Qańtar oqıǵalary saıası-ekonomıkalyq jáne áleýmettik turǵydan qanshalyqty osal ekendigimizdi aıqyn kórsetip berdi. Endeshe, memlekettiń negizin shaıqaltatyn, eldiń táýelsizdigine qaýip tóndiretin mundaı jaǵdaıdy boldyrmaý úshin ne isteý kerektigi bárimizdi tolǵandyrýǵa tıis jáne oǵan jaýap izdeýimiz qajet. Sondyqtan qoǵamda bul másele keńinen talqylanyp, pikirtalastar men oı-pikirler ortaǵa salynyp ta jatyr.
Iá, qańtar oqıǵasynan qandaı sabaq alýymyz kerek? Onyń qaıtalanbaýy úshin ne isteýimiz kerek? Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly Qazaqstandaǵy baılyqtyń teń jartysy eldegi 162 adamnyń qolyna shoǵyrlanǵanyn, al halyqtyń jartysynyń eńbekaqysy 50 myń teńgeden aspaıtynyn mysalǵa keltirdi. Osyndaı búkil ulttyq baılyqtyń at tóbelindeı toptyń qolyna shoǵyrlanýyna ne sebep boldy? Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl bolǵanda halyqtyń jartysynyń 50 myń teńgemen (qazirgi azyq-túlik baǵasynyń kúnde ósip jatqan jaǵdaıynda) kún kórip jatqanyn nemen túsindirýge bolady? Mundaı qaıyrshylyq jaǵdaıǵa qalaı keldik?!
Eń birinshi, áýel bastan aıtý kerek, qazirgi bizdiń qoǵamda ulttyq baılyqtyń ádildikpen bólinbeý máselesi birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Bir qaraǵanda, osynshama terrıtorııasy men qazba baılyǵy jáne basqa da materıaldyq resýrstary bar Qazaqstan sııaqty elde 19 mln halyqty barlyq jaǵynan tolyq qamtamasyz ete alatyndaı múmkindik bar ǵoı! Endeshe, nege olaı emes?!
Qysqasha aıtqanda, bul jaǵdaı – eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq kúsh-qýatynyń eń mańyzdy kórsetkishi bolyp tabylatyn ulttyq baılyqtyń ádildikpen bólinbeýi, ıaǵnı ádiletsiz qoǵamda ómir súrgenimizdiń jalpy kórinisi. Sondyqtan ulttyq baılyqty ádil bólýdiń mehanızmderi zańdyq turǵydan bekitilýi, ekonomıkany damytýdaǵy kemshilikter men áleýmettik saladaǵy olqylyqtardy, sonymen qatar jalpy qoǵam ómiriniń barlyq salasyndaǵy júıeli kemshilikterdi joıý batyl júzege asyrylýǵa tıis.
Mundaı tarıhı kezeńderdegi memlekettik kúrdeli máselelerdi sheshkende Uly dala tulǵalarynyń baı murasyna júgingen durys. Qazirgi qıyn da kúrdeli zamanda qazaq memleketin prezıdenttik basqarý formasyna negizdelgen saıası júıe ǵana ózin aqtaı alady. Biraq munda birinshi basshynyń róli erekshe ekenin aıtqan jón. Qazirgi kezde qoıylyp otyrǵan saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy batyl júzege asyrý. Muny jasaý úshin birinshi basshynyń aqyly men qoǵamda tártipti qamtamasyz etetin zań júzindegi tetikterdi qalyptastyratyndaı áreketshil-parasaty qajet. Osy jerde birinshi basshy týraly Uly dala eliniń danyshpan tulǵasy Ál-Farabıdiń iliminen úzindiler keltireıik: «Birinshi basshy ǵylymy, bilimi jetilgeni sonsha, bul jóninde ózine basshylyq etetin basqa adamǵa múldem táýeldi bolmaıtyn dárejede shyn jetilgen adam. ...Bul adam baqytqa jetkizetin áreketterdi belgileýge jáne olarǵa baǵyt silteýge tamasha qabiletti. Biraq bul jaratylys qasıetteri óte tamasha, abzal adamdarǵa, ıaǵnı jandary áreketshil-parasatpen birge bitken adamdarǵa ǵana tán» dep sıpattama bergen. Al osyǵan kerisinshe, ataqqumar basshylar týraly: «...barlyq ádis-tásilderdi qoldana otyryp, óziniń jáne óz balalarynyń atyn máńgi qaldyrýǵa, óz balalaryn óziniń eskertkishi etip qaldyrýy, óz balalaryna nemese óz rýyna ókimet bıligin qaldyrýǵa tyrysýy, ...baılyqty basyp alyp, ony basqaǵa paıdalandyrmaýy, ...dúnıeni ústi-ústine jınaı berýi... sodan keıin ol adamdardan alshaqtaı túsedi», deıdi oıshyl.
