MADRID. AQSh Kongresinde taǵy bir qyzý pikirtalas boldy. Biraq odan aqyrynda túk nátıje shyqpady. Respýblıkashyldar eldegi daýys berýge jańa tyıymǵa qarsy turatyn zań jobasyn toqtatý maqsatynda «fılıbaster» (zań jobasyn qabyldatpaý úshin talqylaýdy uzaqqa sozý tásili – A.A.) paıdalandy. Demokrattar zań jobasyn qabyldaý úshin «fılıbasterdi» ózgerte almady. Bul oqıǵa Amerıka saıasatyndaǵy daǵdarysty, polıarlanýdy, bıliktiń álsireýin kórsetedi. Sondaı-aq qarashada ótetin Konrgestegi aralyq saılaýdy ózgertetini sózsiz. Bul jaǵdaı álemdi de alańdatýy tıis.
Keıingi jyldary amerıkalyq qoǵamda túsinbeýshilik pen senimsizdik jaılady. Algorıtmge negizdelgen «eho-kameralar» saldarynan áleýmettik medıa platformalary osyndaı problemalardy qıyndatty. Adamdardyń kózqarastaryn nyǵaıtyp, qarsylastardyń bedelin túsirdi. «Bárin joqqa shyǵarý mádenıetiniń» kúsheıýine yqpal etti. Osylaısha, reformalar men kelisimge qol jetkizý úshin qajet shynaıy oı-pikir men ashyq dıalog múmkin bolmaı qaldy.
Saıası kóshbasshylar polıarlanýdan paıda kórýdi úırene bastaǵandyqtan, ahýal odan saıyn shıelenise tústi. Burynǵy prezıdent Donald Tramptyń popýlıstik, oqshaý, qyńyr ustanymy men saıasaty polıarlaný men turaqsyzdyqty odan ári kúsheıtti. Saıasattaný ǵalymy Barbara F.Ýolter eskertkendeı, qazirgi tańda AQSh azamattyq soǵystyń aldynda tur.
Árıne, amerıkalyqtarǵa ózderiniń saıası múddesine qatysty tálim aıtyp otyrǵym kelmeıdi. Bul eýropalyqtardyń burynnan kele jatqan ádeti. Biraq qolaıly ýaqytta ǵana tıimdi paıda beredi. Sondyqtan qazirgideı eýropalyqtar ekstremızm men túrli túıtkilge kezikken kezeńde mundaı áreket jasaý orynsyz.
Biraq shyndyǵy sol, AQSh qoǵamyna syna qaǵylýy barshamyzǵa áser etedi. Amerıkanyń polıarlaný saıasaty eldiń ekonomıkasyn, klımatyn, qorǵanys salasyn, aýyl sharýashylyǵyn jáne syrtqy saıasatyn qalyptastyryp jatqany anyq. Reseı men Germanııa júzege asyryp jatqan «Soltústik aǵyn – 2» gaz qubyryna sanksııa salý týraly jýyrda respýblıkashyl bastama kóterýi osynyń jarqyn mysaly. Bul qadam AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń Reseı strategııasyna da, Amerıkanyń Germanııamen qarym-qatynasyna da qaýip tóndiredi.
Biraq másele jekeshe jasalatyn kez kelgen saıasatqa qaraǵanda tereńirek. Ondaǵan jyl boıy ekonomıkalyq máselege basa nazar aýdarǵannan keıin, geosaıasat qaıtadan jahandyq deńgeıde sahnaǵa shyqty. Ideologııaǵa negizdelgen uly derjavalardyń básekelestigi dál lıberaldy demokratııa tartymdylyǵyn joǵaltyp, avtorıtarızm beleń alǵan sátte kúsheıe tústi. Mundaı básekelestik ártúrli geografııalyq arenalarda (Ýkraına, Venesýela, Qazaqstan, Taıvan) jáne tipti ekonomıkalyq salaǵa («Soltústik aǵyn – 2» nemese qytaılyq tehnologııalyq alpaýyt Huawei sııaqty) enip jatyr.
Álemdik máselede geosaıasat ústemdik qurǵan sońǵy sátte AQSh jahandyq kóshbasshy jáne Batys múddeleri men demokratııalyq qundylyqtardy jaqtaýshy retinde tuǵyrda edi. Qazirgi tańda Ýkraına shekarasyndaǵy daǵdarys kórsetkendeı, álem Amerıkanyń bul róldi qaıtalaýyn qajet etedi. Biraq AQSh-ta bir kezdegi kóshbasshynyń shekpeni ǵana qalǵan.
