Eldiń bolashaǵyn aıqyndaıtyn basty qundylyqtardy jasaýǵa bel sheship, bilek sybanyp, ter tógip, eńbek istep kele jatqan, ultymyzdyń maqtanyshyna aınalǵan, ómir joly men atqarǵan isi búgingi urpaqqa ónege bolarlyq ulaǵatty azamattar barshylyq. Solardyń bireýi ári biregeıi búginde 80-niń seńgir bıigine shyǵyp otyrǵan Qazaqstan taý-ken ǵylymy salasyndaǵy iri ǵalym, ulaǵatty ustaz, óndiristiń, ǵylymnyń jáne joǵary mekteptiń tájirıbeli uıymdastyrýshysy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, UǴA akademıgi, Máskeý memlekettik taý-ken ýnıversıtetiniń jáne Ýkraına Ulttyq taý-ken ýnıversıtetiniń qurmetti doktory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń ashyq taý-ken jumystary kafedrasynyń meńgerýshisi Baıan Raqyshev der edim.
Qasıetti qazaq dalasynyń jerasty baılyǵyna jol salyp, san qatparly jer qoınaýynyń tuńǵıyǵyna úńilip, ishki qupııasyn ashyp, asyl tastardyń, rýdalardyń, nebir ǵajaıyp mıneraldardyń ornalasý, qorý zańdylyqtaryn tujyrymdap, olardy tókpeı-shashpaı el ıgiligine paıdalanýǵa bar kúsh-qýatyn salyp júrgen ǵalym-ınjenerler qandaı qurmetke de laıyq. Eń qyzyǵy, Baıan Raqyshuly sııaqty ǵalym zertteýshiler osy asyl tastardyń, mıneraldardyń «muńyn», «syryn» biledi, «áýenin» tyńdaı alady. Mundaı ǵalym-ustazdar keýdesin soǵyp, aıǵaılap aldyǵa shyǵa bermeıdi. Kisimsinbeıdi, qarapaıym keledi.
Elbasymyz alǵa qoıyp otyrǵan ınnovasııalyq-ındýstrııalyq damý baǵdarlamasy bárimizge zor mindet júktep otyr. Ony álemdegi úzdik tehnıka men tehnologııalardy tolyq ıgerý negizinde iske asyrý, ǵylymı qamtymdy ekonomıka qurý týraly aıtqanda akademık Baıan Raqyshev sııaqty ǵalymdardyń atqarǵan jáne atqarar jumystary atalǵan baǵyttardyń túp negizi bolary anyq.
«О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ortasyna qaraı túpkirdegi qazaqı aýyldan kelip, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetine túsý úshin qujat tapsyrdym. Mektepti altyn medalmen bitirgem. Onyń ústine respýblıkalyq matematıka olımpıadasynyń júldegerimin. Senimim mol. Konkýrs úlken eken. Oqýǵa tústim. Biraq ózim tańdaǵan elektrondy esepteý mashınalary mamandyǵy boıynsha qazaq mektebin bitirgen men ǵana edim. Instıtýtta bir adam bir aýyz qazaqsha sóılemeıdi. «Arpa ishinde bir bıdaı» degendeı, biren-saran qazaq kórinedi. Matematıkadan praktıkalyq sabaq júrgizetin muǵalim qazaq eken. Bir qýanysh sezim paıda bolyp: «Salamatsyz ba?», dep amandasyp edim, «Zdrastte», dep sózin jutyp, teris burylyp ketti. Janym qulazyp-aq qaldy. Dekan da, muǵalimder de – bári-bári basqa ult ókilderi. Qystyǵyp júrdim, qınalyp júrdim. Ne kerek. Sóıtip, júrgende ekinshi kýrstyń ekinshi semestri bastalǵan kúni (bul 1967 jyldyń qańtar aıy) aýdıtorııaǵa uzyn boıly, suńǵaq, atjaqty, kómirdeı qara shashy bar, kózildirik kıgen qazaq jigiti kirip keldi de, qazaqsha «Salamatsyzdar ma?!» dedi. Dúrkirep ornymyzdan turdyq. Aýdıtorııada qazaq stýdentteri az ekenine qaramastan: «Men sizderdiń jańa dekandaryńyz bolam, aty-jónim Baıan Raqyshuly Raqyshev», – dedi. Ári qaraı oryssha sóılep ketti: «Osy polıtehty, burynǵy taý-ken-metallýrgııa ınstıtýtyn 1957 jyly úzdik bitirgem. Toǵyz jyl óndiriste qyzmet istedim. Balqash ken-metallýrgııa kombınatynyń Qońyrat kenishinde qarapaıym jumysshydan bastap aýysym bastyǵy, jarý sehynyń bastyǵy, ken ýchaskesiniń jáne karer bastyǵy qyzmetterin atqardym. О́ndiriste júrip kandıdattyq dıssertasııa qorǵadym. Avtomattandyrýdyń bastaý kózi teorııalyq mehanıka máselelerimen shuǵyldanamyn», dedi. Qazaq stýdentterinde úlken bir qýanysh, serpilis paıda boldy. Ony jasyrý da qıyn edi. Bizge úlken kisi bolyp kóringen Baıan aǵa sonda bar bolǵany 33-aq jasta eken ǵoı.
