Kúlli musylman halqy syndy qazaqtar da Naýryz toıyn ejelden beri atap ótip keledi. Altaıy men Atyraýynyń arasy aıshylyq alys jol bolsa da, qazaqtyń Naýryzdy toılaýynda kóp ózgeshelik joq. Bári de alty aı qystan aman shyqqan eldiń arqa-jarqa jaı-kúıin dáriptep, kókke moıyn sozyp, aqqa aýyzy tıgen mal-jannyń birligi men tirligin marapattap, kóbesi sógilgen qardan keıin at-túıege taqym artyp, aýyl-aýyldaǵy aǵaıyn-týysqa sálem beredi, soǵym sońyn qazanǵa sap, naýryz kójeden aýyz tıedi. Uly Abaı aıtpaqshy, «Kúlimdesip kórisip, maýqyn basyp, qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp» júretin shaq naq osy Naýryz.
Ár kásipke kún arnap, jeke-dara sharaǵa dastarqan jaıyp jatpaǵan ata-babamyzdyń mańdaıyna jazǵan eki-úsh meıramy bolǵan. Sonyń eń úlkeni de, ulysy da osy Naýryz toıy. Naýryz toıynyń ereksheligi – kúlli qazaqqa ǵana emes, barlyq musylman balasyna ortaq mereke. Biraq halqymyzdyń kóne zamanǵy aýyzsha taraǵan kúnparaǵynda jańa jyldy naýryzdyń on tórtinen bastaıdy. Oǵan dáleldi tym árige barmaı-aq, shyǵystyń jeti juldyzynyń biri Omar Haıamnyń «Naýryznámesinen», basqa da kóne ádebıetterden kórýge bolar edi. Onyń mánisi – qashan da ár aıdyń on tórtinde Aı tolysady. Soǵan saı halqymyz ol kúndi aıdyń (juldyzdyń) bir jańasy deıtini belgili. О́ıtkeni, juldyz qazaq uǵymynda aıdyń sınonımi. Oǵan bir dálel keltireıik. Ybyraı Altynsarınniń jurtshylyqqa jaqsy tanys:
Kim senderdi saǵynar shetke ketseń,
Ǵylym izdep, tez qaıtpaı kópke ketseń.
Umytpa, eń keminde juldyz saıyn,
Hat jazyp tur, tóbesi kókke jetsin, – degen joldaryndaǵy «juldyz saıyn hat jazyp tur» degeni kúnbe-kún degen uǵymdy bermeıdi, esesine aı saıyn degeni ǵoı. Iаǵnı, bizdiń osy kúngi «Aıdyń pálenshe juldyzy» deýimiz túbirimen qate.
Endi tolǵan aıǵa qaıta oralsaq, qıssa-dastandarymyzda sulý qyzdy «on tórtinde tolǵan aıdaı» dep jatsaq, ol ábden boıjetip, kemeline kelgeni. Saıyp kelgende munyń bári kúlli qazaqqa tán ortaq erekshelikter. Biraq osy naýryzdyń barsha qazaqqa ortaq emes bir jeri bar, ol – kóbine-kóp keń-baıtaq Qazaqstannyń batys óńirine ǵana tán – naýryzdyń alǵashqy kúni kishiniń úlkenge, úlkenniń zamandas, quda-jekjat, barlyq musylman balasyna qol alysyp kórisýi. Bir qaraǵanda, ol qazaqtyń ózimen birge jasasyp kele jatqan ıgi dástúri. Ol jańa jylmen bastalyp, kelesi jańa jylǵa deıin mán-maǵynasyn joımaıdy. Naýryzdyń alǵashqy kúni kezdesken eki adam bir-birine mindetti túrde qos qolyn berip amandasady. Qol usyný kezegi jastyki. Úlkender ylǵı da jastardyń kórisýin dámetip, kútip otyrady. Bul keıingilerdiń aǵa urpaqty syılaýy, qurmetteýi. Iаǵnı birinshi jaq «Qolymda eshnárse joq, aq-adal dospyn, sizge Allanyń nury jaýsyn» dese, úlkeni mine, «Mende de eshteńe joq, saǵan da nur jaýsyn, aman bol» degendi bildiredi. Astarynda jaqsylyq-jamandyq adamnyń qolymen jasalady, qol taza bolsa, nıet túzý, peıil aq degen uǵym jatyr. Kórisý naýryzdyń birinshi kúni bastalady. Sońǵy kezde halyq ıýlıan kúntizbesi boıynsha naýryzdyń 14-inen bastap kórisedi. Al 22 naýryzdy úlken merekege aınaldyrady.
