NIý-IORK. Osy jyl ońaı bastalǵan joq. Koronavırýs indeti qaıta qarqyn aldy, álemdik ekonomıka qalpyna kele almaı qınalyp jatyr. Shyǵys Eýropada, Taıaý Shyǵysta, tipti AQSh-tyń ózinde saıası shıelenis kúsheıip bara jatqandaı áser etedi. Ras, «Omıkron» nusqasy pandemııanyń sońǵy tuıaq serpýi bolady degen úmit bar. Biraq daǵdarystyń ekonomıkalyq jáne saıası saldary qandaı bolady degen suraq kún tártibinen túsken joq.
Álemdik bank eki jylda bir ret taratatyn, ótken aptada jarııalaǵan Jahandyq ekonomıkalyq perspektıvalar esebi birqatar yqtımal nusqalardy usynady. Talantty ekonomıster toby ázirlegen baıandamada álemdik ekonomıkanyń qazirgi kezdegi eń úzdik qorytyndysy jazylǵan. Esepte kópjaqty uıymdardyń dıplomatııalyq tili paıdalanylǵanymen, onda qatań eskertý jasalǵan.
Birinshiden, Dúnıejúzilik banktiń boljamyna súıensek, álemdik ekonomıkanyń ósimi ótken jylǵy 5,5 paıyzdan 2022 jyly 4,1 paıyzǵa deıin baıaýlaıdy. Qaryz júktemesiniń artýy taýarlar tasymaly men qyzmet kórsetýge, jetkizý tizbegine kedergi keltirdi. Úkimet ınflıasııanyń kóterilýine baılanysty qoldaý kórsetý múmkindigin joǵaltyp aldy. Baıandama avtorlarynyń eskertýinshe, «pandemııadan týyndaǵan jahandyq resessııany» jeńildetýge talpynǵan elder qaryzynyń ósýi birqatar memlekettiń «qaryz daǵdarysy qaýpi joǵary» ekenin bildiredi. Sondyqtan keıbir elge jeńildik jasalýy qajet.
Sondaı-aq baıandamada 2021 jyldyń ekinshi jartysynda kóterilgen energııa baǵasynyń odan ári ósetini aıtylǵan. Dúnıejúzilik bank alty aı buryn jasaǵan boljamynan da asyp túspek.
Taǵy bir másele, eseptiń qorytyndy kestesinde kóptegen qyzyqty statıstıkalyq derek bar. Atap aıtqanda, baqýatty elderdiń ishki jalpy óniminiń ósimi jáne onyń aldaǵy eki jylǵa boljam jarııalanǵan. Máselen, 2021 jyly álemdegi ekonomıkasy eń jyldam ósken elder – Argentına, Túrkııa jáne Úndistan. Tıisinshe, 10 paıyzǵa, 9,5 paıyzǵa jáne 8,3 paıyzǵa tabysy artqan. Biraq daǵdarystan keıingi ósimdi muqııat túsindirý qajet. О́tken jylǵy ekonomıkalyq ósimniń basym bóligi 2020 jyly pandemııadan keıin qanshalyqty quldyraǵanyn kórsetedi. Osylaısha, baqýatty elderdiń ekonomıkasy qaıta qalpyna kelip, ishki jalpy ónimi burynǵy deńgeıge kóterildi. Argentına ekonomıkasy 2020 jyly 9,9 paıyzǵa qysqardy. Úndistanda bul kórsetkish 7,3 paıyzǵa teń. Osylaısha, Meksıka úsheýi álemdegi eń nashar nátıje kórsetken elder atandy.
Ádette, damyp kele jatqan naryqtar jáne damýshy memleketter (EMDE) ekonomıkasy deńgeıiniń tómendigine baılanysty damyǵan elderge qaraǵanda jyldam ósedi. Biraq Jahandyq ekonomıkalyq perspektıvalarǵa súıensek, mundaı sanatqa jatatyndar 2023 jyldyń sońyna deıingi ahýaly damyǵan elderge qaraǵanda nashar bolmaq. О́ıtkeni qosymsha qoldaý kórsetýge baılanysty saıasat júrgizýde qıyndyqqa dýshar bolýy múmkin. Onyń ústine qalpyna keltirý qarqyny da elder arasynda aıtarlyqtaı ózgerýi múmkin. Qazirgi alasapyran basylǵannan keıin jańa jeńimpazdar men jeńilgender shyǵady.
