet etedi eken. Aýylda tórt dúken, osynshama jeke ká­sipker jumys isteıdi. Okrýgtegi 35 sharýa qojalyǵy men bir óndiristik koopera­tıvte 179 adam eńbek etedi. Osy agro­qurylymdar byltyr 12000 tonna shóp daıyndap, 480 gektar jerge egin ósiripti. Onyń 390 gektary maqsary daqyly. “Jaqyp”, “Raqym” sharýa qojalyqtary bıylǵy egiske jer jyrtyp, tuqym daıyndap qoıypty. Jer degdisimen bul sharýaǵa kirisip ketpekshi. Qazir okrýg boıynsha 3620 iri qara bar. Jyl saıyn maldyń sany kóbeıip, óndi­riletin ónim kólemi de molaıa túsipti, 457 sn. et óndi­rilipti. Mal tuqymyn asyl­dan­dyrý maq­satynda “Atameken” óndiristik koope­ratıvi taýarly nesıege edilbaı tuqymdy 615 qoı alyp ósirse, “Rahym”, “Jaqyp”, jáne “NUR” sharýa qoja­lyq­tary asyl tuqymdy buqa satyp alypty. О́tken jyly eńbek bırjasyna 15 adam tirkelip, 9 adam kásiptik qaıta daıarlaýdan ótken. Jańadan 18 jumys orny ashy­lypty. “Jol kartasy” baǵ­darlamasy boıynsha úsh sharýa qojalyǵy 11 adamdy jumysqa tartypty, eki adam jastar tájirıbesi boıynsha eńbek etipti. – Kóshelerdiń sanıtarlyq tazaly­ǵyna, kógaldandyrýǵa, jaryqtandyrýǵa aıryqsha kóńil bólip otyrmyz. О́tken jy­ly 5000 tonna qoqys shyǵarylyp, aý­yl­dy kóshpeli qumnan saqtaý úshin Oıyl orman sharýashylyǵy mekemesiniń kú­shi­men 100 gektar jerge aǵash kóshetteri egil­di. Bıyl shyqpaı qalǵan kóshetterdi ja­ńadan otyrǵyzý kózdelýde. Bizdi oılan­dyratyn problemalardyń biri aýyz sý edi, qazir sý qubyryn qalpyna keltirý jumys­tary aıaqtala keledi. Mal ósirgen soń onyń jetkilikti jemshóbi bolýy kerek. Bizdiń óńirde kóltabandar kóp. Biraq, Taýasar bógeti buzylyp, sońǵy jyldary olarǵa sý shyqpaı júr edi. Bıyl 1,5 myń gektar alqapqa sý jiberý múmkindigi bar osy bógettiń jobalaý-smetalyq qujattary jasaldy. Buıyrtsa, qyrkúıek aıyna deıin kúrdeli jóndeýdi aıaqtaımyz, – dedi Rysbaı Esmuhanov sózin túıindeı kele. Sońǵy jyldarda aý­ylda qolǵa alynǵan ıgi isterdiń bira­­­zy­nan habardar etken okrýg basshysy “maqtanyp tur dep oı­larsyz, solardyń bir-ekeýin óz kózi­ńizben kórińiz” dep ákimshilik keńsesi men eńseli qurylys ortasynda ornalasqan aq shańqan úıge qaraı bastady. Jańadan salynyp jatqan qurylys 50 oryndyq balabaqsha ǵı­ma­raty,oǵan bıýdjetten 140 mln. teńge bó­lindi, bıyl bitedi. Al biz kele jatqan ot­ba­sylyq ambýlatorııa byltyr paıdala­nýǵa berilgen otbasylyq ambý­latorııa dep túsindirdi. Otbasylyq dárigerlik ambýlatorııa úıi maqtaýǵa turarlyq-aq eken. Ishi muntazdaı taza, qajetti qondyrǵylarmen jabdyq­tal­ǵan. Kúndizgi stasıonar ból­mesine to­ńa­zytqyshqa deıin qoıy­lypty. Selolyq dárigerlik ambýlatorııa aǵa dárigeri Aman­ǵos Qısyqov buǵan deıin aýdanda qyzmet istegen tájirıbeli dá­riger. Zeınetkerlikte júrgen ol óziniń al­dyndaǵy adam basqa jaqqa qonys aý­dar­ǵannan keıin bos qalǵan orynǵa aý­dandyq aýrýhananyń bas dárigeri Joldas Qambarovtyń ótinishimen kelgen eken. Oǵan qýanbasa, ókinbeıdi. – Bizdiń ujym uıymshyl, munda jumys isteıtin medbıkeler óz kásibin je­tik meńgergender. Úsh medbıke, bir feld­­sher jumys isteıdi, jedel járdem má­shınesi bar. Feldsher Gúlsara Mý­sına­nyń eńbek ótili 28 jyldan asty. Ol