Tarıhymyzdyń uly tulǵasy

...1993 jyldyń 22 tamyzy. Kesh­ki saǵat 21 shamasynda Tuńǵysh Pre­zı­dentimiz Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń qabyldaý bólmesinen telefon soǵyp, Prezıdent sóılesetinin aıtty. Men ol kezde Premerdiń orynbasary qyzmetinde edim. Ol jyldary, ıaǵnı memlekettik táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldary Memleket basshysynyń kez kelgen ýaqytta telefon soǵyp, kútpegen tapsyrmalar berip, nemese keıbir jaǵdaılardy surap, anyqtap jatatyny úırenshikti jaǵdaı bolatyn.

– Sýyq habar estidiń be? – dedi Prezıdent, qatqyl únmen.

– Joq, – dedim sasqalaqtap.

– Dımash Ahmetovıch qaıtys bolypty. Taldyqorǵan jaqta. Alakólde. Meniń jarlyǵymmen memlekettik jerleý komıssııasy qurylady. Tóraǵasy Asanbaev (Erik Asanbaev ol kezde Vıse-Prezıdent laýazymynda), sen orynbasarysyń. Denesin jetkizýdi uıymdastyr. Tańerteń saǵat toǵyzda maǵan kelińder. – dep qysqa qaıyryp, Prezıdent sózin aıaqtady...

Áýelde ańtarylyp, ún-túnsiz otyryp qaldym. Jýyrda ǵana telefonmen sóılesip edim. Daýysy ashyq, kóńili jaqsy, densaýlyǵy qalypty, sergek edi. Kún saıyn taza aýada bir-eki saǵat serýendeıtinin aıtqan.

Birazdan keıin esimdi jıyp, jan-jaqpen habarlasyp, mán-jaıdy suras­tyryp, denesin Almatyǵa jetkizý qamy­na kiristim... Sol kúni aptanyń jeksen­bisi bolatyn. Burynǵy júıe, ártúrli memlekettik qurylymdar túbegeıli ózge­risterge ushyrap, ekonomıka, turmys quldyrap, áli jańa reformalar júre almaı jatqan kez.

Biraq táýelsizdik degen qasıetti sózdiń qudiretimen halyqtyń rýhy asqaqtap, eńsesi kóterilip, shyn máninde erkindiktiń dámin tatyp, serpilgen shaǵy da osy kez bolatyn.

Tárkilengen tarıhymyz ben ult bostandyǵy úshin kúresip, qurban bolǵan tulǵalarymyzdy eske alyp, olardyń eńbekterin jaryqqa shyǵarý sharalary bastalǵan.

Dinmuhamed Ahmetuly da óziniń dárigeri Múlikov Ahat Ámınulynyń aıtýynsha sondaı ıgilikti sharalardyń birine el azamattarynyń qurmettep shaqyrýymen jolǵa shyqqan eken. Sarqan qalasynda Alashtyń arda uldarynyń biri, ótken ǵasyrdyń 30 jyldaryndaǵy Máskeý bıliginiń pármenimen júrgizil­gen saıası qýǵyn-súrgin qurbany Muhamet­jan Tynyshbaevqa eskertkish ashý sal­tanatyna baryp, sóz sóılep, eldiń qurmetine bólenipti. Sarqandaǵy saltanat, jergilikti halyqtyń aqjarylqap qoshemetinen keıin Almatyǵa qaıtpaq bolǵan aǵamyzdy el azamattary Alakól jaǵasyna baryp, kóńil seıiltip qaıtýǵa qolqalap shaqyrǵandaryn qımaı, sol jaqqa bet túzegen. Biraq barǵannan mazasy bolyńqyramaı, qysqa ýaqytta keri qaıtpaqqa yńǵaılanǵan sátte uzaq jyldar janynda serigi bolyp júrgen jeke dárigeri Ahat Ámınulynyń kóz aldynda máńgi saparǵa attanyp ketipti...

