Qazaqta «bolary boldy, boıaýy sińdi» degen sóz bar. Bas shahardaǵy LRT jobasyna qatysty da osyny aıtar edik. Bul qurylysty bastap, orta joldan tastap ketkenderdi qansha dattaǵanmen, qazaqqa eshkim qurylysty aıaqtap bermeıdi endi, beton tirekterdi ne súrýimiz kerek, ne aıaqtaýymyz kerek. Ázirshe birjaqty sheshim joq. Degenmen de elordanyń Ýrbanıstıka ortalyǵy otandyq sáýletshiler men ýrbanıst-mamandardan, qurylysshylardan osy joba boıynsha usynystar qabyldaýǵa kiristi.
Aıaq astynan estakadaly jobaǵa aınaldy
Astanany álemdegi ásem shaharlardyń birine aınaldyrý máselesi alǵashqy sátten bastap-aq qolǵa alynǵany belgili. Buǵan sol kezde qalanyń qadasyn qaǵysyp, bas jospardy ázirleýge qatysqan arhıtektorlardyń sózi dálel. Qazaqstannyń eńbek sińirgen arhıtektory Serik Rústembekov kezinde elordany kezeń-kezeńimen damytýdyń 4 modeli usynylǵanyn, sonyń biri LRT (LightRailTransport – jeńil relsti kólik – avt.) jobasy bolǵanyn aıtady. «1996 jyly biz «Aqorda» jobalaý-qurylys kompanııasyn quryp, Úkimettiń qaýlysymen elordanyń bas josparyn túzýdi alǵashqy bolyp qolǵa aldyq. Keıin halyqaralyq konkýrs jarııalanyp, onda japondyq sáýletshi Kıse Kýrokavanyń jobasy úzdik dep tanyldy. Onyń jobasyn qarjylandyratyn halyqaralyq japondyq qordyń shartynda belgili bir qalanyń bas josparyn jobalaýǵa jergilikti bir kompanııa mindetti túrde qatysýy kerek dep kórsetilgen edi. Sol ereje negizinde biz eki japondyq fırmamen konsorsıým quryp, jobalaýdy bastadyq. Bas jospardyń bas-aıaǵy túgendelip, negizgi ǵımarattar salynyp, ınjenerlik-ınfraqurylym tartylyp bolǵannan keıin elordany ári qaraı damytýdyń 4 modelin usyndyq. Sonyń biri osy LRT jobasy bolatyn», dep eske alady arhıtektor.
Alǵashqy jobalaý nobaıy boıynsha jeńil relsti júrdek kólik jerdiń ústimen emes, jerdiń betimen júıtkýge tıis edi. Biraq joba aıaq astynan «aspaly kópir» bolyp shyǵa kelgen. «Bizdiń áý bastaǵy nobaıymyz boıynsha jeńil relsti kólik eski ortalyqty qaq jaryp ótip, Esildiń sol jaǵalaýymen baılanystyrýǵa tıis-tin. Eń tıimdi marshýrty da osy edi. Biraq bireýlerge ımıdj kerek boldy ma, álde eldi erekshe tańǵaldyrǵysy keldi me, áıteýir jerdiń betimen poıyz sııaqty júrýge tıis LRT-ymyz tosynnan estakadaly jolǵa aınalyp ketti. Mamandarmen aqyldaspaı, qoǵamnyń talqysyna usynylmaı, kózjumbaılyqpen salynǵan dúnıeniń sońy osyndaı qatelikke uryndyrdy, onyń quny da bastapqydan eki-úsh esege qymbattady», deıdi arhıtektor.
Sáýletshi qalanyń kórkine nuqsan keltirip turǵan beton tirekterdiń kózin joıyp, alyp tastaǵannan tıimdisi joq deıdi. «Keıbir arhıtektorlar beton tirekterdi velojol salýǵa, saıabaq retinde paıdalanýǵa bolady dep otyr. Menińshe, olaı tyrashtanýdyń qajeti joq. Uzyn-yrǵasy 20 shaqyrymnan asatyn temir betonnyń ústi qalaı saıabaqqa aınalady?! Turǵyndar qydyrǵysy kelse, qalanyń ishinde de saıabaqtar jetkilikti. Oılap qarańyz, ekiqabatty ǵımaratqa kóterilýdiń ózi muń. Al kemi bes metrlik estakadaǵa adamdardy kóterip-túsirý úshin arnaıy kóterý mehanızmderi kerek. Qalanyń ár buryshyndaǵy betondarǵa lıft, eskalatorlar ornatý, olardy kútip-baptaý, ustap turý bıýdjetke óte aýyr salmaq bolady. Tipti máńgibaqı qala bıýdjetiniń moınynda ilinip turýy da ǵajap emes. Sondyqtan qalanyń qutyn qashyrmaı, keń kósheni taryltpaı, buzyp tastaý kerek», deıdi S.Rústembekov.
