Arqalyq qalasyndaǵy Dala ólkesi tarıhy oblystyq murajaıyna − 50 jyl. Murajaı zattyq jáne rýhanı qundylyqtardy tanytýda, ǵylymı turǵyda zerttep onyń nátıjelerin nasıhattaýda, mádenıettiń qalyptasýyna yqpal etetin mekeme retinde óskeleń urpaqtyń boıynda tarıhı sanany qalyptastyrýda mańyzdy ról atqarady.
Mádenı murany saqtaý – strategııalyq mańyzy bar memlekettik másele. Ulttyq dástúr, ádebı jáne mádenı qundylyqtar, tarıhı jádigerler urpaqtan-urpaqqa aýysyp otyratyn asyl qazyna.
Sol asyl qazynalarymyzdy bir kezderi joǵaltyp ala jazdaǵanymyz aqıqat. Degenmen tolyq qurdymǵa ketti deýimiz negizsiz bolar. Qandaı dúnıeniń bolsyn joqtaýshysy, izdeýshisi bolatyny sózsiz. Sonaý jetpisinshi jyldarǵa kóz júgirtsek, el ishinde esimi erekshe atalatyn tulǵalar jeterlik. Solardyń biregeıi kórnekti ǵalym, etnograf, ult rýhanııatynyń janashyry О́zbekáli Jánibekov edi.
О́zbekáli Jánibekov elimizdegi kóptegen mýzeılerdiń ashylýyna bastamashy bolǵany belgili. Qazaqstannyń túkpir-túkpirin aralap júrip qundy jádigerlerdi jınaqtaǵan eńbegi orasan. Abzal aǵa jetpisinshi jyldardyń basynda Torǵaı oblysynyń ortalyǵy − Arqalyq qalasynda etnografııalyq mýzeıiniń ashylýyna muryndyq boldy. Tipti sonyń alǵashqy eksponattaryn óz qolymen ákelip tapsyryp, ólkemizdegi murajaı jumysynyń órkendeýine qomaqty úles qosty.
Búginde sol О́zaǵań negizin qalaǵan kıeli shańyraqtyń qurylǵanyna 50 jyl tolyp otyr. Alǵashynda ol A.Imanov pen Á.Jangeldınge arnalǵan Torǵaı oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıy retinde ashylǵan. 1998 jyldardan bastap «Dala ólkesi murajaıy» dep atala bastady. Osy jyldar ishinde murajaı qorynda 50 myńǵa jýyq eksponat jınaqtaldy. Qazirgi tańda mundaǵy 75 myńǵa jýyq jádiger, 11 ekspozısııalyq zalǵa ornalastyrylǵan.
Aıtalyq, alǵashqy qaýymdyq qurylystan jańa zamanymyzǵa deıingi tarıhı-mádenı jádigerlerdiń túr-túri bar. Onyń ishinde ólkemizden shyqqan tarıhı tulǵalardyń qoldanǵan dúnıeleri, ult-azattyq kóteriliste paıdalanylǵan qarý-jaraqtar men batyrlardyń jeke zattary, alashordashylardyń eńbekteri men ózderine tıesili turmystyq buıymdar, arheologııalyq qazba jumystary kezinde ólkemizden tabylǵan túrli qoldanbalar, Uly dalamyzdyń tabıǵatyn turaq qylǵan ań-qustardyń, jan-janýarlardyń beıneleri, sonymen qatar shejireli Torǵaı dalasy men Arqalyq qalasynyń qoınaýyndaǵy qazba baılyqtar bar. Salt-dástúrimiz ben turmys tirshiligimizdi baıandaıtyn ólkemizdiń óner týyndylaryn da taba alasyz. Qysqasha aıtqanda, el-jerdiń tamyry tereń tarıhy men taǵylymǵa toly tirshiligimen tanysýǵa bolady.