...Osyndaı tótenshe jaǵdaıda, ári jeksenbi kúni jaýapty adamdardy ornynan tabý da qıyn. Áıteýir zorǵa dep sol kezdegi aeroport bastyǵy Nıkolaı Segedındi taýyp, Taldyqorǵanǵa shuǵyl samolet jiberýin tapsyrdym.

Dımash Ahmetulynyń týǵan inisi akademık Asqar Ahmetulyna, Keńes Aýhadıevke habarlasyp, túngi saǵat eki jarym shamasynda Taldyqorǵannan kelgen samoletti qarsy aldyq...

* * *

Nursultan Ábishuly Nazarbaev Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıynda sóılegen sózinde: «Dinmuhamed Ahmetuly – óz zamanynyń perzenti bolǵan iri tulǵa, kórnekti qaıratker. Qonaev joǵarǵy qyzmetke kelgen ýaqyt­tyń asa kúrdeli, qaıshylyǵy kóp kezeń bolǵanyn bilesizder. Alaıda osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, eldiń damýy úshin qolynan kelgenin jasady. Respýblıkada qurylys, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy salalarynyń damýy ilgerileı tústi. Elsiz jerlerde jańa qalalar men eldi mekender paıda boldy. Sonymen qatar Dımekeń ǵylymnyń, óner men mádenıettiń qaryshtap qanat jaıýyna ólsheýsiz eńbek sińirdi. Aldy keń, jany jomart, parasatty jannyń óner adamdaryna qoldaý kórsetkenine talaı ret kýá boldym. Dımekeń týǵan qalasy Almaty úshin de kóp jaqsylyq jasady. Bul turǵydan alǵanda Dinmuha­med Ahmetuly – aıryqsha ardaqtaý­ǵa laıyqty qarym­dy qaıratker. Sondyq­tan biz ony Táýelsizdikke deıingi tarı­hy­myzdyń tegeýrindi tulǵasy dep baǵa­laýy­myz kerek», dep óte salmaqty ári ǵıbratty baǵa bergen.

Táýelsizdik uǵymynyń teńdesi joq. Kezinde, ıaǵnı Odaq quramynda bolǵanymyzda bizdiń respýblıkamyzdy óz ultymyzdyń ulany basqarýy da arman bolǵany HH ǵasyrdaǵy tarıhymyzdan belgili. Dinmuhamed Ahmetuly respýblıkanyń birinshi basshylyǵy qyzmetine kelgen on bir adamnyń qata­ryn­daǵy nebári ekinshi qazaq. Dımekeń resmı bılik laýazymynan ketkennen keıin respýblıkaǵa múldem beıtanys G.Kolbınniń kelýin ulttyq namysymyzdy qorlaý dep qabyldaǵan jas­tar 1986 jyldyń 17 jeltoqsanynda narazylyq sherýine shyǵyp edi. Sondaı-aq janǵa batqany – sonaý surapyl soǵys jyldary Qońyrat, Rıdder taý-ken óndiristerin kóterip, 1942 jyldan Qazaqstan Úkimeti quramynda, Qazaqstan Kompartııasynyń birinshi basshysy, KOKP Saıası Bıýrosynyń múshesi, Ǵylym akademııasynyń Prezıdenti laýazymdarynda elge ólsheýsiz eńbek etken dara tulǵamyzǵa bir aýyz alǵys sózin qımaǵan KOKP Bas hatshysy M.Gorbachevtiń elimizge kópe-kórneý kórsetken óktemdigi bolatyn. Erin kemsi­tý – eldi kemsitý, muqaltý, mensinbeý.

Bılik aýystyrý kezinde qoǵamnyń birqalypty tynyshtyǵyn qamtamasyz ete alý da órkenıettiń kórinisi bolsa kerek. О́kinishke qaraı, ol jolda, ıaǵnı 1986 jyldyń jeltoqsanynda KOKP Ortalyq Komıteti, onyń Bas hatshysy M.Gorbachev óziniń qasań saıasatyn ustanyp, órkenıetten alshaqtyǵyn kórsetti.

