«Eńbek adamynyń muńyn muńdadym, joǵyn joqtadym» – deıdi qazaq telejýrnalıstıkasynyń ardageri Qajy Qorǵan

Qazir qazaq televızııasy túrlene damydy. Búginde elimizde birneshe telearnalar san alýan habarlar taratady. Sonymen qatar, qazaq telejýrnalıstıkasynyń damýy, mazmun baılyǵy da úlken taqyryp jelisi. Jýrnalıstıka syndy sıntezdi ónerdiń osy salasynyń bulaq bastaýyndaǵy úrkerdeı toptyń arasynan Qajy Qorǵannyń esimi oıyp oryn alady. Qazaq teledıdarynyń ardageri Qajy Qorǵanmen bizdiń tilshimiz áńgimelesken edi. – Qajy Qorǵanuly, áńgimeni qazaq televızııasynyń alǵashqy jyldarynan bastasaq, aldymen neni eske alar edińiz? – Aldymen osy jańalyqtyń qoǵam­ǵa jaqsy áseri esime túsedi. Qazaq tele­dıdarynyń 1958 jyly 8 naýryzda shańy­raq kótergeni belgili. 1961 jyly Aqtóbede de telestýdııa ashyldy.Men sonda alǵashqy dıktor boldym. Ol kezde telestýdııalardaǵy tehnıkanyń balań shaǵy ǵoı. Osyǵan baılanysty qıyndyqtar bolmaı qalǵan joq. Birde Ahmet Jubanovtyń mereıtoıyna Almatydan Ǵabıt Músirepov bastaǵan bir top qalamger keldi. Olarmen telestýdııada tikeleı efırden habar júrgizdim. Shildeniń kezi edi, tar stýdııada eki shekeden eki projektor «qarap» tur. Efırde bolǵan jarty saǵatta telestýdııanyń ishi ot bolyp janyp ketti. Habarǵa qatysqandar borsha-borsha bolyp terledi. Ǵabıt aǵamyz «Mynaý tamuq qoı», dedi stýdııadan shyqqan soń. Muny, árıne, kompıýterlendirilgen qazirgi stýdııalarmen salystyrýǵa da kelmeıdi. 60-shy jyldary kúnine bir jarym saǵattyq materıaldardy tek dıktor ǵana efırge alyp shyǵatyn. Jýrnalıster kadrdyń syrtynda jumys isteıtin. Tańerteńnen keshke deıin tek stýdııanyń ishinde bolasyń, bitpeıtin bir jumys. Árıne, bul sharshatady. Biraq ol kezde teledıdardyń bedeli óte joǵary edi. Sol bedel dıktorlarǵa da shapaǵatyn shashatyn. Kóshede kórgen jurt «dıktor ketip barady» dep tańǵalyp qaraıtyn. – Siz bala kezińizde dıktor, jýrnalıst emes, ártis bolam dep armandaǵan ekensiz. Nege ártis bolmadyńyz? – Bul suraq men úshin qyzyq áńgimeniń tıegi. Bala kezimde dıktor degenniń ne ekenin de bilgen joqpyn. Tipti, 1958 jyly Qazaqstanda teledıdar ashylǵanynan múlde habarsyz boldym, aýyl balasy emespin be, barlyq aqparattan «tap-tazamyn». Jalpy, jýrnalıstıka meniń oıyma kirip-shyqqan emes. Meniń boıymda án shyrqaý, bı bıleý sııaqty alyp-julyp bara jatqan óner boldy dep te aıta almaımyn. Biraq óner dese ishken asymdy jerge qoıdym. Ártis bolý men úshin shyńǵa shyǵýmen birdeı edi. Oǵan meniń ósken ortam áser etse kerek. Men Qostanaı oblysyndaǵy Temirqazyq degen kishkentaı aýylda óstim. Onda 60-70 ǵana úı bolatyn. Osy aýylda Omar Shıpın atam turdy. Aýyldyń ortasyndaǵy jalǵyz dúken aqsaqaldardyń shtaby sekildi bolatyn. Dúkenniń aldyndaǵy kók shóptiń ústinde Omar atam aýyldastardyń ortasynda áńgime shertip otyrar edi. 50-shi jyldarǵy osy kórinis meniń balalyq shaǵymnyń belgisi sııaqty elesteıdi. Ol kisiniń birneshe dastandar jazǵan, aıtysqa qatysqan sýyrypsalma aqyndyǵyn bylaı qoıǵanda, qaıratkerligi bir tóbe edi. Omar Shıpın 1916 jyly Ult-azattyq kóterilisinde Amangeldi