Sodan bergi 47 jyl ishinde Baıan aǵa men úshin ardaqty ustazdyǵymen birge aqylshy aǵa, syrlas dos bolyp ketti dep nyq aıta alamyn. Ol kisiden keıin alty jyl ózim bitirgen avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetiniń dekany, 1985-1992 jyldary Baıan aǵa polıtehnıkalyq ınstıtýttyń rektory bolǵanda, men prorektorlyq qyzmet atqardym. Sózdiń qysqasy, tonnyń ishki baýyndaı qarym-qatynasymyz bar. Men oǵan shynaıy maqtanam.
Baıan aǵanyń ákesi Raqysh Maǵjan Jumabaevtyń ataqty «Batyr Baıan» dastanyn túgelge jýyq jatqa bilipti. Babasy Qońyratbaıdyń Baıan batyrdyń jan serigi bolǵanyn maqtanyshpen aıtady eken. Tuńǵysh ulyna Baıan dep at qoıýy da sondyqtan. Baıannan keıingi ulyn Noıan dep atapty. Maǵjan ustalyp, qýǵynǵa ushyraǵanda da Raqysh óz betinen qaıtpaıdy. Biraq Noıan shetinep, ile-shala jary Qamarııa kóz jumady. Baıan úsh jasqa tolmaı, anasynan kóz jazyp qalady. Raqysh Uly Otan soǵysynyń eńbek maıdanyna attanǵanda, Baıan jeti jasqa endi ǵana ilinipti. Eki jyldan soń Raqysh qaıtys boldy degen qara qaǵaz keledi. Baıan ákesiniń týǵan aǵasy Smaǵuldyń qolynda qalady. Allanyń yqylasy shyǵar, Raqyshtyń ekinshi aǵasy Ybyrqannyń báıbishesi Qapash apa Baıanǵa asa meıirimdi bolady, aıalap baǵady.
Balalyq shaǵy soǵys kezine týra kelgen Baıannyń jaǵdaıy belgili. Ashqursaq, birde bar, birde joq. Jetinshi synyptan bastap Shet aýylyndaǵy naǵashylarynyń úıinde jatyp, sonan keıin ınternatqa aýysady. Internattyń qolyńa ustasań jabysyp qalatyn qara nany, syldyr sý kójesi, qyryq besinshi razmer pıma etigi esten keter me. Biraq osynyń bárine Baıan razy edi. Eń bastysy, oqýda ozat bolady. Sabaq arasynda kolhoz jumysyna kómektesedi, jaz boıy ógiz aıdap, shóp shabady. Osynyń bári Baıannyń shyńdalýyna, shynyǵýyna, alǵa umtylýyna septigin tıgizedi. Onynshy synypty bilikti ustaz Máýlen Ǵazalıev basqaratyn Qaraǵandydaǵy № 2 orta mektepte oqyp, kúmis medalmen bitirdi. Tasqa, taýǵa, tabıǵatqa degen qumarlyq jáne aýyldan shyqqan Aqshataý rýdnıginde qyzmet istep júrgen ınjener aǵalarynyń ónegesi joǵaryda aıtqanymyzdaı, Almatydaǵy Taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyna alyp keldi.