D.A.Qonaevqa qııanattyń úlkeni de, ári ádiletsizi de ol kisi qyzmetten ketkennen soń birin-biri qýalaǵan tolqyndaı birde órship, birde jer baýyrlaǵan jylandaı jylystap, N.Á. Nazarbaev bılikke kelgen 1989 jyldyń jazyna deıin jalǵasty. Kolbınniń tapsyrmasymen 30-shy jyldardyń ádis-tásilderimen júrgizilgen tergeý áreketteriniń ózi nege turady deseńizshi. Qonaevtyń tek resmı laýazymyn ǵana syrttan biletin keıbir adamdar ártúrli tapsyrmalarmen ony ǵaıbattap, Máskeýge, KOKP Ortalyq Komıtetine, Gorbachevtyń, Lıgachevtyń atyna «domalaq aryz» toǵytyp, ózderin shyndyq úshin «bitispes kúresker» etip kórsetýge mashyqtandy. Sol kez­de­gi qyzmetime baılanysty ondaı aryzdar­dyń birazymen tanys boldym. Olardyń kópshiligi negizsiz, «japtym jala, jaqtym kúıe», «Qonaev ultshyl, rýshyl, jershil», «О́zin kórsetý úshin Almatyda monsha, sanatorıı, mýzeı taǵy basqa nysandar saldyrdy» sııaqty dolbarlar.

Dinmuhamed Ahmetuly qaıyspas qara nardaı osyndaı ádiletsizdikti de, qııanatty da kóterdi. Árıne, júregine salmaq, kóńiline qaıaý tústi. Alaıda bir qyzyǵy Dımekeńdi jamandap, talaı adam ósti. Bul – ejelden ornyqqan «bólip al da, bıleı ber» otarlyq saıasattyń ádis-tásilderi ekenin qazaq balasy bilgeni jón.

* * *

Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan keńestik Qazaqstannyń ekonomıka, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, ǵy­lym, bilim, óner, mádenıet, ádebıet sala­la­rynyń órkendep, ósýi, damýy Din­muhamed Ahmetuly Qonaevtyń res­pýblıka múddesindegi qaıratkerlik eńbeginiń nátıjesi deýge tolyq negizimiz bar. Qazaqstan sol jyldary Keńes Odaǵyndaǵy 15 respýblıkanyń aldyńǵy qatarynda kóp kórsetkishter boıynsha Reseı, Ýkraınadan keıingi orynda boldy.

Respýblıka eńbekkerleri Odaqqa jyl saıyn mıllıondaǵan tonna astyq, mal ónimderin tapsyratyn. Qazaq­stan­daǵy iri metallýrgııa taý-ken, mu­naı, gaz, kómir, qorǵasyn, myrysh taǵy basqa kásiporyndardyń 93 prosenti Odaqtyq kásiporyn sanalyp, onyń ónimderi, qarjy, tehnologııa, josparlaý, áleýmettik máseleleri Máskeý baqylaýymen, solardyń kelisimimen júrgiziletin. Bul – búkilodaqtyq ekonomıkalyq josparly júıeniń talaptary, tártibi bolatyn.

Respýblıka ekonomıkasynyń kúı­reýi Odaqtyq ekonomıkalyq júıeniń kúıreýimen tikeleı baılanysty boldy.