batyrdyń hatshysy bolǵan. Keıin Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń eki shaqyrylymynda depýtat bolyp saılandy. О́zi aınalasyna jylý shashyp turatyn kelbetti kisi edi, áńgime aıtqanda aınalasyndaǵylardy úıirip alatyn. Omar aqsaqalǵa sálem berý úshin bizdiń kishkentaı Temirqazyq aýylyna Sábıt Muqanov, Márııam Hakimjanova, Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov, Ǵabbas Jumabaev, taǵy basqalar kelip-ketip jatatyn. Aýyl balalary qonaqtardyń aıaǵyna oralyp, Omar atamnyń aınalasynda júgirip júrer edik. Qostanaı oblysynda 40-50-jyldary aqyndar aıtysy ótkizilip turatyn, oblystyq fılarmonııanyń ártisteri aýyldardy aralap konsert berýshi edi. Birde aýylǵa kelgen sondaı konserttiń birin Seıtim Jaqypov júrgizdi, ózi kórkemsóz oqydy. Bul qazaq kórkemsóz ónerinde izi bar kisi edi, biraq esimi umytylyp barady. Seıtimniń daýysyndaı taza, áýezdi qońyr daýysty, dıksııany, mánerdi óte sırek estidim. Ol sahnada kórkemsóz oqyǵanda monospektakl kórgendeı áser alar edińiz. Shara Jıenqulova Seıtim Jaqypovty óziniń konsertterine konferanse etip tańdaýy da tegin be? Nesin aıtasyń, jalpy ónerdiń osy salasy búginde nazardan tys qalǵandaı, kómeski tartqandaı kórinedi maǵan. Sekeń qazaqtyń Ámiresiniń – Ámire Qashaýbaevtyń týǵan kúıeý balasy, Kúlásh apaı da messo-soprano daýysy bar ánshi bolatyn. Belgili jýrnalıst-jazýshy, bas­pager Haıdolla Tilemisov pen osy Seıtim aǵamyz 1943 jyly Meńdiǵara pedagogıka ýchılıshesinde oqyp júrgen jasóspirim shaqtarynda oblystaǵy aqyndar aıtysyna qatysady. Sol aıtysta jaqsy óner kórsetken ekeýine de bes metr sáten, jarty kılogramm sháı bergen eken. Bul sol kezdegi ólshemmen alǵanda mashınadan kem kórinbegen, jurt eki balanyń ónerine de, júldesine de tańdaı qaǵysady. Muny Haıdolla aǵaı aıtyp otyrýshy edi. Men Seıtim aǵaıǵa eliktedim, biraq bala kezde ony dıktor emes, ártis dep qabyldaǵanmyn. Sol arman jolymdy jýrnalıstıkaǵa ákelip tiredi. – Siz ýaqyt tolqynynda qazaq te­le­dıdarymen birge jasadyńyz. Zaman­das­taryńyz tek dıktor emes, tele­jýr­na­lıs­tıkanyń eńbek torysy dep baǵa­laı­tyn. Osy jóninde ózińiz ne aıtar edińiz? – Tym maqtap jibergen eken. Jýr­nalıstıka fakýltetin bitirgen soń, 1972 jyly Aqtóbeden Almatyǵa, Qazaq teledıdaryna shaqyryldym. Sóıtip, birjola jýrnalıstıka qamytyn «kıdim». Qazir qolymda 5 qoıyn dápter bar, sonda jıyrma bes jyl jýrnalıstik jumysymnyń ár qadamy jazylǵan. Josparly ekonomıkanyń negizi kóp óndirý, kólem qýý ǵoı. Ol kezde búgingi sekildi naryq suranysyn zertteý joq. Elimizdiń soltústik óńirlerindegi tyń jerlerdi jyrtyp tastaǵannan keıin, oblys­tar astyq óndirýden jarysqa tústi. Kúzgi oraq kezinde Qazaq teledıdarynyń kóshpeli redaksııasy saılanyp Selınogradqa kelip qonys tebedi. Kóshpeli redaksııanyń quramynda Sáńgereı Tájiǵulov, Serǵazy Dosov, Tóken Qaımoldın, Saǵıdolla Dáýletqalıev, Nyǵmetjan Ábenov sekildi tájirıbeli jýrnalıster, onyń syrtynda rejısserler men operatorlar bar. 70-80-shi jyldary «Altyn dán-Ýrojaı» habarynyń reıtıngi óte joǵary boldy. Bir aı boıy soltústiktegi jeti oblystyń oraq naýqanyn da osy habardan kórsetetin edik. Egin jınaý eldiń barlyǵy kóz tigip otyratyn saıası naýqanǵa aınalady. «Altyn dán-Ýrojaı» habaryn oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylarynan bastap, barlyq jurt keshke jibermeı kóredi. Qaı oblystyń qansha astyq bastyrǵanyn olar bizdiń habar arqyly biledi. Oblystar arasynda ózara báseke kúsheıedi. 