Ekologııalyq
taza kólik te kerek
Jeńil relsti tramvaı zamanaýı tehnologııalar qataryna jatady. Qaýipsiz ári ekologııalyq taza kólik túri. Halyqaralyq qoǵamdyq kólik odaǵynyń deregi boıynsha mundaı jeńil rels jelisiniń qaýipsizdik deńgeıi óte joǵary. Búginde LRT álemniń 50-den asa elinde bar. Barlyǵy 400-ge jýyq qalada júıtkıdi. Dúnıe júzindegi tramvaılar kúnine 45 mln-nan astam jolaýshyny tasymaldaıdy.
Ekologııalyq taza kólik kóbeıse, elordaǵa da tıimdi. Mamandar bas shahardyń lastaný deńgeıi jyl saıyn joǵarylap bara jatqanyn aıtyp, dabyl qaǵyp keledi. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıteti byltyr lastaný kórsetkishi joǵary 10 qalany atap kórsetken. Solardyń qatarynda Nur-Sultan da bar. Sondyqtan mamandar ekologııalyq taza kólikterdi kóbeıtip, gazdandyrýǵa, balamaly energııa kózderine kóbirek kóńil bólýdi eskertti. Osyny eskergen keıbir sáýletshi mamandar, ýrbanıster qarqyndy ósip jatqan shahar úshin LRT qajet degen pikirde.
Belgili arhıtektor Amanjol Chıkanaevtyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde elordalyqtardyń sany 1 mln 200 myńnan asty. 2 mln-ǵa jetetin kún de alys emes. Sol kezde qoldanysta júrgen jolaýshylar kóligi shamadan tys júktemeni kótere almaıdy da, qalada kólik pen keptelis máselesi ýshyǵa túsedi. Sondyqtan LRT sııaqty qaýqarly kólik jelisi elordaǵa aýadaı qajet. «Qalalardyń kólik ınfraqurylymyn damytýdyń ózindik normalary bar. Buryn keńestik qalaqurylysy erejeleri boıynsha shahar halqynyń sany 1 mln-nan asqanda metro nemese jeńil relsti tramvaı jelisin salý máselesi kóteriletin. Bas qala turǵyndardyń sany bul mejeden asty. Biraq biz metro da salǵan joqpyz. Osy LRT jobasy qolǵa alynǵanda «táýir joba bolady» dep qýandyq. Biraq irgetasynan durys bolmady. Epsiz jerge ebedeısiz salyna bastady. Muny bárimiz kórdik, biraq úndemedik. Endi kelip aıaq astynan óre túregelgenimiz, qaı sasqanymyz? Sol kezde nege toqtatpadyq? Ábden bolary bolǵannan keıin ókingennen ne paıda? Odan da qurylysty qalaı tıimdi jalǵastyrý kerek, sony oılaıyq. Álbette, jóni osy eken dep kóringen jerge estakadany qaptatý durys sheshim emes. Aqylǵa qonymdy tustaryn qaldyraıyq. Mysaly, eski temir jol vokzalynan jańa vokzalǵa alyp shyǵatyn joldy salǵan tıimdi. Burynǵy ortalyqty jańasymen qosatyn ótkeldi de qysqartpaǵan abzal. Bul keptelisti anaǵurlym azaıtýǵa septigin tıgizedi», deıdi A.Chıkanaev.
Sáýletshi LRT búgin paıdasyz kóringenimen erteń ózin ózi aqtaıtynyna senimdi. Biraq qurylysty asyqpaı júrgizý qajet. Sonda ekonomıkaǵa kóp salmaq túspeıdi. «Biz beton tirekterdi jappaı buzamyz dep taǵy qatelikterge urynamyz. Salynyp qoıǵan qurylysty súremiz dep ýaqyt pen qarjyny bosqa shyǵyndaýdyń qajeti joq. Onyń ornyna ekonomıkamyzdy kóterýge kúsh salyp, jobany birtindep aıaqtaǵanymyz jón», deıdi arhıtektor.