Keńes Odaǵy kezinde KOKP Ortalyq Komıtetiniń erekshe baqylaýda ustaǵan jumysy – partııalyq-memlekettik apparat, basqarýshy kadr máselesi boldy. KOKP Ortalyq Komıteti uzaq jyldar boıyna Qazaqstannyń respýb­lıka bıligine, keıbir oblystar basshy­lyǵyna Ortalyqtan, Máskeýden, Reseı óńirlerinen adamdar jiberiletin tájirıbesin Dinmuhamed Ahmetuly bılikke kelgennen soń azaıtyp, jergilik­ti halyqtyń talap-tilegimen sanasa bastaǵan. Alaıda KOKP Ortalyq Komı­teti ol ejelgi ókildik tájirıbesinen túbegeıli bas tarta qoımady. Ásirese, Dımekeńniń qyzmetten ketetin 1986 jyly KOKP Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy Egor Lıgachevtiń, Bas hatshy M.Gorbachevtyń pármenimen Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblys­tary basshylyǵyna, Almaty qalasyna Máskeýden Qazaqstanǵa esh qatysy joq, respýblıkamyzdy múldem bilmeı­tin KOKP Ortalyq Komıtetiniń qyz­metkerleri jiberildi. Qazaqstan qoǵamy mundaı sheshimderdi Dinmuhamed Ahmet­ulynyń pikirimen sanaspaýshylyq dep qabyldady. Shyny da osylaı bolatyn. Jáne Máskeýdegiler bul sheshimderdi jaıdan jaı qabyldamaǵany da elge aıan boldy. Osyndaı qadamdar arqyly respýblıka birinshi basshysynyń kimge táýeldi ekendigin elge, qoǵamǵa kórse­tý edi. Dımekeń Gorbachev bıligi­niń joǵarydaǵydaı sheshimderimen kelispeıtinin de ashyq aıtqan. Ústem bılik osylaısha eldegi tynysh jaǵdaıdy ózgertýge múddeli boldy.

Qalaı bolǵanda da Dımekeńniń qaı­ratty, kemel shaǵynda Qazaqstanda basshy kadrlar ósip, jetildi. Respýb­lıka basshylyǵynda, onyń salalyq mınıstrlikterinde, óńirlerde, partııa, keńes, kásipodaq, komsomol uıymda­rynda júzdegen, myńdaǵan jas mamandar qoǵamdyq jumysqa tartylyp, jan-jaqty qoǵamdyq mektepterden ótip, elimizdiń halyq sharýashylyǵynda, óndiris oryndarynda, partııalyq, keńestik jetekshilik qyzmetterinde adal eńbek ete aldy. Olardyń kópshiligi óziniń biliktiligimen, qoǵam, memleket isine adaldyǵymen Qazaqstannyń jańa dáýirinde de abyroıly eńbek etý múmkindigine ıe boldy.

Dinmuhamed Ahmetuly partııalyq basqarý jumysynda adamdar taǵdyryna, basshylyqqa usynylǵan adamnyń minez-qulqyna, adaldyǵyna jáne ádildigine, adamdarmen sóılesý qabiletine, ishki, syrtqy mádenıetine aıryqsha mán beretin. Qandaı másele bolsa da ony jan-jaqty tereń zerttep, qorytyndy shyǵarýdy úıretetin. Apyl-ǵupyl sapyrylystyqty, «atústilikti» jany súımeıtin. «Shıraqtyq pen jyldamdyqty qarbalastyqpen shatastyrmańdar», «aspaı-saspaı, jaman jerdi baspaı jú­riń­der», «tapsyrmalaryńdy oryndaı alatyn mezgilge berińder» degen sııaq­ty kúndelikti qaınaǵan tirshilikte ornyq­tylyq aýanyn qalyptastyryp júretin.

Joǵaryda aıtyp otyrǵan jaıttarym – kezinde Dinmuhamed Ahmetulynyń senimimen, qamqorlyǵymen, qoldaýymen on jylǵa jýyq Qazaqstan Komsomoly Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy, Nursultan Ábishulynyń usynymymen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komı­te­tiniń mádenıet, partııalyq uıym­das­tyrý bólimderiniń meńgerýshisi qyzmetterin atqarý senimi men baqytyna ıe bolyp, jaqyn júrip, ózindik ómir mektebinen ótip, talaı áńgime-sabaq alyp, kóp ónege úırenip, adam tanyp, qoǵamdyq-uıymdastyrý jumystarynyń qyr-syryna tereńdeı túsken jyldarym boldy. Árıne, bul kezeń meniń jeke ómirimniń zor baılyǵy.