B.Raqyshev ken massıvyn jarý jáne kópkomponentti kúrdeli qurylymdy ken oryndaryn ashyq ıgerý salasynda óziniń ǵylymı mektebin qurdy. Ǵylymı dárejeniń bıik shyńy sanalatyn elimizdiń Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi bolyp saılandy. О́zi ondaǵan shákirt ósirip shyǵardy. Tehnıka ǵylymdarynyń 9 doktoryn, 30 kandıdatyn, 5 magıstrin daıyndaýy soǵan dálel. Onyń ǵylymı jumystarynyń nátıjeleri 600-den astam eńbegi, sonyń ishinde 17 monografııasy, 8 oqýlyq jáne oqý quraldary jarııalandy. 32 jańalyq ashyp avtorlyq kýálikterge jáne ónertabysqa ınnovasııalyq patentterge ıe boldy. 70-ten astam eńbekteri alys shetelderde basylyp shyqty. B.Raqyshev Halyqaralyq ǵylymı forýmdarda baıandamalar jasap (AQSh, Kanada, Brazılııa, Avstralııa, OAR, Italııa, GFR, Polsha, Shvesııa, Bolgarııa, Túrkııa, Úndistan, Qytaı, t.b.), Qazaqstannyń óndirisi men ǵylym salasyndaǵy jetistikterin belsendi túrde nasıhattap keledi. Ol kóptegen shetelderdiń ǵylym akademııalarynyń qurmetti múshesi. Akademık júrgizgen taý-ken óndirisiniń fızıkalyq jáne tehnologııalyq úrdisteri salasynda tereń irgeli jáne qoldanbaly zertteýleriniń nátıjeleri Qazaqstandaǵy ken baıytý óndirisinde, naqtylaı tússek, «Qazaqmys», «Kazsınk», «Altynalmas», «JáıremQBK» sııaqty kóptegen irgeli kásiporyndarda qoldanylyp keledi.
Baıan Raqyshuly 1980-1985 jyldar aralyǵynda Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetinde prorektor, odan keıin rektor qyzmetin abyroımen atqardy. Sol jyldary onyń bilgir de sheber uıymdastyrýshy esebindegi qabilet-qasıetteri aıqyn kórinis tapty. Ýnıversıtettiń damýyna, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa, ǵylym mekemelerimen jáne óndirispen baılanysyn jaqsartýǵa zor úles qosty. «О́ndirispen baılanys álsiregen kezde ınjener daıyndadym degen beker sóz» – bul Bákeńniń ǵylymdaǵy ustanymy.
Oqytýshylar men stýdentterge joǵary talap qoıa otyryp, olarǵa qajetti jaǵdaı jasaýdy ǵalym azamattyq paryz sanaıdy. 1988 jyly ustazdar men qyzmetkerlerge arnap 40, 1992 jyly 48 páterlik úı salýǵa, 600 oryndyq jataqhana turǵyzýǵa uıytqy boldy. Ony der kezinde paıdalanýǵa bergizdi.
Baıan aǵanyń tehnıka salasynda ult kadrlaryn daıarlaýǵa, qazaq jastarynyń rýhanı kemeldenýine, óz halqynyń úlgili dástúrlerin, ádebıeti men mádenıetin tereń bilýine degen qamqorlyǵy da aıtarlyqtaı. Álemdi tańǵaldyrǵan áıgili «Dos-Muqasan» ansambli, «Báısheshek» ádebıet birlestigi Baıan Raqyshulynyń tikeleı qostap, járdem jasaýymen, ol avtomatıka jáne esepteý tehnıkasy fakýltetinde dekan bolyp qyzmet atqaryp otyrǵan kezde dúnıege kelgen edi.
Ujym ómirindegi asa bir mańyzdy oqıǵa – Bákeńniń basshylyǵymen bilim ordasynyń tarıhynda tuńǵysh qazaqsha bólimder ashylyp, qazaqsha bilim berý isi jolǵa qoıyldy, qazaq tili kafedrasy ashyldy.
B.Raqyshevtyń ǵylymı, ustazdyq jáne uıymdastyrý salasynda istegen eńbekteri memleket tarapynan joǵary baǵalanǵanyn aıta ketýimiz kerek. Ol Parasat, Eńbek Qyzyl Tý ordenderimen kóptegen medaldarmen marapattaldy.
Baıan aǵa – oıyndaǵysyn ashyq, anyq, naqty, búkpesiz aıtatyn adam. Bir nársege óz kózi ábden jetpeıinshe pikir bildirmeıdi. Eshkimge bas ıgendi, jalpaqtaǵandy sýqany súımeıdi. Osy minezi keıbireýlerge unamaıtyny da ras. Dúnıege qyzyǵý, baılyqqa umtylý bul kisi úshin jat nárse. Adamdardy esh ýaqytta alalamaıdy. Eden sypyrýshy ma, laborant pa, professor ma, kim bolsa da báribir, óz jumysyna jaýapty, tap-tuınaqtaı atqaratyn, adal, taza adamdar árqashan da Bákeńniń qurmetine bólenip júredi. Osy qasıetteriniń ózi-aq kórnekti ǵalymnyń bıik parasat ıesi, ulaǵatty ustaz ekenin, sóz joq, aıqyndap turǵany anyq.
Ulyqpan SYDYQOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.
ALMATY.