Osy arada atalǵan kórisýdiń ereksheligi qandaı degen suraq týady. Kórisýde er adamdar men áıel adamdardyń arasynda shekteý bolmaıdy. Tek atasy men qaınaǵasy kelinderine qol berip kórispeıdi, kelinderi de solaı. Al er adam ata-ene, áke-shesheden bastap, barlyq týma-týystarymen kórise beredi. Kórisý aldymen árkimniń óz úıinde, ata-anasynan bastalyp, ári qaraı jalǵasady. Alystaǵy aǵaıynǵa arnaıy baryp kórisedi.
Kórisý adamdardyń jynysyna qaraı bólinedi. Jastar úlkenderge sálem berip, keıin eki qolyn usynyp kórisý shartyn jasasa, jasy ulǵaıǵan analar bir-birine alaqanǵa alaqan tosyp qulashtaǵan kúıi áýeli oń ıyǵyn, sosyn sol ıyǵyn túıistirip, qushaǵyn jazǵan kúıi tóske-tós túıistiredi, qaıtadan alaqandaryn qosyp kórisedi. Al jalpy, er adamdar qos qolyn usynyp kórise beredi. Kórisý kezinde ertede kem degende bes úıge bas suǵyp, sálemdesý mindet bolǵan. Kórisý kúni eshkim eshkimdi shaqyrmaıdy, biraq jastardyń úlkenge sálem berýi – paryz. Kórisý ádette jyl aıaǵyna deıin júre bergenimen, bir aı shamasynda ótetin ıgilikti shara – naýqan. Onyń buzylmas zańy er adam jasy úlken-kishiligine qaramaı, uzatylǵan qyzǵa arnaıy baryp kórisedi. Jón biletin báıbisheler ondaıda qonaq aldynda qyzarmas úshin soǵymnyń shuraılysyn irkip ustap, osy sharaǵa saqtaıdy. Sondaı-aq, Naýryz merekesi kezinde úıdegi barlyq kıim-keshekter men óli múlikter de sandyqtar men býmalardan shyǵarylyp, adalbaqanǵa ilinedi. Ol, birinshiden, Naýryz merekesi kezinde barlyq jandy-jansyz jyldy kórýi kerek degen qaǵıdadan týyndasa, ekinshiden, maldan basqa maqtanary joq kóshpendilerdiń tabıǵı maqtanyshy – úı kórsetýi. Burynyraqta baılar asyl mata, qymbat ań terilerin kıiz úıdiń syrtyna shyǵaryp ildirtken. Sonda qyr basynan qaraǵanda, túrli-tústi dúnıeden turatyn keremet kórme sekildi áser qaldyrǵan. Sondaı-aq, aıt pen toıdan basqa kúnderi qarapaıym kıimmen-aq aýyl-aýyldy aralaı beretin qazekeń naýryzǵa bir qabat bolsa da jańa kıim aýystyrýǵa tyrysqan. Iаǵnı, kúlli dúnıe jańaryp-jasaryp jatqanda tabıǵattyń tól perzenti sanalatyn adamnyń odan shet qalǵysy kelmegen. Jáne eski jyldaǵy qaıǵy-qasiret pen ókpe-renish sol eski kıimmen kelmeske ketsin degendi de meńzegen.
Kórisý – ótken qystan, jyldan aman-esen shyqtyq, jańa jylǵa, adamzattyń jap-jasyl túske bólenip, jasarar shaǵy – taǵy bir jylǵa, kóktemge jettik, endi qysylys joq, adamnyń aýzy aqqa (ýyzǵa), mal aýzy kókke tıdi, adamnyń adammen, jyldyń jylmen kórisip, qaýyshýy, uly toı degen uǵym bolsa kerek.
Mine, bul – bizge ótkennen jetken ıgi dástúr.
Naýryz baqty, el aqty, jurtymyz tynysh bolsyn!
О́tepbergen ÁLIMGEREEV,
jazýshy.
Atyraý oblysy.