Murajaıdaǵy eń qundy jádigerlerdiń biri − «Sáýkele». Ony О́.Jánibekov ózi arnaıy tapsyryspen ataqty sheber Qyrym Altynbekovke jasatqan. Maqsaty – qazaq qyzynyń baǵasyn kóterý jáne urpaqty ulttyq tárbıemen sýsyndata otyryp, bezendirilgen órnekter arqyly Torǵaı óńiriniń turmysyn kórsetý. О́zaǵań tapsyrǵan alǵashqy jádigerlerdiń biri «Aǵash astaýdyń» da ózindik tarıhy bar. Astaý aǵashynyń asyl ekenin bilgen jaısań jannyń baıqampazdyǵyn moıyndamasqa bolmas. Sonymen qatar qorymyzda Kenesary Qasymuly bastaǵan kóterilis batyry Sary Qoshqardyń kireýke saýyty saqtalǵan. Batyrdyń bul saýyty keıingi urpaqtaryna batyldyq qasıetin darytyp turǵandaı seziledi. Taǵy bir asyl jádiger − Amangeldi batyrdyń qanjary. Qanjar murajaı ashylǵan jyldary tapsyrylǵan. Batyr ony Ǵapbas Salamatuly esimdi sarbazyna erligimen kózge túskeni úshin syıǵa tartqan kórinedi. Syıǵa alýshy batyr bergen qanjardyń qurmetine ulynyń esimin Qanjar qoıǵan desedi. Keıki batyrdyń otbasyna tıesili kebejeni de qazaq úıdiń tórinen kórýge bolady. Batyr joryq kezinde jortýyldap júrgende Nuraly aqsaqaldyń úıine qonaq bop túsken. Barar jeri alys bolǵasyn alyp júrgen zattarymen birge kebejeni sol kisiniń úıine qaldyrǵan eken. Aqsaqal kebejeni Keıkiniń kózindeı saqtap, keıin murajaıymyzǵa ákep tapsyrǵan.
Qarap tursańyz osyndaǵy ár jádigerdiń syry san alýan. Ata-babamyz qaldyrǵan osynaý amanatty arqalap, dáriptep kele jatqan mýzeıdiń zor eńbegin baǵalamasqa bolmas. Kelýshilerdiń de kóńilinen shyǵyp, rýhanı baılyq syılaı bilgen murajaıymyzǵa kim kelip, kim ketpedi deseńizshi.
Ultymyzdyń abyz qaıratkerine aınalǵan Dinmuhammed Qonaev atamyz bas bolyp, Uly Otan soǵysynyń qaharmany Raqymjan Qoshqarbaev, ǵaryshkerler Toqtar Áýbákirov pen Talǵat Musabaev, sondaı-aq Ábsattar qajy Derbásili, Márııam Hákimjanova, Abdolla Qarsaqbaev, Tursynbek Kákishev, Imanǵalı Tasmaǵambetov, Bıbigúl Tólegenova, Roza Rymbaeva, Ermek Serkebaev syndy óner ıeleri men ult janashyrlary birneshe ret kelip, syıly qonaqtarymyzǵa aınaldy. О́lke tarıhymen tanysqan olar tańdaı qaǵyp, tilekterin bildirgen. Ol murajaıymyz úshin zor maqtanysh, úlken mártebe.
Sonymen qatar murajaı qalamyzdyń barlyq mádenı mekemelerimen, bilim oshaqtarymen, oqý oryndarymen birlese jumys atqarady. Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýynyń stýdentterin is-tájirıbelik praktıkadan ótkizip, ǵylymı qyzmetke daıarlaıdy. Osyndaı san túrli salaǵa bólingen qyzmet túrlerin qyzmetkerler bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, uıymshyldyqpen atqarýda.
Irgetasyn О́zaǵań qalaǵan murajaı ǵımaraty 2020 jyly kúrdeli jóndeýden ótkizilip jańa qurylymda jumys jasaýǵa tapsyryldy. Zamanaýı jabdyqtarmen, tehnologııalarmen qamtamasyz etildi. Jas mamandar jumysqa tartyldy. Tek jádigerlerdi ekspozısııalap, zaldarǵa ornalastyrý jumystary sheshimin tolyq tappaı tur. Ol úshin bıýdjetten qarjy bólinip, jańa standartta ornalastyrý kerek. Aldaǵy ýaqytta ol jumystardyń da reti jolǵa qoıylady dep senim bildiremiz. Áıtse de, jádigerlerdi ýaqytsha kórme qoıý arqyly kelýshilerdiń nazaryna usynyp otyrmyz. Elý jyldyq merekeni atap ótý úshin túrli jumystar men jobalar josparlanýda. Bıylǵy jyly aıtýly mereıtoı ıeleriniń qurmetine oraı ótkiziletin is-sharalarda atqarýǵa tıis jumystar legi de retin taýyp jatyr.
Ujymnyń jyldar boıy atqarǵan ıgilikti isteri men jaqsy dástúri aldaǵy ýaqyttarda jalǵasa bermek.
Ernur Áýezhan,
Ásel Ábdildına,
Dala ólkesi tarıhy oblystyq murajaıynyń ǵylymı qyzmetkerleri
Qostanaı oblysy