Osy rette aıta ketken oryndy, Ál-Farabı óziniń «Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary» atty fılosofııalyq traktatynda «qaırat», «aqyl» jáne «júrek» sııaqty uǵymdarǵa túsinik bere kelip: «Júrek – basty múshe, muny tánniń eshqandaı basqa múshesi bılemeıdi. Budan keıin mı keledi. Bul da basty múshe, biraq munyń ústemdigi birinshi emes», deıdi. Ál-Farabı túrik áleminde óz tanymynyń negizi retinde júrekke sheshýshi mán berýi – uly Abaı negizin qalaǵan «tolyq adam» iliminiń túp-tórkini qaıda jatqandyǵyn bildiretin qundy derek kózderine jatady. Ál-Farabıdiń osy fılosofııalyq tujyrymy Abaıdyń «On jetinshi» qarasózinde óziniń logıkalyq jalǵasyn tapqandaı. Abaıdyń osy sózinde «qaırat», «aqyl» jáne «júrek» úsheýi árqaısysy ózin myqty sanap, aıtysyp, talasyp, aqyry «ǵylymǵa» kelip júginedi. Ǵylym: «Osy úsheýiń basyńdy qos, bárin júrekke bılet. Úsheýiń ala bolsań, men «Júrekti» jaqtadym», degen qorytyndyǵa keledi.
Joǵaryda keltirilgen uly tulǵalardyń sózderinen tómendegideı tujyrym shyǵady. Birinshiden, birinshi basshyda Uly dala eliniń danalary aıtqandaı, aqyl men qaıratty ózine biriktiretin, «halqym», «elim» dep soǵatyn júrek bolý kerek! Joǵaryda atalǵan basshylyq qasıetterdi (áreketshil-parasat, aqyl men qaıratty júrekke baǵyndyrý sııaqty) qazirgi Prezıdentimizdiń boıynan baıqap otyrmyz. Bıylǵy 21 qańtarda ótken iri bıznes-qaýymdastyq basshylarymen kezdesýinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Men úshin memleket múddesi bireýmen jaqsy qarym-qatynastan joǵary», dep málimdedi. Mundaǵy Prezıdenttiń «memleket múddesi» degeni halyqtyń múddesin birinshi, joǵary qoıyp otyrǵandyǵy aıdan anyq. Keshegi Nur Otan partııasynyń sezinde uıymdyq jáne kadrlyq turǵydan alǵashqy ózgerister jasaldy. Uıymnyń 55 paıyzy jańartylyp, qataryna negizinen jastar engizildi. Bul baǵytta da halyqty ózine tartatyn jáne sonyń qoldaýyna ıe bolý úshin áli de tııanaqty jumystar júrgizilýge tıis.
Bul saıası, ekonomıkalyq jáne áleýmettik reformalardy aıaǵyna deıin batyldyqpen jetkizý úshin kúreste (tarıhtaǵy uly fransýz revolıýsıoneri Jorj Jak Danton: «Batyldyq, batyldyq jáne taǵy da batyldyq kerek», dep aıtqandaı), birinshi basshymyzdyń isti aıaǵyna deıin jetkizýge degen «áreketshil-parasaty» men oǵan halyqtyń senimi men qoldaýy jeńiske jetkizetindigi aqıqat. Sondyqtan mundaı, júregimen basqaratyn, «áreketshil-parasatty» birinshi basshy óziniń qol astyndaǵy qyzmetkerleriniń ádildigin, halyq úshin berilip qyzmet isteıtinderin birte-birte suryptap, óz komandasyn qalyptastyrýǵa qajet. Bul iske bizdeı halqy az, bári alaqandaǵydaı kórinip turatyn el úshin qóp ýaqyttyń keregi joq. Memlekettik basqarý organdary men jergilikti ákimdikterdegi kadrlar eń birinshi ulttyq sezimi joǵary, júregimen elim dep qyzmet isteıtin adamdardan, ásirese jastardan jasaqtalýǵa tıis. Olar jemqorlyqpen aınalysqan jáne óziniń paıdasyn ǵana oılaǵan burynǵy qyzmetkerlerdiń qolastynda istemegen, taza bolýy kerek. Ondaı jastardyń basqarý tájirıbesi az bolsa da, eline qyzmet etýge ynta-jigeri bolyp, júregimen jáne halyqtan buqpaı, qaıta onymen birlesip qyzmet etse, sharýany alǵa alyp ketetini sózsiz.