A.Chıkanaevtyń pikirin Q88 Qazaqstan ýrbanıster qaýymdastyǵy keńesiniń tóraǵasy Erlan Áýkenov te quptap otyr. Onyń aıtýynsha, qarqyndy ósip jatqan qalaǵa LRT sııaqty iri kólik jelisi qajet. Bul – álemde bar tájirıbe. Qazir de júrdek kólik jelisin salyp jatqandar kóp. Mysaly, Qatardyń Lýsaıl qalasynda, Fınlıandııanyń Tampere shaharynda, Kanadada LRT qurylysy qyzý júrgizilip jatyr. «LRT sııaqty ekologııalyq taza kólik jelisi memleketke kerek. Biraq mundaı iri jobany qolǵa alarda birinshi kezekte eldi mekenderdiń ornalasý radıýsyn, tabıǵı jaǵdaıyn, halyq sanynyń tyǵyzdyǵyn eskerý qajet. Mysaly, estakadasy bar LRT salý úshin qalany ári-beri kesip ótetin joldar men onyń tóńireginde eldi mekender kóp bolýy shart nemese taý nemese basqa da tabıǵı kedergiler bolǵan kezde jer betinen bıik estakadalar qoıylady. Onyń syrtynda estakadanyń mańaıyndaǵy kemi 50-100 metr radıýstaǵy jer ındýstrıaldy aımaq bolyp sanalady. Demek, osy radıýsqa kiretin úılerdiń baǵasy birden 1,4 esege arzandaıdy degen sóz. Elordanyń o sheti men bu shetine, tipti qaq ortasyna estakada salynarda bul qaǵıdalardyń eshqaısysy eskerilmegen. Negizi bul jumysty qurylysshylarǵa emes, ýrbanısterge tapsyrý kerek edi. Biraq endi aıtqanmen ne paıda? Meniń pikirim, LRT-ny salý kerek. Biraq estakadasyz joldy tańdaǵan durys. Júrdek kólik jelisi poıyz sııaqty jermen júrýi kerek. Sonda arzan ári tıimdi bolady», deıdi E.Áýkenov.
Másele LRT-nyń qaıda jáne qalaı salynýynda ekenin aıtqan maman jobany salýdy turǵyndary kóp aýdandardan bastaý kerektigin jetkizdi. Al qalanyń kórkin buzyp turǵan beton dińgekterdi ornynan alyp tastaǵan durys.
Tıimdisi – qoǵamǵa paıdaly nysanǵa aınaldyrý
Prezıdent jaqynda jasaǵan málimdemesinde LRT jobasyn da synǵa alǵany belgili. Endi Memleket basshysynyń tapsyrmasynan keıin biraz uıymdar men mamandar jobaǵa qatysty usynystaryn aıtyp jatyr. Mysaly, Qazaqstannyń ýrbanıster qaýymdastyǵy úsh usynysty kóldeneń tartty. Onyń birinshisi – 22 km ýchaskedegi beton tirekterdi súrý kerek. Bul jumysty «LRT qurylysyn óz esebimizden buzýǵa daıynbyz» dep qulshynyp otyrǵan qurylys kompanııasyna tapsyrý qajet.
Ekinshi, LRT jobasyn jalǵastyrý úshin jasalǵan 1,5 mlrd oblıgasııalyq qaryz kelisimshartyn qaıta qarastyrǵan jón. Sebebi bul qarjy jobany aıaqtaýǵa ǵana emes, jeńil relsti kóliktiń qozǵaltqysh quram bóligin satyp alýǵa da jetpeıdi. Alaıda kelisimsharttaǵy mindettemeler qazirden týyndap jatqanyn eskergen jón.
Úshinshiden, jobany júzege asyrý qajet, biraq qaryzǵa alynǵan qarjyny jermen júretin LRT qurylysyn jobalaýǵa jáne salýǵa jumsaý qajet. Jelini salarda ásirese, halyq tyǵyz ornalasqan aýdandar eskerilýi shart. Bul baǵytta qalanyń eski bóligine erekshe kóńil bólgen tıimdi. Osy jaǵynan kelgende Respýblıka dańǵyly – naǵyz utymdy sheshim. Al bolashaqta Esildiń oń jaǵalaýyn sol jaǵalaýmen qosatyn joldyń jobasyn jasap, kezeń-kezeńmen júzege asyrý qajet. «Eger LRT-nyń bastapqy jobasyn ózgertip, jerdiń betimen júretin júrdek kólik jobasyna aınaldyrsaq, onda kelisimshartpen alynatyn oblıgasııalyq zaım kólemi qurylysty tolyq salyp qana qoımaı, onyń qozǵaltqysh quramyn satyp alýǵa da jetedi. Al aeroporttan temir jol vokzalyna deıingi betondardy alyp tastap, onyń ornyna uzyndyǵy 22 km bolatyn BRT (Busrapidtransit – júrdek avtobýstar jelisi) jolyn salǵan durys», deıdi qaýymdastyq keńesiniń tóraǵasy E.Áýkenov.