jas­tardyń jaqsy tálimgeri. Solardyń kú­shi­men adamdardy ekinshi qaıtara medısı­nalyq tekserýden ótkizip jatyr­myz. Aıaǵy aýyr áıelderdiń densaýlyǵyn udaıy qadaǵalap turamyz, aıy-kúni jaqyn­daǵanda aýdandyq aýrýhanaǵa jatqyzamyz. Sonyń arqasynda sońǵy jyldary ana men bala ólimi bolǵan joq. Byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda dúnıege kelgen sábıler sany úsheýge art­ty. Bul tur­mystyń jaqsarǵanynyń, me­dısınalyq qyzmet sapasynyń artqa­nynyń nátıjesi. Turǵyndar juqpaly aýrýlarǵa, týlıa­re­mııaǵa, gepatıtke qarsy, t.b. túrli aýrý­lar­ǵa qarsy ýaqytynda egildi, – deıdi Amanǵos Qısyqov. Onyń aıtýynsha, Qarakóldegi medı­sınalyq pýnkt maman joqtyqtan ja­by­lýǵa jaqyn qalǵan eken. Osy aýylǵa medbıke Aısánim Jýmına kelin bolyp túsken soń medpýnktti ustap qalýdyń sá­ti túsipti. Klýbtyń eki bólmesine or­na­las­qan medpýnkttiń jumysyn shyr aı­nal­dyrǵan jas mamannyń aıaq alysy táýir kórinedi. Osyndaǵy densaýlyq saq­taý jumysyn qazirdiń ózinde jolǵa qoı­yp úlgeripti. Otbasylyq dárigerlik ambýlatorııa qyzmetkerleri aýyldyń tazalyǵy, aýrýdyń aldyn alý, jeke bas gıgıenasy máseleleri jaıynda leksııa­lar oqyp, sanıtarlyq bıýlletender shy­ǵaryp turady eken. Jyl ótken saıyn aýrýǵa shaldyǵýshylardyń azaıyp, aý­yl­dyń tazalyǵy artyp kele jatýy osyndaı jumystardyń arqasy ekeni sózsiz. Bıyl bul óńirde qar túsip jarymady. Sodan da bolar kún jylyp, toń túsip ke­tipti. Boqtyaral qystaǵynda otyrǵan “Jaqyp” sharýa qojalyǵynyń malshy­larynyń qystan qysylmaı shyqqanyn murty buzylmaǵan isterden-aq ańǵarýǵa bolady. Munda 187 iri qara qystaty­lypty, sıyrlardyń aldy buzaýlaı bastapty. Sharýa qojalyǵynyń jetek­shisi Jumabaı Jaqypovpen áńgimemiz atakásiptiń jaı-kúıine aýysa berdi. Kezinde marqum ákesi Jarylqasynnyń qyzmet babymen kóship kelgen eken. Ol kisi osynda sharýa­shy­lyqtyń bas ın­jeneri bolypty. Keıin keńshar taraǵanda óndiristik kooperatıvte mehanızator bolyp eńbek etken Jumabaı bul qury­lymnyń da kúni ótkende “Jaqyp” sharýa qojalyǵyn quryp, bólinip shyǵypty. Bastapqyda bir ǵana eski “MTZ” trak­tory enshisine tıgen jas jigit isiniń uty­ryn taba bildi. Ildebaılap jóndep alǵan kombaın da kádege asty. Shóp shap­­ty, egin saldy. Aýysqan pishen, as­tyq­­­ty malǵa aýystyrdy. Aýylda qaınap ósken eńbekqor jas jigit jatpaı-turmaı tyrbanyp jumys istedi. Sharýasy júrip, bir mal ekeý bola bastady. Qolym baı­lyqqa jetti dep astyna qymbat má­shıne minip, qymbat dúnıe jınaýdan boı­yn aýlaq saldy, bastaǵan isin bir bı­ikke kóterýge umtyldy. Ilkimdilik pen izdenis óz nátıjesin berdi de. Qazir “Jaqyp” sharýa qojalyǵynda eki “MTZ”, bir “DT-75” traktory, eki “KTP-4” shópshapqysh agregaty, bir shóptaılaǵysh, segiz tirke­mesi, kombaıny bar. Osynyń bárin tirnektep jınap, kádesine jaratýynyń ózi jigittiń qolynyń ismerligin kórsetse kerek. Shóp shaýyp, taı-taı pishendi kórshiles Mııalyǵa aparyp ótkizdi, aýyldaǵylarǵa malǵa aıyrbastady. Qazir sharýa qojalyǵynda eki júzge jýyq iri qara, 900 qoı ósirilýde. Osy maldyń baǵym-kútimine segiz adam qaraıdy. Olardyń árqaısysyna 20 myń teńge aılyq berip, jemshópten qystyq otyn­nan qarasyp