1976 jyldyń oraq naýqany esimde erekshe qaldy. Sebebi, osy naýqandaǵy atqarǵan jumystyń aýqymy aıta qalarlyqtaı boldy. Baǵdarlamany dıktor retinde eki tilde oqımyn, kıno materıaldardy, mátindi qaraımyn, redaktor retinde túzeımin, arasynda sıýjetter túsirip ákelip, ony efırge daıyndaımyn, habardy júrgizemin. Sol jyly Torǵaı oblysy memleketke 116 mıllıon put astyq tapsyrdy. Men osy oblystan materıaldar daıyndadym. Ol kezde oblystyq partııa komıtetin Saqan Qusaıynov degen isker azamat basqaratyn, hatshylary О́zbekáli Jánibekov, Qarataı Turysov, oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Maqtaı Saǵdıev bolatyn. Qazaqtyń adamgershilik pen namys­tan, aqyldan quıyp qoıǵandaı jigit­teri emes pe edi?! Olar buqaralyq aqparat qu­raldarymen erekshe sanasyp ári qol­daý kórsetip otyrady. Mine, osy oraq naýqa­ny­nan keıin eńbegimniń jemisin kórdim, «Qur­met Belgisi» ordenimen marapattaldym. – Siz habarlaryńyzda sol ýaqyttyń ótkir máselelerin kóterdińiz be? Onyń nátıjesi bolatyn ba edi? – Kótergende qandaı! 70-shi jyldary teledıdarda nasıhat bas redaksııasy boldy. Men sonyń aýyl sharýashylyǵy bólimin basqardym. Sol jyldary barlyq nusqaý Máskeýden keletini belgili. KOKP Ortalyq Komıteti Qazaqstanda qoı sanyn 50 mıllıonǵa jetkizý kerek degen uran tas­tady. Qazaqstan kommýnıstik partııasynyń Ortalyq komıteti osyǵan qatty kóńil bóldi. Bizdiń redaksııada «Qoı sharýashylyǵyn órkendetýdiń teledıdarlyq ozat tájirıbe mektebi» degen habar ashylyp, ony aıyna bir ret berip otyrdyq. Kóshpeli redaksııamen Almaty oblysynyń shopandaryna baryp, túrli habarlar túsirdik. Oǵan Qazaqstan KP Ortalyq komıteti Aýyl sharýashylyǵy bóliminiń qyzmetkerleri qatysady. Osy habarlarymyz Máskeýde KOKP Ortalyq komıtetiniń plenýmynda atalyp ótti. Birde Dinmuhamed Qonaev Almaty obly­synyń shopandaryn aralaıdy. «Ne óti­nishterińiz bar?» degende, olar: «Ǵarysh­qa adam ushyp jatyr. Al biz baıaǵy kedeılerdiń qarasha úıindeı jyrtyq, tesik kıiz úıde otyrmyz. Bizde aqshańqan kıiz úı bolmaı tur, keregesin bekitken temir túıme shydamaıdy depti. Qonaev kele mınıstrlerdi jınap alyp: «Biz halyqqa qyzmet etip júrmiz desek, túk bitirmeppiz ǵoı. Keshe shopandarmen kezdeskende ne derimdi bilmeı jerge qaradym. Bir aıdyń ishinde kıiz úıdi jóndeý úshin ne kerek ekenin aıtyńdar, iske kirisińder» depti. Bul ótkir taqyryp emes pe? Dereý ilip ákettim. Jeti bólimnen turatyn «Kıiz úıdiń sapasy nege tómen?» degen sıkl­dy habar jasadym. Onyń árqaısysyna tórt-bes mınıstr kelip qatysyp otyrdy. Bul ol kezdiń ólshemimen qaraǵanda, úlken másele edi. Ol kezde odaqtyq Josparlaý komıtetine dáleldemeı, olar bekitpeı Qazaqstan bir tal da shege shyǵara