«Geografııa eldiń saıası minezin qalyptastyrady» degen teorııa bar. Ony amerıkalyq jazýshy, saıasattanýshy Robert Kaplan The revenge of geography kitabynda baıandaıdy. Onyń tujyrymy boıynsha geografııalyq ornalasý jaǵdaıy barlyq elderdiń saıası minez-qulqy men tabıǵatyna kúshti áser etedi. Bul tujyrymmen kelispeske bolmas.
Bir-eki mysal keltireıin: Reseıdiń alyp aýmaqty alyp jatýy jáne shekarasynyń kóptegen eldermen shektesýi – eldiń qatań jáne agressıvti saıasatty ustanýyna yqpal etti; Qytaıdyń halqynyń kóptigi, eldiń Azııa qurlyǵynda, ıaǵnı, tutynýshylardyń eń kóp shoǵyrlanǵan aımaqta ornalasýy (álem halqynyń 63 paıyzy), shekarasy arqyly qurlyqtyq jáne teńizdik dálizderge shyǵa alýy – ekonomıkalyq saıasatty birinshi orynǵa qoıýyna septigin tıgizdi. Taǵy sol sııaqty barlyq eldi mysalǵa alýǵa bolady.
Al Qazaq eli she? Qazaqtardyń úlken aýmaqqa ıelik etýi, onyń tranzıttik sıpatta bolýy, eki úlken derjavamen shekaralasýy jáne jerin qorǵaıtyn áskeriniń azdyǵy – syrtqy saıasatta dıplomatııalyq qatynastarǵa úlken mán berýge ıtermelegen. Ol týraly qazaq tarıhynda mysaldar jeterlik. Qazaq handary men bıleri, Alash arystary men el basshylary osyndaı salıqaly saıasattyń nátıjesinde qazirgi tutas aýmaqty saqtap qaldy. Olar utymdy dıplomatııalyq qyzmetti – aýmaqtyq tutastyq pen eldegi beıbitshiliktiń negizgi tiregine aınaldyra bildi.
Qazaqqa qubylmaly saıasat pen tóńkeris arqyly keletin aýyspaly bılik emes, myǵym ári sarabdal saıasat pen evolıýsııalyq jolmen eldi damytatyn bılik kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, «eń basty qundylyǵymyz – beıbitshilikten, eń basty baılyǵymyz – jerimizden» aıyrylyp qalýymyz múmkin. Oǵan qazirgi Ýkraına, Lıvııa, Sırııa, burynǵy Iýgoslavııa jáne taǵy basqa mysaldar jetkilikti.
«Almaty tragedııasy» elimizdiń soltústik oblystarynda oryn alsa ne bolar edi? О́zińiz oısha ssenarıı quryp kórińiz…
Ras, elde másele kóp. Otyz jylda qordalanǵan áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası máseleler bar. Biraq máseleler tóńkeris arqyly sheshilmeıdi.
«Qazaqstandaǵy beıbitshilik – qazaqstandyqtarǵa kerek bolsa, qazaqtyń jeri – qazaqqa ǵana kerek». Qazaq jastary osyny túsinse eken.
Aıtpaqshy, tarıhta qazaqtar aýyspaly mal sharýashylyǵymen, qolynan basqa kásip kelmegendikten aınalysqan joq. Jazda jaılaýǵa, qysta qystaýǵa, kúzde kúzdeýge, kóktemde – kókteýge kóship otyrýynyń da astarynda saıasat jatyr.
El Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń basqa saıasatkerlerden aıshyqtap turatyn ereksheligi – kópjaqty dıplomatııalyq ádis-tásilder men quraldardy jan-jaqty meńgergen. Bul ereksheligi – kemeldenýge baǵyt alǵan eldegi beıbitshilikti qamtamasyz etýge kepil bola alady.
Memleket basshysynyń qurǵan jospary men qoıǵan mindetterin qoǵam bolyp, el bolyp júzege asyrýǵa atsalysýymyz qajet. Sondaı-aq eldiń áleýmettik áleýetin kóterý, jeńil ónerkásip, mashına jasaý, elektronıka sııaqty óńdeýshi ónerkásip, týrızm jáne t.b. salalardy damytýǵa baǵyttalǵan saıası-ekonomıkalyq reformalar jasalýy qajet. Bılik pen basqarýdy ashyqtyq prınsıpi arqyly júzege asyrý, qoǵamdyq baqylaý uıymdaryn qurý, úkimet quramyn jasartý saıasatyn júrgizý, jastar qozǵalystaryn jandandyrý jáne basqa da kóptegen másele júzege asyrylýy tıis.
Biz – jastar elimizdegi máselelerdi kórsetý jáne olardy sheshý jónindegi óz usynystarymyzdy uıymdar, birlestikter jáne qaýymdastyqtar aýqymynda talqylap, basqarýshy organdarǵa saýatty jetkizýge tyrysýymyz kerek. Osylardy júzege asyrý arqyly ózimiz armandaǵan Jańa Qazaqstannyń qalyptasýyna úles qosa alamyz dep oılaımyn.
Shahıslam LAISHANOV,
Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń postdoktoranty,
PhD doktor