Bizdiń qoǵamdaǵy basty jekkórinishti qubylys jemqorlyq ekeni belgili. Prezıdent jemqorlyqtyń júıege aınalǵandyǵyn «Qańtar tragedııasynyń» basty bir sebebi retinde atady. Sondyqtan jekelegen is-sharalar jemqorlyqty túbirimen joıa almaıdy. Ony joıý úshin keshendi saıası jáne ekonomıkalyq júıeli reformalar júrgizilýge tıis. Bir jaǵynan, onyń tehnıkalyq bazasyn jasaı otyryp (mysaly sıfrlandyrý jáne t.b), ekinshi jaǵynan zańdy jetildirý jáne durys kadrlyq saıasatty qolǵa alý qajet. Álemde jemqorlyqtyń tamyryna balta shabatyn zańdardy jasaý tájirıbesi mol. Ony bizdegi maman-quqyqtanýshy jastardyń basyn biriktirip, jemqorlyqtyń aldyn alatyn jáne jemqordyń jazalanbaı qalmaıtyndaı tıimdi zańdar qurylymyn ár sala boıynsha jasap shyǵarý jáne ony qoldaný barysynda jetildirip otyrýdy qolǵa alý kerek. Mine, osyǵan qabiletti jastardy zań shyǵaratyn parlamentke ótkizgen durys. Kadrlyq saıasatta da sheneýnikterdiń týysqandary men bıznes salasyndaǵy tamyr-tanystaryn qyzmetke alýdy doǵaryp, ony qatań baqylaý jáne ol úshin jazalaý sharalaryn zań júzinde bekitken ońdy.
Jalpy, joǵaryda aıtylǵan reformalardy memlekettiń Konstıtýsııasyna ózgerister engizbeı sátti júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan halyqty keńinen qatystyra otyryp, Ata Zańnyń tolyqtyrylǵan jáne ózgertilgen nusqasyn qabyldaý qajet. Ata Zańǵa ózgeris engizý men saıası jáne ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýdyń tetikterin jasaý úshin biz shetelde jáne ózimizde oqyǵan, óz eliniń bolashaǵy úshin janyn aıamaıtyn, aldyńǵy qatarly jastardan ár sala boıynsha jumys toptary qurylýy kerek. Olarǵa qarajat jáne materıaldyq turǵydan barlyq jaǵdaı jasalýǵa tıis. Álemdik tájirıbe men ulttyq mentalıtetti eskere otyryp, jumys isteıtin toptardyń qaı sala bolsyn negizgi kózdeıtin maqsattary: ulttyq baılyqtyń ádil bólinýi men qoǵamda ashyqtyqty qamtamasyz etý, qandaı is bolsyn halyqtyń barynsha tolyq qatysýy, qaı salada bolsyn jemqorlyqqa múmkindik berilmeıtin jaǵdaılardyń jasalýy sııaqty mańyzdy máseleler mindetti túrde oryn alýy kerek. Ondaı ispen aınalysa alatyn jastar bizde bar jáne olar daıyn! Tek qana memleket tarapynan tolyq qoldaý qajet. Jastardy kóshege shyǵarýdyń ornyna olardy osyndaı el úshin jasampazdyq isterge tartý qajet. Sonda ǵana Qazaq eliniń órkenıettiligin, jasampazdyǵyn álemge pash ete alamyz! Biraq, árıne, bul órkenıettilik pen jasampazdyq basqa elge emes, aldymen ózimizge kerek!
Sonymen, qazirgi el taǵdyry sheshiler kezeńde Uly dala danalarynyń aıtqandaryn eskere otyryp, «toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin» aıtsaq: boıyndaǵy barlyq qasıetin: qaıtpas qaırat pen nurly aqyldy qara halqym dep soqqan júrekke baǵyndyrý arqyly Prezıdent óziniń alǵa qoıǵan maqsatyna jetkenshe aıaǵyna deıin áreketshil-parasatty tulǵa bolyp qalýdy Qazaq eli kútedi. Bul múmkindikti jiberip almaý kerek!
Syzdyq SATAEV,
professor