Ol LRT qurylysyn qolǵa alarda mamandardy da iriktep alý mańyzdy ekenin jetkizdi. Jobaǵa júrdek tramvaılar jelisin salyp júrgen tájirıbeli konsorsıýmdardy tartý qajet. Bul jaǵynan Ispanııa, Fransııa mamandary myqty kórinedi. Tipti bolmasa, Túrkııanyń sheberlerin ákelý kerek.
Kópten shý bolyp kele jatqan beton qańqalardy buzbaı-aq, ony qoǵamǵa tıimdi nysandarǵa aınaldyrýdy usynyp júrgenderdiń biri – jas ta bolsa talantty sáýletshi, ýrbanıst Aıan Zıkırın. Ol kózge shyqqan súıeldeı bolǵan «jemqorlyq eskertkishin» ýrbanıstik jaýharǵa aınaldyrýdy kópten oılap júr eken.
Aıan jeńil relsti tramvaıdyń ornyna jer men kóktiń ortasyna jaıaý júrginshiler saıabaǵyn salý kerek, deıdi. «Qazirgi joba boıynsha LRT-nyń uzyndyǵy 22,4 km-dy quraıdy. Prezıdent aıtpaqshy, aldyn ala jobalanǵan 146 myń adam aeroport pen temir jol vokzaly arasyna qatynaıdy deý aqylǵa syımaıdy. Jańa vokzal aýmaǵynda osynsha adam turmaıtyny belgili. Osyny eskergende joba ózin ózi aqtaıdy deý qıyn. Sondyqtan men jaıaý júrginshiler saıabaǵyn salýdy usynamyn», deıdi A.Zıkırın. Onyń pikirinshe, Nazarbaev Ýnıversıteti men jańa meshit mańaıynan Prezıdent saıabaǵyna deıin, odan qala berdi EKSPO, Botanıkalyq baq, «Báıterek» monýmenti, Aqorda – osy tóńirekti qamtyp, uzyndyǵy 8 km bolatyn saıabaq uıymdastyrý qajet. Sonda qalanyń kórikti jeriniń bári qamtylyp, biryńǵaı keshenge aınalady, deıdi ol.
Ýrbanıst Esildiń sol jaǵalaýynda kólik kóp, al jaıaý júretin joldar az, deıdi. Keń kóshelerden ótýdiń ózi muń. Sondyqtan bul jerler estakadaly saıabaqqa suranyp-aq tur. «Elordaǵa arnaıy kelgen aǵylshyndyq áriptesterimiz de sol jaǵalaýdaǵy saıabaqtardy biriktirý jóninde usynystaryn aıtqan edi. Bas shahardyń jasyl beldeýin biriktirsek, tamasha keshen paıda bolady. Erekshe qajettiligi bar azamattarǵa arnalǵan kóterý mehanızmderin, lıftter uıymdastyramyz. Qysta bul jer shańǵy tebetin alańǵa aınalsa, jazda velosıped tebetin, júgiretin, sportpen aınalysatyn oryn bolady», deıdi jas sáýletshi.
Onyń aıtýynsha, mundaı tájirıbe shet memleketterde kóp eken. Mysaly, Nıý-Iorkta osyndaı tamasha saıabaq bar. High Line parktiń salynǵanyna 10 jyldan asqan. Bul demalys alańyna jylyna 7 mln adam baratyn kórinedi. Kezinde bul jer de tastandy temir jol jelisi bolǵan. Keıin amerıkalyqtar onyń qurylysyna 150 mln dollar jumsap, buryn-sońdy bolmaǵan ásem saıabaq jasap alǵan. Al ketken shyǵyn baıaǵyda ótelip, ekonomıkaǵa eselep qaıtqan. Aıan surlanyp turǵan qazirgi LRT jobasy osyndaı bir erekshe joba bolsa deıdi.
LRT baǵandaryna baılanysty usynys-pikirler kóp. Negizgi sheshimdi mamandardyń pikirin eskere otyryp, qala ákimdigi qabyldaýy kerek. Elorda ákimdiginiń Ýrbanıstıka ortalyǵy LRT jobasynyń aldaǵy «taǵdyryn» sheshý úshin kólik qyzmetkerlerin, ınjenerlerdi, qurylysshylardy, sáýletshilerdi, ýrbanısterdi talqylaýǵa belsendi qatysýǵa shaqyrady. Ákimdiktiń habarlaýynsha, usynystar men ıdeıalardy jáne jobany paıdalanýdyń yqtımal nusqalaryn ortalyqtandyrylǵan Ýrbanıstıka ortalyǵynyń resmı poshtasyna jiberýge bolady: Centerofurbanism@gmail.com.