almaıtyn. Habarda kıiz úıdiń problemasy týraly aıtylmaǵan áńgime qalmady. Ortalyq komıtet qyzmetkerleriniń, mınıstrlerdiń tyndyrymdy jumystary arqasynda aqshańqan kıiz úı shyǵarylatyn boldy. Ol úshin Úshtóbe kıiz úı fabrıkasynyń jumysy jańǵyrtyldy. Árıne, oǵan meniń habarlarymnyń da úlesi bolǵanyna nege qýanbaıyn? Osyndaı sıkldy habarlarym tek kıiz úı ǵana emes, at arba, shana, er toqym, at ábzelderi, qamyt, doǵa týraly ótkir máselelerge de arnaldy. Shyn mánisinde, ultqa baılanysty qundylyqtardyń quny bir tıyn bolyp turǵan sol kezeńde shopan turmysyna qajetti bulardyń barlyǵy da quryp bitý deńgeıine kele jatyr edi. Jýrnalıstik zertteý júrgizip, másele kótergen osy habardan keıin jylyna 30-40 myń ǵana ertoqym jasaıtyn Georgıevka bylǵary kombınaty keıin onyń sanyn 100 myńnyń ústinde deıin jetkizdi. Sapasy da túzeldi. – Sizdiń telehabarlaryńyz negizinen aýyl sharýashylyǵy máselelerine arnaldy. Nege? – Durys aıtyp otyrsyz. Men óndiris taqyrybyna qalam siltegen emespin. Iá, keńes zamanynda Qazaqstanda óndiris taqyryby aktýaldy emes edi degen oı týmasa kerek. О́zim aýylda ósken soń maǵan aýyl sharýashylyǵy etene jaqyn taqyryp bolar, sirá. Qalaı degende de, men habarlarymda eńbek adamdarynyń muńyn muńdadym, joǵyn joqtadym, olardyń obrazyn ashýǵa tyrystym. Jeti bólimnen turatyn «Kósh» degen habar jasadym. Ony Betpaqdaladan Jezqazǵannyń shólarqasyna deıin maldy sýly, shópti jerge jaıyp kóshetin Moıynqum shopandarymen birge júrip túsirdik. Olar osy eki araǵa aptalap kóshedi eken. Shopannyń barlyq mehnatyn, kósh azabyn, qyzyǵyn birge kórdim, bárine qanyqtym. Habarda olardyń problemalaryn, turmysyn, mal baǵýdyń qıyndyǵyn barlyǵyn beıne kórinispen berdim. Mátinmen qatar, beınekórinistiń ózi habarda aıtylar oıdy tolyqtyryp, jetkizip, baıytyp otyrady. Munyń kórermenge áseri erekshe boldy dep oılaımyn. «Úsh báıterek» degen habarymda aq tarynyń atasy Shyǵanaq Bersıev, aq kúrishtiń atasy, dala akademıgi atanǵan Ybyraı Jaqaev jáne shopan ata Jazylbek Qýanyshbaev týraly tolǵadym. Men muny telepovest dep ataǵan edim. Qazaqtyń osy úsh tulǵasy týraly aıta otyryp, eńbekti dáriptedim, nasıhattadym. – Telejýrnalıstıkanyń búgingi ba­ǵyty, telearnalardaǵy qazaq tilindegi habarlar jaıynda ne aıtar edińiz? – Jalpy telejýrnalıstıka da ýaqytpen birge damyp barady, ýaqyt aınasy ǵoı. Kóńil qýantar jaqsy ister kóp, árıne. Biraq qazir stýdııada otyryp sóıleı beretin habarlar qatary artyp ketken sekildi. Beınekórinis artta qalyp qoıǵandaı. Qazaq tiliniń qadirine jetý, efırden sóıleý bul endi aıtyla-aıtyla jaýyr bolyp barady. Qoǵamdaǵy jaǵymsyz áreketterden góri, jaǵymdy qubylystar kóbirek berilse degen oı bar. Kórermen kórgenin qabyldaıdy emes pe? Eńbek – uly uǵym. Eńbek adamdary týraly búgin de kóbirek aıtylsa jaqsy bolar edi. Eńbektiń quny tússe, qoǵam ne bolady? Jýrnalıst buqaralyq aqparat qural­darynyń qaı salasynda qyzmet etse de oǵan til bilgen durys. Ǵabıt Músirepovtiń eki til bilgen adamdy qos qanatty qusqa teńegeni bar emes pe edi. Qazir oǵan aǵylshyn tili qosyldy. Men habarlardy orys