Dinmuhamed Ahmetuly, ásirese laýazymdy qyzmetkerlerdi belgili, negizdelgen sebeptermen oryndarynan aýystyrý nemese bosatý sheshimderine óte muqııat qaraıtyn. Aldymen sózińdi bólmesten, tipti keıde aldyn ala bilip otyrsa da óte zeıin qoıyp, tyńdaıtyn. Suraqtaryn qoıyp, sebepterin anyqtaı túsetin. Bosatylýǵa kelisim bergen jaǵdaıda ol adamnyń qaıda baratynyn, qandaı qyzmetke ornalasatynyn, tipti zeınetke shyǵyp jatsa – qandaı zeınetaqy alatynyn, turmys jaǵdaıyn qamtyp, densaýlyq jaǵdaıyn surastyratyn. Áldeqalaı kómek qajet bolyp jatsa – ondaı máselelerdi sozbalaqtatpaı der kezinde sheshilýin baqylaýdy tapsyratyn.

Ol jyldary respýblıkada 19 ob­lys­tyq, 321 qalalyq, aýdandyq partııa komıtetteri bar. Ásirese, 2-3 jylda bir ret ótetin partııalyq esep berý konferensııalaryna daıyndyq kezinde kadrlyq jumystar kóbeıip, aýys-túıis jıilep, olardy úılestirý, keıbirin jedel sheshý qajettikteri kún saıyn kóterilip jatady. Men sol partııalyq uıymdastyrý bóliminiń basshysy retinde keıbir kúnderi birinshi hatshyǵa eki-úsh retke deıin kirip, birneshe ret telefonmen baılanysyp, jaǵdaıdy baıandap, ári keıbir máselelerdi kelisip turýǵa mindettimin. Máskeýdegi KOKP Ortalyq Komıtetimen tikeleı baılanys, ártúrli aqparat, basqa da jedel tapsyrmalar negizinen men arqyly júredi. Oblys basshylarymen baılanys ta ekinshi kezekke qaldyrylmaıdy.

Bir joly bir aýdannyń birinshi basshysyn aýystyrý týraly aldyn ala tekserýler qorytyndysy boıynsha Dımekeńe baıandap, kelisimin alǵan edim. Ol «kinám joq» dep Dımekeńe kiripti. Kabınettegi Dımekeńniń tikeleı telefony shyr etti.

– Áı, Sultanov, sender myna azamatty (aty-jónin aıtyp) jazyqsyz bosatypsyńdar ǵoı, – dedi Dımekeń renishti keıispen. Álgi azamatqa qatysty qujattardy kóterip, Dımekeńe qaıta kórsetýge týra keldi. Dımekeń qaıta qarap shyqqan soń, bólim usynysynyń ádildigin quptady.

Ár jastaǵy aýdan, oblys basshylyq­tarynda, sharýashylyq, kásiporyndar uıymdastyrýshylaryn, qoǵam qaırat­ker­lerin olardyń eńbekterine qaraı jas mamandardyń tájirıbe jınaqtap, belgili bir salalarda ósip júrgenderin qadaǵalap, jadynda saqtap júretin. Sheshýshi sátterde ondaı tulǵalardyń laıyqty qyzmetterge ornalastyrýlaryna mańyz beretin.

Dımash Ahmetulynyń ásirese óner, ǵylym adamdaryna, talantty tulǵa­la­rymyzǵa qamqorlyǵy erekshe bolatyn.

Mádenıet bóliminiń basshylyǵynda júrgenimde Dımekeń;

– Sen Máskeýge Shaýroǵa bar, my­na Nurǵısa Tilendıevtiń halyqtyń súıik­­­­ti kompozıtory ekenin túsindir, Keńes Odaǵynyń Halyq ártisi ataǵyna usy­na­­tynymyzdy aıt. Erkinbekov pen Saýda­baevqa da tapsyrma ber, qujat­taryn da­ıyndasyn, – dedi. (Ol jyldary Jeksembek Erkinbekov – Mádenıet mınıs­tri, Qanat Saýdabaev – orynbasary).

Vasılıı Fılımonovıch Shaýro, ulty belarýs, KOKP Ortalyq Komıteti Mádenıet bóliminiń meńgerýshisi – óner adamdaryna tapsyrylatyn qurmetti ataq, basqa marapattar máselesi Bas hat­shyǵa, Sekretarıatqa jetpes bu­ryn osy bólimde qaralyp, sheshim qabyl­danyp, usynys beriledi. Vasılıı Fı­lı­monovıchpen alǵashqy kezdeskennen áńgimemiz jarasyp, qatynasymyz jaq­sy edi. Kóp máselede laýazymdy adam­dardyń arasyndaǵy ózara túsinis­tik pen dostyq qarym-qatynas ta oń she­shimge negiz bolatyny jańalyq emes.

