Dúbirge toly dúnıe

QAIShYLYQ – ÝGO ChAVESTEN QALǴAN MURA Qazir sheteldik telearnalar kún saıyn Venesýeladaǵy jaǵdaıdy kórsetip jatady. Polısııamen shaıqasqan halyq betinen qaıtpaıtyn sııaqty kórinedi. Atap aıtarlyq bir jaı – bul qarsylyq aksııalar ótken aıdyń orta sheninde bastalsa, áýelgide bul elde 14 jyl bılik tizginin ustaǵan Ýgo Chavestiń qaıtys bolýynyń bir jyldyǵyna arnalyp ótkizilgen bolatyn. Qazirgi bılik óz kósemderiniń beınesin qurmetteýge baılanysty sharalar belgilese, qarsylyqqa shyqqandar Chavestiń murageri prezıdent Nı­kolas Madýrony sol bılikten taıdyrýdy kózdeıdi. Sarapshylardyń boljamyna qaraǵanda, bul elde halyq ekige teń bólingen: bir jaǵy bılikti qoldasa, ekinshi jaǵy – oǵan oppozısııa. Bıliktiń qolynda kúsh bar, qarsylastaryn uryp-soǵady, túrmege jabady. Báribir jeńe almaıdy. Bılik Ýgo Chavestiń jolyn ustanady. Onyń joly – sosıa­lıstik qoǵam ornatý edi. Onyń ózi turpaıylaý sosıa­lızm boldy. Jeke menshik kásip­oryndardy kúshpen memleketke alyp berdi. Dúnıejúzinde munaıǵa eń baı el – Venesýela. Halyq paıdalanatyn benzınniń baǵasy qazirgi ishetin sýmen teń. Biraq halyqtyń jaǵdaıy jaqsara qoıǵan joq. Qazir elde eń zárý zat – dárethanalyq qaǵaz. Ony kapı­talıstik elderden al­ǵysy kel­meıdi, al ózderi jasaı almaıdy. Kózi tirisinde Chaves Saddam Hýseınmen, Mýamar Kaddafımen, Aleksandr Lýkashenkomen, Dmı­trıı Medvedevpen, Ahma­dıne­jadpen dos boldy. Osydan da biraz jaıdy ańǵarýǵa bolǵandaı. Bulardy dostastyrǵan – AQSh. Sol elge qarsylyq. Qazirgi bılik bar qıyndyqty AQSh ımperıalızminen kóredi. Al oppozısııalyq «Jańa zaman» partııasynyń kósemi Alfonso Markına 14 jyl boıy ekono­mıkany Chavestiń jolymen júrgi­zýden kóredi. Sony jurtqa uq­tyrý úshin olar kúresip keledi. Qaısysy jeńeri belgisiz. Bir óki­nish­tisi – kúsh qurylymdarymen qaq­tyǵystar kezinde eki jaqtan da, ıaǵnı narazylyq sherýine shy­ǵýshylar men polısııa jaǵynan da kózjumǵandar bar.   ShETELGE BARÝDYŃ JAŃA TÁRTIBI О́zbekstanda el prezıdenti qol qoıǵan qyzyq qujat jaryq kórdi. «Laýazymdy adamdardyń shetelge shyǵý tártibin jetildirý sharalary týraly» dep atalady. Oǵan baılanysty, úlken qyzmettegi adamdar shetelge barý úshin memleket basshysynan ruqsat suraýy qajet eken. Árıne, ár eldiń ózderine tán tártibi bolady. Qazaqsha aıtqanda, «salty basqa, ıtteri qara qasqa». Tártibin de, saltyn da syılaýǵa tıistisiń. Sóıtse de, jalpaq dú­nıege jarııa etip otyrǵan soń, joǵaryda atalǵan qujat týraly pikir aıtýǵa quqymyz bar. Sol tóńirekte oı órbitip kóreıikshi. Sonda bul qujat neni kóz­deıdi? Qyzmetkerlerdiń jaýap­kershiligin arttyrý ma? Bul ózi olardyń qyzmettik ádebinen de aıqyn emes pe? Tipti, olardy sol qyzmetke taǵaıyndaǵanda da eskertýge bolmas pa edi? Sirá, munda tereńirek mán bolsa kerek. Qaýlyda syrtqa shyqqanda prezıdentten ruqsat suraıtyn tizimde 25 laýazym kórsetilipti: úkimet basshysy, onyń orynbasarlary, parlamenttiń eki palatasynyń spıkerleri, Orta­lyq bank je­tekshisi, bas prokýror, ombýdsmen, mınıstrler, Tashkent qalasy jáne oblys ákim­deri. Qazirgi el basshysy Islam Karımovten ruqsat almaı, eshqaısysy shetelge shyǵa almaıdy. Mınıstrden, oblys ákim­derinen bir saty tómenirek bas­tyqtar, aıtalyq, aýdan basshylary qaıtpek? Olardy da ózderiniń tikeleı basshylary syrtqa jibere almaıdy, úkimet sheshedi. Keıbir strategııalyq kásiporyn basshylary da syrtqa shyǵý úshin úkimetten ruqsat suraýǵa tıis. Ruqsatsyz syrtqa aıaq baspaıtyn úshinshi toptyń qarasy kópteý. Quqyq qorǵaý, sot jú­ıesiniń jaýapty qyzmetkerleri men jo­ǵary oqý oryndarynyń rektor­laryn prezıdent apparaty qadaǵalaıtyn bolady. Basqalaryn bylaı qoıǵanda, rektorlardyń júris-turystaryn shekteý qandaı qajettilikten týǵan? Jalpy, bul ne qylǵan senimsizdik? Jaýap qana emes, boljam aıtý qıyn. О́ıtkeni, shetelge shyǵý tártibin buzǵandarǵa qylmystyq jáne ákimshilik jaza qoldaný jóninde ádilet mınıstrligine, joǵarǵy sot, prokýratýra jáne ulttyq qaýipsizdik qyzmetimen birlese otyryp, úkimetke usy­nys engizý jóninde tapsyrma berilipti. Búgingideı aı­nalańdaǵylarmen aralas-quralas bolý qajettilik zamanda basshylardy tusap ustaý nege qajet deısiń. Budan el oq­shaý­lanyp qalmaı ma? Álde bul elde jurttyń bárine kúdikpen qaraý zamany týǵan ba? Onyń ústine, mundaı shekteýge halyqaralyq uıymdar, ásirese, demokratııalyq qaýym qalaı baǵa beredi deısiń. Árkimniń óz sharýasy bar degenmen, ózbek aǵaıyndar bizge kórshi el. Barys-kelisimiz burynǵydan da qıyndamas pa eken degen oı da qajaıdy bir jaǵynan. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».