jáne qazaq tilderinde erkin júrgizdim. Bul meniń jýrnalıstik qyrymdy asha túskenin jasyrmaımyn. Máskeýde ótken KSRO halyq depýtattary I-II sezderine, KOKP-nyń sońǵy HVIII sezine Qazaq teledıdarynyń Parlament tilshisi retinde baryp, habar daıyndadym. Bul ol kezde jýrnalısten ózgelermen teń sóılese alýyńdy, búkil el qarap otyrǵan úlken jıynnan habardy yqsham ári dál berýdi talap etetin. – Ǵumyr boıy janyńdy jylytyp júretin áserli kezdesýler jýrnalıst aǵaıyndardyń bir baılyǵy bolar, sirá. Sondaı kezdesýlerdi búginde eske alasyz ba? – Aıtýly tulǵalarmen kezdesý, tildesý, olardyń sózinen ǵıbrat alý jýrnalıst qana emes, kez kelgen adam úshin baılyq deýge bolady. Al jýrnalıst jumysynda mundaı sátter kóp bolatyny ras. Maǵan Máskeýge KSRO halyq depýtattary sezine barǵanda qalmaqtyń belgili aqyny Davıd Kýgýltınovpen tildesýdiń sáti tústi. Sonda ol kisi kóptiń arasynda turyp sózge baılanysty jaqsy oı aıtty. «Qalmaqtarda da tentekter bolǵan. Biraq baıaǵyda kim de bolsa ýájge, sózge toqtaıtyn edi. Birde túrmede otyrǵan qylmysker túrmeniń bastyǵyna kelip, bala-shaǵamnyń otyn-sýyn daıyndap keleıin dep suranatyn kórinedi. Túrme bastyǵy jiberedi, álgi qylmysker kúndiz bala-shaǵasynyń otynyn túsirip berip, keshke túrmege kelip jatady eken. Aýyzdan shyqqan sózinde turdy. Qazir sózdiń qadiri, qasıeti kemip bara jatqanyna qynjylamyn» degen edi. Bizdiń danyshpan Abaı: «adamnyń qasıeti eki erninde» demeı me? Qalmaqtyń birtýary da osy oıdy qaýzap tur. «Qazaqtar men qalmaqtar soǵysa-soǵysa týys bolyp ketkenbiz. Qazaqtar jeńgende qalmaqtyń sulýlaryn alyp ketip batyrlaryna úlestiretin bolǵan, al qalmaqtar jeńgende qazaqtyń sulýlaryn tartyp alady. Osylaı týysyp kettik. Meniń arǵy ájem qazaqtyń qyzy eken», dedi maǵan qazaq jýrnalısi edim dep sálem bergenimde. 1975 jyly Mahachkalada Qazaq tele­vızııasynyń festıvali ótti. Oǵan biz eki saǵattyq baǵdarlama apardyq. Sol joly avar aqyny Rasýl Ǵamzatovpen aralastym. Festıvalde Rasýl aǵamyz sóılep, úlken men kishiniń, aǵa men ininiń arasyndaǵy syılastyq, syılastyq úzilmegen jerde urpaqtar sabaqtastyǵynyń úzilmeıtindigi jóninde oı aıtqany esimde. Ol festıval aldynda ǵana Qazaqstannan kelgen eken. Ańqyldap, Qaltaıdyń úıinde qonaqta bolǵanyna deıin aıtyp, «Áli Qaltaıdyń qaljyńdarynyń áserimen júrmin» degen edi. Qazaqstannan barǵan jýrnalısterge óziniń qonaqjaılylyǵyn kórsetip, úıine shaqyryp, Fatımat jeńgeıdiń qolynan shaı berip, ózi ushaqqa deıin shyǵaryp saldy. Meniń jýrnalıstik ómirimde mundaı kezdesýler jıi ushyrasty. – Qajy aǵa, osy áńgimeni «jýrnalıst baqyty ne?» degen saýalmen túıindesek. – Qyzmet etken jyldary biz, telejýrnalıster, Qazaq teledıdarynyń bedelimen júrdik. Qazir keıipkerlerimniń syı-qur­­­­me­tine bólengenimdi sezinip otyramyn. Aýyl­ǵa barsam da, qalada júrsem de «Men sizdiń keıipkerińiz bolǵan edim», dep sálem berip, tanyp jatady. Meniń baqy­tym – keıipkerlerimniń qurmeti. Demek, ýaqy­tysynda adamdar týraly jandúnıemmen jasaǵan eńbegimniń qaıtarymy dep bilemin. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan».