Qysym qashan toqtalady?

Bótenniń múlkin urlaǵandy halyq unatpaıdy. Jalpy uryny eshkim de jaqsy kóre qoımaıdy. Alaıda bıýdjet qarajatyn jalmap jatqandardy jurt jetik bilse de, únsiz júre beredi. «Meniń aqshamdy alyp jatqan joq qoı», deıdi. Osylaısha bireýler úshin memlekettiń qarjysy qolyna bı­lik tıgen áldebir pysyqaılar úshin ǵana altyn qamaýǵa aınalǵan sekildi. Áıtse de sybaılasqan jem­qorlardyń bıýdjettiń aqshasyn jymqyrý arqyly kimniń eńbegine jáne kimniń qaltasyna qol suǵyp jatqanyn anyqtaý asa qıyn emes. Máselen, qaı memlekette bolmasyn, eldiń ekonomıkasyn, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin, eń aldymen, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý qajet. Bul týraly Elbasy Joldaýlarynda únemi aıtyp kele jatqany jáne belgili. Alaıda, amal ne, ásirese adal qyzmet etkenge, ozyq kásipkerlikke qashanda kedergi kóp. Nelikten? О́ıtkeni, esh jasyratyny joq, adal kásipkerlerdiń ústinen kún kóretin aramtamaqtar kóp. Másele, kásipkerlerdiń jan alqymynan alyp, onyń tapqan tabysyna ortaqtasatyn, ıaǵnı halyqqa zańdy qyzmet et dep berilgen qolyndaǵy laýazymyn teris paıdalanatyn adamdar týraly bolyp otyr. 2010 jyly jeke kásipkerlikti qoldaý úshin «Bıznestiń jol kar­­tasy-2020» baǵdarlamasy qabyl­dandy. Osy baǵdarlamanyń sheńbe­rinde kásipkerlikti alǵash bas­tap júrgen adamdardy granttyq qar­jy­landyrý, zaemdar boıynsha syı­­aqy mólsherlemeleriniń bóligin sýbsıdııalaý, nesıelerge kepildik berý, kásipkerlerdi oqytý jáne bıznes júrgizýdi servıstik qoldaý júzege asyryldy. Mundaı ıgiligi bar jumystardy atqarý úshin sońǵy úsh jylda bıýdjetten 54 mlrd. teńgeden astam qar­jy bólindi, 3,5 myńnan astam ká­sipkerge qarjylaı qoldaý kór­se­tildi. Sóıtip, osyndaı keń aýqymdy sharalardyń ar­qa­­­­­­­­synda elimizde kásipkerlik jan­­da­nyp, qaı salada bolmasyn mol­shylyqtyń astynda qalýymyz kerek edi. Biraq, kásipkerlik jaǵdaı biz oılaǵandaı emes eken. Eldiń, halyqtyń, urpaǵynyń bolashaǵyna arnalǵan qarjyǵa sol eldiń qaısybir atqaminerleri aýyz salady dep kim oılaǵan? Sondyqtan máseleniń ma­ńyz­dy­lyǵyn eskere otyryp, prokýratýra organdary atal­ǵan baǵdarlamanyń júzege asy­rylýynyń zańdylyǵyna tekserý júrgizip kórdi. Sóıtse, jo­­ǵaryda aıtqanymyzdaı, quzyr­ly organ tekseris nátıjeleri kóp­te­­gen zań buzýshylyqtarǵa jol be­­­ril­genin aıǵaqtap otyr. Atap aıt­qanda, birqatar jaǵdaılarda óńirlik úılestirý keńesteri bıýdjet qara­jattaryn tıimsiz jumsaýǵa ákep soqtyrǵan sheshimder qabyldanǵan. Máselen, Qyzylorda oblysynda 2010 jyly óńirlik úılestirý keńesimen qurylysy bastalmaǵan sement zaýytyna quny 1,1 mlrd. teńge turatyn syrtqy ınjenerlik júıelerdiń qurylysyn salý keli­silgen, onyń 463 mln. teńgesi ıgeril­gen. Al qalǵan aqsha qaıda dese, ony tekserý kórsetkendeı, merdiger 284 mln. teńgeni qaltaǵa basyp qalǵan. Dál osylaısha Jambyl (325 mln. teńge) jáne Qaraǵandy (623,8 mln. teńge) oblystarynda áli qurylysy aıaqtalmaǵan óndiristik nysandaryn jetispeıtin ınfraqurylymdaryn júrgizý úshin qarjy bólingen. Sondaı-aq, baǵdarlamany is­ke asyrý kezeńinen búgingi kún­ge deıin áreket etpeıtin neme­se paıdalanýǵa berilmegen nysan­dardyń ınfraqurylymyn jasaýǵa 380 mln. teńgeden astam qarajat berilipti. Máselen, 2011 jyly Shy­ǵys Qazaqstan oblysynyń She­monaıha qalasynda shekara­lyq árip­testikke arnalǵan logıs­tıkalyq ortalyqqa quny 157,6 mln. teńgeni quraıtyn óndiristik ınfraqurylym júrgizilgen. Alaıda, ortalyq áli kúnge deıin paıdalanýǵa berilmegen. Jalpy, eldiń erteńi, urpaqtyń bolashaǵy úshin dep bólingen qarjyǵa qol suǵýshylar barlyq múmkindikti paıdalanyp qalýǵa tyrysady. So­lar­dyń biri retinde kásipkerlerge keńes berý úshin bólingen qarjyny servıstik kompanııalardyń urlaý derekteri de anyqtalǵan. Atap aıt­qanda, «Neıston» JShS (Astana qalasy) 160 jeke kásipkerlik sýbek­tilerine servıstik qoldaý kórsetý jóninde jalǵan esepter jasaı otyryp, 14,9 mln. teńgeni ıelenip ketken. Biraq eldiń qarǵysy qoıa ma, prokýratýra alaıaqtyq belgileri boıynsha qylmystyq is qozǵap, atalǵan kompanııanyń basshysy sottaldy. Dál osyndaı qylmystyq ister Almaty qalasy, Aqmola jáne Ońtústik Qazaqstan oblystary boıynsha da qozǵaldy. Mundaı zańsyz is-árekettermen memleketke 80 mln. teńgeden astam shyǵyn keltirildi. Endi onyń ornyn kim toltyrady? Uıymdasqandar alaryn aldy, jegenin jedi. Sonda baıqasańyz, álgi tekserý barysy kórsetkendeı, kásipkerlik sýbek­tileri qarjylandyrý jóninde ótinish bildirgen kezde olardyń óti­nimderin qanaǵattandyrýdan zańsyz bas tartý nemese olardy qaraý ke­zinde sózbuıdaǵa salý sekildi zań buzýshylyqtarǵa óte kóp jol beril­gen. Bul oraıda Bas prokýratýra baǵdarlamanyń júzege asyrylýyn taldaý barysynda eldiń alty aımaǵynda kásipkerlerdiń arasynda saýalnama júrgizipti, onyń nátıjesi suraý salynǵandardyń jartysynan kóbi memleket kórsetetin kómek jóninde bilmeıtindikterin aıqyndap bergen. Kásipkerlerdiń baǵdarlama jó­ninde bilmeýi atalǵan baǵ­dar­lamanyń bıznes úshin qolje­tim­diligine aı­tar­lyqtaı áser etedi, sondaı-aq maqsatty toptar aqparattyq-na­sı­hat jumystaryn jetkiliksiz júrgi­zetindigin dálel­dep otyr. Sondyqtan osy tek­serýdiń nátıjeleri boıynsha Bas prokýratýra Premer-Mınıstrdiń atyna zańdylyqty buzýshylyqtardy joıý týraly usynys engizdi, oǵan sáıkes Úki­­met baǵdarlamany júzege asy­rýǵa baqylaýdy kúsheıtý já­ne qarjylandyrýdy alýǵa kásip­kerlerdiń qoljetimdiligin ońaılatý maqsatynda sharalar qabyldamaq. Osylaısha halyqtyń, ıaǵnı mem­lekettiń qarjysyn talan-tarajǵa salýǵa tosqaýyl qoıýǵa alǵy sharttar jasalady dep sengimiz keledi. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».