Memleketter ekonomıkasynyń qalpyna kelýindegi ártúrli jaǵdaıdyń basty sebepteriniń biri ekonomıkadan góri saıasatqa baılanysty. Sońǵy jyldary Amerıka Qurama Shtattary sekildi damyǵan elderden bastap Brazılııa sekildi EMDE elderine deıin agressıvti ultshyldyqty kúrt qoldady. Mundaı qadam ekonomıkalardyń qalaı jumys isteıtinin anyqtaýda mańyzdy ról atqaratyny sózsiz.
Keı jaǵdaılardy eskermegende, uzaq merzimdi perspektıvada ekonomıka úshin ádette gıper-ultshyldyqtyń saldary aýyr bolmaq. Bul túsinikti de. О́ıtkeni qatal ultshyldyq egoızm men ádiletsiz ustanymǵa ákeledi. Mundaı baǵytqa basymdyq bergen elder saýdaǵa, kapıtalǵa jáne basqa da ıdeıalarǵa kedergi keltirý arqyly ózin-ózi qamtamasyz etýge tyrysady.
Munyń jarqyn ári tarıhı mysaly – Argentına. HH ǵasyrdyń basynda álemdegi eń jyldam damyǵan ekonomıkalardyń biri sanalyp, AQSh-ty basyp ozady dep kútilgen edi. Mundaı ahýal 1930 jyly ózgerdi. Áskerı tóńkeris nátıjesinde gıper-ultshyl general-leıtenant Hose Felıks Ýrıbýrý prezıdent bolyp taǵaıyndaldy. Salyq kóterilip, ımmıgrasııaǵa kedergiler artty. Argentınanyń ashyq ekonomıkasy álem úshin jabylyp, kóp uzamaı toqyraýǵa ushyrady da, AQSh alǵa shyǵyp ketti.
Budan sabaq alý qajet. Oqıǵanyń ózektiligi arta túskendeı. Jahandanǵan álemde, barlyq jerde jańa ıdeıalar men zertteýler paıda bolyp jatqanda jalǵyz ultshyldyqqa arqa súıeý ekonomıkalar men qoǵamdy artqa tartady.
Táýelsizdikten keıingi Úndistannyń tamasha jetistigi onyń negizin qalaýshylary – alǵashqy premer-mınıstr Djavaharlal Nerý men oıshyl Rabındranat Tagorǵa baılanysty. Olar álemdegi ıdeıalar ashyqtyqtyǵyn bar yntasymen jaqtady. Olar Úndistanda ǵana emes, sonymen qatar búkil álemdegi eń jaqsylardy, onyń qaı jerden nemese qaıdan kelgenine qaramastan engizýge, jalpy adamdyq biregeılikti qoldaýǵa umtylýymen erekshelendi.
Áli esimnen ketpeıdi, ákemniń dostarynyń biri bizge únemi kelip, ultshyldyqty kúsheıtý kerektigin aıtatyn. Ol Batys otarshyldyǵyna qarsy shyǵyp, úndi oıshyldaryna qarsy bolatyn. Úndistan Batystyń ǵylym, ádebıet jáne fılosofııadaǵy eń jaqsy jaqtaryn alý kerek degendi synǵa alatyn. Bir kúni ol bizdi kóndire almaǵanyna ashýlanyp: «Meniń uranym – Batys bizge ermeıdi, sondyqtan biz Batysqa ermeýimiz kerek», dedi.
Men bastaýysh mektepte oqyp júrgen edim. Biraq sol kezdiń ózinde onyń agressıvti ultshyldyǵy mıyn jaılap alǵanyn, urany ózine-ózi qaıshy ekenin túsinetinmin. Saıasatkerler qoǵamdyq densaýlyq saqtaý daǵdarysymen jáne keıbir jaǵdaılarda zorlyq-zombylyq kúızelis qaýpimen betpe-bet kelip turǵan kezde, gıper-ultshyldyqqa boı aldyrǵan elder sátsizdikke ushyraıdy.
Kaýshık BASÝ,
Dúnıejúzilik banktiń burynǵy bas ekonomısi jáne Úndistan úkimetiniń bas ekonomıkalyq keńesshisi, Kornell ýnıversıtetiniń ekonomıka professory jáne Brýkıngs ınstıtýtynyń rezıdent emes aǵa ǵylymı qyzmetkeri
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org