turǵan da ózi. Aýyldaǵy az qamtylǵan otbasylaryna da arzannan jemshóp, otyn berýden qashpaıdy. Ákim­dik ótkizgen sharalarǵa da demeý­shilik jasap júr. О́zgeler bizdiń óńirde buryn-sońdy ósirilmegen daqyl dep at-tonyn ala qashqanda maqsary egip, tym-táýir ónim aldy. Ony aýdan sharýashylyq qury­lymdaryna tuqymǵa ótkizgeni de paıda ákeldi. Endi osy maqsaryny syǵyp, shemeshki maıyn óndirmekshi. Ol úshin Shymkent asyp, maı syǵatyn qondyrǵy ákelip qoıdy. Ony qondyryp, iske qosý ǵana qalyp tur. Oǵan búgin-erteń kiris­pekshi, maqsarynyń maıyn alǵannan keıingi qaldyǵyn semirtiletin malǵa jem retinde paıdalanýdy kózdeýde. Jumabaı Jarylǵasynuly tek mal sanyn kóbeıtýdi ǵana mise tutqysy joq. Asyl tuqymdy iri qara men qoı ósirýge baǵyt ustaýda. О́tken jyly Batys Qa­zaq­stan oblysyndaǵy “Birlik” asyl tu­qym­dy qoı sharýashylyǵynan on jeti qoshqar ákelip, kúıekke jibergen. Endi taǵy da jıyrma – otyz asyl tuqymdy qoshqar ákelýge bel býyp otyr. Iri qa­ranyń tuqy­myn asyldandyrý úshin osy oblystyń “Ańqaty” sharýashy­lyǵynan 300 myń teńgege eki asyl tuqymdy buqa satyp ákel­di, bıyl taǵy da ekeýin ta­bynǵa qospaqshy. Jalpy talǵamy bıik ta­lapty jastyń ­ǵylym men tehnologııa­nyń ozyq úlgilerin kádege jarataýǵa degen umtylysy naryq­tyń álippesin ıger­gendiginen bolsa kerek. Paıdalanylmaı turǵan eski ǵımarattar­dyń materıaldary qolyna tıse mal semirtý alańyn salýdy qolǵa almaqshy. Et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy mal ósirip, sapaly et óndirýmen aınalysýǵa belin býǵan sharýa qojalyǵynyń jetek­shisi bul baǵyttaǵy biraz jumystardy tyndyr­ǵany kórinip-aq tur. Asyl tu­qymdy mal sharýashylyǵy ataný úshin qoıylatyn maldárigerlik talaptardyń birazyn tap-tuınaqtaı oryndap ta qoıypty. – Osy Boqtybaı qystaǵynan taǵy bir turǵyn úı salýdy oılastyryp júrmin. Bul jer malǵa shúıgin, sharýaǵa jaıly, aýylǵa jaqyn. Jalpy, elimizdiń búkilálemdik saýda uıymyna kirýge talaptanýy, Keden odaǵyna kirýi mal ónimderin eýropalyq standartqa saı óndirýge mindetteıdi. Al, oǵan tańerteń aıdap salyp, keshke qamaýmen jete almaımyz. Sondyqtan asyl tuqymdy mal ósirip, sapaly ónim óndirýdiń jolyn tańdaýymyz ǵana utymdy bolmaq. Meniń qazirgi nıetim de osy talap údesinen shyǵýdyń qamy, – deıdi “Jaqyp” sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Jumabaı Jaqypov. Alystaǵy aýyldyń ajarly tur­my­syn, alańsyz kórip, kóńilimiz marqaıyp qaldy. Sarbıeniń úsh oblystyń qol­tyǵynda shalǵaıda jatqanyn meńzep jol qaty­nasy bolmasa dep ıshara jasa­ǵa­nymyzda okrýg ákimi Rysbaı Esmuhanov “Budan da jamanda toıǵa barǵanbyz” degendeı ázirge jol qatynasy onsha qıyndyq týdyryp turǵan joq. Máskeý de birden salynǵan emes. Qazir aýylǵa qarjylaı qarasý jaqsardy. Ekono­mı­kamyz qýattanyp keledi. Aýdanmen eki ortadaǵy jol budan góri de jaqsaratyn kez keler, dep erteńgi kúnge degen seni­min bildirdi. Artta malyn tóldetip, egis salýdyń qam-qaraketine kirisken aýyl qalyp bara jatty. Olardyń burynǵydaı ókimet óltirmeıdi degendi maldanatyn aýyldyqtar emes, ógiz qara kúshim bar dep tyrbanyp, eńbek etip jatqany qýantty bizdi. Satybaldy SÁÝIRBAI. Aqtóbe oblysy.