Halyqtyń súıikti kompozıtory Nurǵısa Tilendıevtiń «Otyrar sazy» ult-aspaptar orkestriniń ónerpazdaryna Dımash Ahmetulynyń tapsyrmasymen úı berilip, jaǵdaı jasalyp, onyń uıymdastyrýshysy, jetekshisi 1984 jyly Keńes Odaǵynyń Halyq ártisi qurmetti ataǵyna ıe boldy.

Nursultan Ábishuly osy ıgi dástúrdi jalǵastyryp, ultymyzdyń uly kompozıtoryna Halyq Qaharmany ataǵyn tapsyryp, ulttyq ónerdiń mártebesin kóterdi.

Dımash Ahmetulynyń qyzmetinde óner, ǵylym, bilim, qarapaıym eńbek adamdaryna osyndaı qamqorlyq sheshim­deri orasan kóp. El ishinde Dımekeńniń shapaǵatyn kórip, batasyn alǵan adamdar árqashan ondaı baqytty sátterin erekshe sezimmen eske alady.

О́tken ǵasyrdyń 60-80 jyldary Qazaqstannyń ekonomıkanyń bar­lyq salalarynda, agrarlyq keshende, qurylysta, ǵylym, bilim, óner, mádenıet qundylyqtarynyń órken­deý jetistikteri Odaq kóleminde baǵa­la­nyp, moıyndalǵan dáýir boldy. Partııa basshylyǵynda odan burynǵy kezeńderdegi naýqanshyldyqtan bas tartyp, salmaqty, salıqaly qaý­l­y, qararlarǵa betburys jasaldy. Basqa­rýshy apparattyń, basshy kadrlar­dyń turaqtanyp jumys isteýine mán berildi.

Resmı senzýranyń ózinde, aıqaı, shýsyz, dańǵaza saıasatshyldyqsyz, ótken tarıhymyzdy, mádenıetimizdi zertteýge den qoıyldy. Dinmuhamed Qonaevtyń Odaq kóleminde bedeli ósip turǵan kezeńde Ilııas Esenberlınniń Kenesary Qasymovtyń HIH ǵasyrdaǵy ult-azattyq kóterilisi týraly «Qahar», qazaq handyqtarynyń HV-HIH ǵasyrlardaǵy ómirin, kúresin baıandaıtyn «Jantalas», «Almas qylysh» tarıhı romandary jaryqqa shyqty.

L.I. Brejnevtiń qoldaýymen Oljas Súleımenovtiń áıgili «Az ı Iа» monografııasyn KOKP ıdeologtarynyń talaýynan arashalap, alyp qaldy.

Qazaq memlekettiginiń qaıshylyq­ta­ryna, aýyr joldaryna, onyń ár ǵasyr­daǵy tarıhı tulǵalaryna arnalǵan Ábish Kekilbaevtyń «Úrker», «Eleń-Alań», Muh­tar Maǵaýınniń «Alasapyran», Sher­han Murtazanyń «Qyzyl jebe» tarıhı shyǵarmalary oqýshylaryna jol tapty.

Biraq Máskeýdegi Saıası bılik óz bıligin ortalyqtandyryp, kúsheıte túsý nıetinen qaıtqan joq. Olar son­daı-aq ulttyq respýblıkalardyń ósip-órkendeýimen de sanasa qoımady. Osyn­daı jaǵdaıda ulttyq múddemizdi qor­ǵaı otyryp, óktemdigi basym, alyp júıemen til tabysyp, jumys isteý aýyrtpalyǵyn kótergen ult perzen­ti, tarıhymyzdyń uly tulǵasy – Din­muhamed Ahmetuly Qonaev ekeni de aqıqat.

Qýanysh SULTANOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri