«Qańtar qasireti» dep atalyp ketken eldegi tótenshe jaǵdaı kezinde kásipkerlik salasy kóp shyǵynǵa ushyrady. Teris pıǵyldy toptar bıznes nysandaryn qıratyp, órtep, tonady. Mine, dál osyndaı almaǵaıyp shaqta myńdaǵan kásipkerdiń basyn biriktirip otyrǵan «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy edel-jedel qımyldap, zardap shekken bıznes ókilderine qoldaý kórsetti. Ári-sári kúı keshken kásipkerlerge barynsha demeý boldy.
Jedel jeliniń járdemi
Atap óterligi, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstanǵa Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń áskerin engizý týraly sheshimin qoldap, qýattady. О́ıtkeni eldegi jappaı tolqýlar terrorlyq shabýyldarǵa ulasyp, jaǵdaı tipti ýshyǵyp ketti. Búlikshiler aýrýhanalardy, azyq-túlik dúkenderi men bankterdi, saýda ortalyqtary men dámhanalardy, basqa da nysandardy qıratty, tonady. Prezıdent jedel sheshim qabyldamaǵan jaǵdaıda oqıǵanyń zardaby da orasan bolar edi.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń bıznes ókilderine arnalǵan jedel jelisi bar ekeni belgili. О́kinishke qaraı, eldegi alasapyran kezinde zardap shekken kásipkerlerden túsken qońyraý tolastaǵan joq. Sondyqtan palata jedel jelidegi telefon nómirlerin kóbeıtip, qosymsha 13 nómirdi iske qosty. Osy oraıda jedel jeli ınternettiń joqtyǵyna qaramastan jumys istegenin atap ótý kerek. Palatanyń call-ortalyǵy kásipkerlermen táýlik boıy baılanys ornatty. Osylaısha, «Atameken» shyǵynǵa batqan kásipkerlik nysandaryn sýretke, vıdeoǵa túsirip, shyǵyn aktisin jasaýǵa járdemdesti.
2022 jylǵy 21 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha elimizdiń 9 óńirinde 2 267 nysanda ornalasqan 1 863 bıznes sýbektisiniń zardap shekkeni anyqtaldy. Onyń ishinde Almaty qalasynda 1 977 nysanda ornalasqan 1 610 sýbektige zalal kelgen. Zardap shekken bıznes salalary: saýda – 1 664; qoǵamdyq tamaqtaný – 68; qarjy sektory – 88; logıstıka – 36; BAQ – 7.
Ulttyq palatanyń baılanys ortalyǵyna barlyǵy 11 042 qońyraý túsken. Onyń ishinde: maroderlyq boıynsha – 2 317 qońyraý, fors-major – 558, blokbeketter – 2, zardap shekken kásipkerlerdi qoldaý qory boıynsha – 33, bıznesti qalpyna keltirý jáne zardap shekken múlikti baǵalaý – 1 078, jeke tulǵalardan túsken qońyraýlar – 2 435. О́ńirlik palatalarǵa fors-major týraly kýálikter boıynsha 1 115 qońyraý jáne 441 ótinish túsken.
Aldyn ala esepke sáıkes, zalaldyń jalpy somasy 98,1 mlrd teńgege balanyp otyr. Onyń 94,8 mlrd teńgesi Almaty qalasyna tıesili.
Qordan qoldaý kútedi
Ulttyq palatanyń qoldaýymen hám kásipkerlerdiń bastamasymen jedel túrde búlik kezinde zardap shekken bızneske kómek kórsetý maqsatynda «Kúshimiz birlikte» qory quryldy. Ony Almaty kásipkerler palatasy óńirlik keńesiniń tóraǵasy Maksım Baryshev basqardy. Tańdaýdyń M.Baryshevke túskeni tegin emes. О́ıtkeni el boıynsha almatylyq kásipkerler kóp zardap shekti. Demek, qorǵa túsken qarajat Almaty qalasy men basqa da aımaqta zalal shekken kásipkerlerge arnaıy komıssııanyń sheshimimen bólinetin boldy.
Atalǵan qorǵa alǵashqylardyń biri bolyp mesenat, «QazAzot» AQ basshysy Baharıdın Ablazımov qomaqty qarjy aýdardy. Ol zardap shekken kásipkerlerdi qoldap, 500 mln teńge kómek kórsetti.
– Almatyda shaǵyn kásipkerlerdiń ashanalary, dúkenderi, shashtarazdary qıratylyp, órtendi. Qanshama zat qırady. Olarǵa kómektesetin qor ashylǵan soń, ózimniń azamattyq boryshymdy osylaı ótegim keldi. О́zge de kásipkerler buzaqylardyń áreketterinen keıingi shyǵyndy qalpyna keltirýge atsalysqany qýantty. Bizdiń kúshimiz – birlikte, – deıdi B.Ablazımov.
«Kúshimiz birlikte» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy M.Baryshevtiń aıtýynsha, qor elimizdiń 14 óńirindegi belsendi kásipkerlerdiń bastamasymen qurylǵan. Olardyń qatarynda túrli sala ókilderi, bıznes pen qaýymdastyqtardyń jetekshileri bar.
– Qarajatty jınaý jáne bólý prosesin barynsha ashyq júrgizý úshin qamqorshylyq keńes qurdyq. Keńes músheleri aýdıt júrgizip, qor jumysy boıynsha buqaralyq aqparat quraldaryna esep beredi. Operasııalyq shyǵystar, sonyń ishinde orynjaıdy jalǵa alý, bank shyǵyndary qordy qurýǵa bastamashylyq jasaǵan kásipkerlerdiń esebinen óteledi. Qoǵamdyq birlestikpen erekshe shart jasasqan ekinshi deńgeıli eki bankke alǵys bildiremiz. Shot esebin júrgizý tegin iske asyrylady, – deıdi M.Baryshev.
Onyń aıtýynsha, ótinish berýshilerge yńǵaıly bolýy úshin arnaıy infokazakhstan.kz saıty qurylǵan. Onda 4-7 qańtardaǵy tártipsizdik barysynda zardap shekken sýbektiler úshin elektrondy kezek iske qosyldy. О́tinish berý úshin saıtqa kirip, birneshe áreket jasaý kerek. «Kómek qajet» batyrmasyn tańdap, elektrondy ótinishti ashý qajet. Onda kompanııa týraly derekterdi toltyryp, keltirilgen zalaldy foto-materıaldarmen rastaǵan soń, ótinishke elektrondy sıfrly qoltańbamen qol qoıý kerek.
– Qazirdiń ózinde bizge iri, shaǵyn jáne orta bıznestiń ókilderi habarlasyp jatyr. Olardyń qatarynda azyq-túlikpen kómekteskisi keletinder bar. Keıbiri qurylys materıaldaryn tegin berýde. Mundaı materıaldyq emes kómektiń túrin ákimshilendirý qıynǵa soqsa da, biz demeýshilerdiń kómeginen bas tartpaımyz. Janashyr jandardyń barlyǵyna alǵys aıtamyz, – deıdi M.Baryshev.
Ystyq tamaqpen qamtydy
Almatydaǵy jaǵdaı ýshyǵyp turǵan shaqtyń ózinde ulttyq kásipkerler palatasy men Qoǵamdyq tamaqtaný qaýymdastyǵy birlesip, áleýmettik mekemelerdiń qyzmetkerlerine, áskerıler men polıseılerge ystyq tamaq jetkizdi. Usaq-túıek bolyp kóringenimen qoǵam tynyshtyǵyn qamtamasyz etý úshin oq pen ottyń ortasynda júrgen jandarǵa osynyń ózi úlken qoldaý edi. Bul rette úsh kúnniń ishinde ystyq tamaqtyń shamamen 6 myń porsııasy qalalyq jáne modýldik aýrýhanalarǵa, jedel járdem stansalaryna, perzenthanalarǵa, órt sóndirý qyzmetine, balalar úılerine, sondaı-aq Ishki ister mınıstrligi men Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń gospıtaldaryna, Almaty qalasynyń aýdandyq ishki ister basqarmasyna jetkizildi.
– Almaty óńirlik kásipkerler keńesiniń músheleri eriktiler qataryna qosylyp, nan, sý tasydy, qaýipti bolsa da, aýrýhanalar men gospıtaldarǵa, balalar úılerindegi beketterge ystyq tamaq jetkizdi. Osy oraıda SMALL sýpermarketiniń qyzmetkerlerine jáne adamdarǵa járdemdesý úshin azyq-túlikti arzan baǵamen satyp alýǵa kómektesken «Barys» bazaryna alǵys bildiremiz, – deıdi Qoǵamdyq tamaqtaný qaýymdastyǵy tóraǵasynyń keńesshisi Veronıka Nurpeıisova.