Munyń emi joq. Biraq birneshe ıdeıa aıtyldy. Ekstremıstik pikirdi aıtatyndarǵa alań berýge tyıym salýdan bastap, mindetti ulttyq qyzmet arqyly azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý usynyldy. Bir jaǵynan alǵanda, keıingi usynys máseleniń mánisin sheshýge jaraıdy.
Amerıkalyqtar óz eliniń jáne onyń baǵyty bárine ortaq ekenin shynaıy sezinýi kerek. Olar bolashaq úshin jaýapkershilikti óz moınyna alǵany jón. Sonyń ishinde keleshekke baǵytty belgileý prosesine tikeleı úles qosý qajet. Áıtpese, barshaǵa ortaq kelisim qıynǵa aınalady.
Eýropalyq odaq bul máselemen jaqsy tanys. AQSh sekildi EO barǵan saıyn bólshektenip barady. О́ıtkeni uıym qazirgideı zamanda nelikten qajet ekenin túsindirýde qıyndyqqa kezigedi. Bul túıtkildiń túıinin tarqatý úshin Eýropalyq odaq Eýropanyń bolashaǵy jóninde konferensııa uıymdastyrdy. Fransııa prezıdenti Emmanýel Makronnyń bastamasymen ótkizilgen Konferensııa Eýropanyń qıyndyqtary men basymdyqtaryn túsindirýge jáne «ortaq bolashaǵymyzdy qalyptastyrýǵa» kómektespek. Is-shara barysynda azamattarmen birneshe pikirtalas ótkizildi.
Tujyrymdamasy qanshalyqty tartymdy kórinse de, konferensııa bıýrokratııalyq tıimsizdikpen kómkerilgen ıdealıstik injir japyraǵyna uqsaıdy. Qalaı degenmen, AQSh-tyń mundaı bastama jasaýy úshin aldymen amerıkalyq atanýdyń neni bildiretini týraly ortaq mámilege qol jetkizý kerek edi.
Qazirgi tańda respýblıkashyldar men demokrattar arasyndaǵy qarama-qaıshy kózqaras órship tur. Muny koronavırýs pandemııasy anyq kórsetti. Eger amerıkalyqtar ózderiniń qazirgi jaǵdaıyn túsinýde, ásirese eliniń álemdegi ustanymy týraly ortaq mámilege kele almasa, olar ortaq bolashaq jónindegi kózqarasty talqylaýdy qalaı bastaı alady?
AQSh buryn da osyndaı jaǵdaıǵa tap bolǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa deıingi jyldarda AQSh ekige aıyrylǵan edi. Ahýaldy túbegeıli ózgertken (jańa mámile sekildi) ulttyq saıasat, AQSh-tyń soǵysqa qatysýy jónindegi qarama-qaıshy pikirler araǵa jik saldy. Degenmen Ekinshi dúnıejúzilik soǵys qazirgi «amerıkalyqtardyń mámilege kelý sáti» retinde este qaldy. Bul ózgeristi Franklın Rýzvelttiń saıası basshylyǵyna da jatqyza alamyz. Biraq AQSh-tyń soǵysqa qatysýyna jappaı qoǵamnyń qoldaý bildirýi, japondyqtardyń Perl-Harborǵa shabýyly áser etti.
Biraq ortaq dushpannyń kim ekenine bári kelisse ǵana el jaýǵa qarsy birige alady. Búkil álemge ortaq jaý sanalatyn koronavırýs indeti Amerıkadaǵy bólinýdi odan ári kúsheıtkenin eskersek, aıtýǵa ońaı ekeni anyq.
Amerıkanyń álemdegi rólin túsindirýde sheteldik adamnyń kózqarasy paıdaly bolýy múmkin. Amerıkalyq emester AQSh-tyń tarıhı turǵydan tapqyrlyq, jomarttyq jáne demokratııany beıneleıtinin jaqsy túsinedi.
Amerıkany biriktirýge aparatyn jol tegis te, túzý de emes, ońaıǵa soqpaıdy. Senimdi jahandyq kóshbasshy retinde áreket etý qajet. Biraq Amerıkanyń quldyraýyn paıdalanǵysy keletin kóptegen oıynshynyń bar ekenin eskersek, Eýropa AQSh-tyń ilgerileýine kómektesý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýy kerek. Qyrǵı qabaq soǵys aıaqtalǵannan keıin AQSh «tutas jáne erkin Eýropanyń» qalyptasýyna kómekteskeni sekildi, Eýropa búginde Amerıkanyń ortaq mámilege kelýine qoldaý kórsetýi tıis.
Ana PALASIO,
Ispanııanyń burynǵy syrtqy
ister mınıstri jáne
Dúnıejúzilik bank tobynyń burynǵy aǵa vıse-prezıdenti
jáne bas keńesshisi
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org