«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi byltyr qolǵa alǵan «Qundy jádiger» jobasy bıyl da jalǵasyn tabady. El ardaqtaǵan tulǵalardan qalǵan jádigerlerdi zertteý men nasıhattaýdy kózdegen bastama aıasynda tarıhı-etnografııalyq ekspedısııalar uıymdastyrylyp, mýzeı qory tolyqty, tanymdyq telehabarlar ázirlendi.
Mamandar «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy aıasyndaǵy «Qundy jádiger» ıdeıasynyń basty maqsaty ult tarıhyn nasıhattaý ekenin aıtyp otyr. El arasyna jasalǵan ekspedısııa barysynda jeke qorlarda saqtalǵan jádigerlerge ǵylymı-zertteý jumystary júrgizildi. Túrkitanýshy-ǵalymdar, jergilikti ólketanýshylar, mýzeı qyzmetkerleri birlese júzege asyrǵan bastama nátıjesinde HVIII-HIH ǵǵ. Syr óńirinde ómir súrgen din qaıratkerleriniń arab, parsy, shaǵataı tilderinde jazǵan eńbekteri tabyldy.
– HIH ǵasyrda Kenesary han bastaǵan ult-azattyq qozǵalysy qaharmandarynyń biri Buqarbaı batyr Estekbaıulynyń qylyshy, móri, shashaqty týy, Qalqaı ıshannyń móri tabyldy. HVIII-HIH ǵasyrlarda ómir súrgen Qulboldy ıshan Sultanulynyń shapany, altyn jippen zerlengen shejiresi jáne osy áýletke kelin bolǵan Arqanyń ataqty sultan pravıteli Shoń bı Edigeulynyń shóberesi Toǵjannyń kúmispen órnektelgen qant shaqqyshy qaıtalanbas qundy etnografııalyq buıym retinde el nazaryna usynyldy. VIII-IH ǵasyrlarda ıslam dininiń qanat jaıýyna zor yqpal etken Ázireti Álıdiń tikeleı urpaǵy, áıgili Qorasan atadan (Ábdijálel bab) qalǵan dúnıelermen qaýyshtyq. Aldaǵy ýaqytta joǵaryda atalǵan qundy jádigerlerdiń kóshirmesin jasap, mýzeı qoryn tolyqtyrý josparlanýda, – deıdi oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Sapar Kózeıbaev.
Seıtpenbet áýlıeniń HVIII-HIH ǵasyrdan bizge aman jetken móri, ataqty emshi Sadyq ahýn Qodarulynyń (1860-1937 jj.) kitaptarynyń jalpy mazmunynyń aýdarylýy «Qundy jádigerdiń» tolaıym tabysy.
Jýyrda Syr boıynda shamamen 1680-1755 jyldary ómir keshken Qoja Jahan Mádiqojauly kesenesine jasalǵan ekspedısııa barysynda bul aýmaqta kóptegen belgili tulǵalardyń jatqany anyqtaldy. Áýlıeniń qyzy Súnbıbi, balasy Seıit batyr, HIH ǵasyrda ǵumyr keshken Tursynbaı datqanyń urpaqtary, Jádiger tórelerdiń ıgi jaqsylary kesene mańaıyna jerlenipti. Kesene aınalasynan mazmuny oqylmaǵan qulpytastar shyqty. Ekspedısııa áýlıe zıratyna jaqyn jerdegi «Qasym túbegi» dep atalatyn aýmaqty da zerttedi. El aýzyndaǵy áńgimelerge súıensek, munda kezinde Abylaıdyń uly Qasym sultan ýaqytsha turaqtaǵan eken.
– Bul Qojan qoja kesenesin Syr boıyndaǵy iri panteondardyń biri dep baılam jasaýymyzǵa negiz bolady. Jańaǵy qulpytastar qupııasyn da ashýymyz qajet. Jalpy, sońǵy jasaǵan zertteýler barysynda el táýelsizdigi jolyndaǵy kúreskerdiń biri Janqoja Nurmuhammeduly ustaǵan tas shaqqysh, batyr janynan tastamaǵan arab, parsy, shaǵataı tilderinde jazylǵan emdik duǵalar jınaǵy tabyldy. Hıýa men Buqarǵa boı bermegen, patshalyq Reseıdiń de degenine júrmeı, eliniń erkindigi jolynda jan qıǵan batyrdyń qylyshy saqtalǵanynan habarymyz bar edi. Osy saparda áıgili Jetes bıdiń sháýgimi, sandyǵy men qamshysy qundy qazynalar qataryna qosyldy, – deıdi «Qundy joba» ıdeıasynyń avtory, oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qyzmetkeri Ashat Saılaý.
Alda ekspedısııa nátıjesinde tabylǵan zattar jaıly ıllıýstratıvti kitap shyǵarylyp, daıyndalǵan telehabarlar respýblıka kólemine taratylmaq.
Qyzylorda