Aıyppuldardy alyp tastady
Atap óterligi, ulttyq palatanyń bastamasymen «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy tótenshe jaǵdaı kezinde birqatar alym men aıyppuldardy alyp tastady. Bul abdyrap qalǵan kásipkerlerge úlken demeý boldy. О́zderińiz biletindeı, respýblıka aýmaǵynda engizilgen tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty ınternet, bank operasııalary jáne ózge de qyzmetter jumysynda irkilis paıda boldy. Sonyń saldarynan kásipkerlik sýbektilerinde temirjol kóligimen júk tasymaldaýdy uıymdastyrýda qıyndyqtar týyndady.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Talǵat Temirhanovtyń aıtýynsha, bul jaǵdaılar jyljymaly quramdardyń stansalyq, magıstraldyq jáne kirme joldarda toqtap qalýyna alyp keldi. Saldarynan «Qazaqstan temir joly» tarapynan kólik kompanııalary, júk jóneltýshiler men júk alýshylardyń atyna tıisti alymdar men aıyppuldar jazyldy. Artynsha ulttyq kásipkerler palatasynyń ótinish jasaýymen ulttyq kompanııa eldegi tótenshe jaǵdaı kezinde kásipkerlerge salynǵan alymdar men aıyppuldardy alyp tastaý máselesin qarastyrdy.
– «Temir jol kóligi týraly» Zańdy basshylyqqa ala otyryp, «Qazaqstan temir joly» tótenshe jaǵdaı kezeńinde barlyq óńirde birqatar alymdy, aıyppul men tólemdi esepteýdi toqtatý boıynsha sheshim qabyldady. Kúrdeli kezeńde bızneske qoldaý kórsetken ulttyq kompanııaǵa alǵys bildiremiz, – deıdi T.Temirhanov.
Sonymen qatar mıkro, shaǵyn, orta jáne iri kásipkerlik sýbektileri 2022 jylǵy 5 qańtardan bastap qaryz alýshymen kelisimshart negizinde nesıe berýshi uıym aıqyndaǵan kezeńge nesıe tólemderin keıinge shegerý múmkindigine ıe boldy. Munyń tártibin Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi ázirlep, arnaıy buıryqpen bekitti. Bul tártip ekinshi deńgeıli bankterge, mıkroqarjy uıymdaryna, sonyń ishinde lombardtar men nesıe seriktestikterine qoldanylady.
Ekinshi deńgeıli bankter men mıkroqarjy uıymdary kásipkerlerdiń ótinimderin qararda olardyń qarjy jaǵdaıynyń nasharlaýyn nemese keltirilgen zalaldy rastaıtyn faktilerge nazar aýdarady. Sheshim kásipker paıdasyna sheshilgen jaǵdaıda berilgen shegerimge sáıkes nesıe tóleýdiń jańa kestesi qurylady. Nesıe tólemderin keıinge shegergisi keletin kásipkerler qyzmet kórsetilgen bank nemese mıkroqarjy uıymyna 2022 jylǵy 31 qańtarǵa deıin ótinim berýi qajet.
Zalal qalaı óteledi?
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes, úkimettik komıssııanyń otyrysynda 2022 jylǵy qańtardaǵy jekelegen óńirlerdegi tártipsizdik saldarynan shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerine keltirilgen múliktik zalaldy óteý mehanızmi bekitildi. Jekelegen óńirlerdegi tártipsizdikter saldarynan keltirilgen zalaldy joıý máseleleri jónindegi komıssııaǵa Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıar tóraǵalyq etedi.
Zardap shekken kásipkerler keltirilgen zalaldy óteýge ótinim barlyq qajetti qujattarmen birge ESQ-nyń kómegimen InfoKazakhstan.kz platformasynda júzege asyrylady. Mehanızmge sáıkes kásipkerler zardap shekken aımaqtarda О́ńirlik komıssııalar qurylady. Olardyń quramyna ákimdik, máslıhat, óńirlik kásipkerler palatalary jáne qoǵamdyq birlestikterdiń ókilderi kiredi.
О́ńirlik komıssııalar zalaldy óteý týraly ótinishterdi 5 kúntizbelik kún ishinde qaraıdy jáne maquldaǵan jaǵdaıda, usynylǵan málimetter men qujattar negizinde óńirlik komıssııa aıqyndaıtyn mólsherde qarajat bólý týraly sheshim shyǵarylady.
Qarjy elimizdiń bıýdjettik rásimderine sáıkes múlik ıesiniń ótinishinde kórsetilgen aǵymdaǵy nemese jınaq shotyna tıisti sheshim qabyldanǵan kúnnen bastap bir aı ishinde aýdarylady.
О́teý somasy múliktik zalaldyń 3 túri boıynsha esepteledi. Birinshi – búlingen jyljymaıtyn múlik boıynsha. Qazaqstan Respýblıkasynyń sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti salasyndaǵy zańnamasyna sáıkes ázirlengen, ony qalpyna keltirýge arnalǵan shyǵyndardyń smetasymen nemese kalkýlıasııasymen rastalatyn, búlingen jyljymaıtyn múlikti qalpyna keltirýge (jóndeýge) arnalǵan shyǵystar esepteledi.
Ekinshi – búlingen nemese joıylǵan jyljymaly múlik nemese taýarly-materıaldyq qundylyq boıynsha. О́teýge beriletin soma ákimdik nemese qor aıqyndaıtyn baǵalaý jáne aýdıtorlyq kompanııalar daıyndaǵan baǵalaý týraly esep (akt) negizge alyna otyryp esepteledi.
Úshinshi – joǵalǵan (urlanǵan) taýarly-materıaldyq qundylyq jáne jabdyq boıynsha. Joǵalǵan (urlanǵan) taýarly-materıaldyq qundylyqtar men jabdyqtardy óteý somasyn esepteý kásipkerlik sýbektiniń 2021 jylǵy ortasha aılyq aınalymy negizinde mehanızmmen belgilengen koeffısıentke kóbeıtilip júrgiziledi.
Múlikke baǵalaý nemese aýdıt júrgizýge, búlingen múlikti qalpyna keltirýge smetalar jasaýǵa jáne shyǵyndardy kalkýlıasııalaýǵa baılanysty qyzmetterge aqy tóleý ákimdiktiń nemese «Kúshimiz birlikte» qorynyń qarajaty esebinen júzege asyrylatynyn atap ótken jón.
Bul rette, eger kásipker óńirlik komıssııa aıqyndaıtyn óteý somasymen kelispese, onda ol Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq-prosestik kodeksine sáıkes sot-býhgalterlik, sot-taýartaný nemese sot-qurylys saraptamasy belgileıtin naqty keltirilgen zalal boıynsha zalal somasyn óteýdi talap etýge quqyly.
Bul mehanızm 2023 jylǵy 1 qańtarǵa deıin qoldanysta bolady.
Palata derekterine súıensek, 2022 jylǵy 26 qańtardaǵy (saǵat 16:00-degi) jaǵdaı boıynsha kásipkerler jappaı tártipsizdikterden keltirilgen zalaldy óteýge InfoKazakhstan.kz saıtynda 673 ótinish júktelgen. Berilgen ótinimderdiń 261-ine elektrondy sıfrly qoltańbamen (ESQ) qol qoıylǵan. Onyń 91 paıyzy (237 ótinim) Almaty kásipkerlerine, qalǵan 9 paıyzy Shymkent qalasy, Almaty, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblysyna tıesili.
О́teý túrine qaraı 240 ótinish jeńildetilgen mehanızm boıynsha, qalǵany sot saraptamasynyń qorytyndysy negizinde qaralady.
261 ótinimniń 68 paıyzy taýarly-materıaldyq qundylyqtardyń zalalyn kórsetip toltyrylǵan, 13 paıyzy jyljymaıtyn múlik, 3 paıyzy jyljymaly múlikke qatysty berilgen. Al ótinishterdiń 16 paıyzynda zalaldyń túri kórsetilmegen.
«KÚShIMIZ – BIRLIKTE!» QORYNA QOLDAÝ KО́RSETÝ ÚShIN:
«BankSentrKredıt» AQ:
Qabyldap alýshy: «Kúshimiz – birlikte!» qoǵamdyq birlestigi BSN 220140002583
Esepshoty: KZ268562203115072353
«BankSentrKredıt» AQ rekvızıtteri: BSK/BIK (SWIFT) KCJBKZKX BSN/BIN 980741000260 010000, Qazaqstan, Nur-Sultan q., Esil aýdany Qabanbaı batyr dańǵyly, 15 A.
«Bank Frıdom Fınans Qazaqstan» AQ:
Qabyldap alýshy: «Kúshimiz – birlikte!» qoǵamdyq birlestigi BSN 220140002583
Esepshoty: KZ52551Z128000206KZT
«Bank Frıdom Fınans Qazaqstan» AQ rekvızıtteri: BIK KSNVKZKA