Ýaqf mádenıeti

Ol týraly ne bilemiz?

Kez kelgen jurttyń qaster tutar óz qundylyǵy bar. Sondaı qundylyqtardyń biri – rýhanı mádenıet. Ol – adamdyqtyń aınasy, izgiliktiń ólshemi. Eger, ǵasyrlar – adamnyń mádenı damýynyń kýási desek, ótken ǵasyrlarmen kómkerilip, tarıh tereńinde qalǵan qundylyqtardyń bastaý bulaǵyn osy rýhanı mádenıetten tabar edińiz. Sol kezde rýhanı mádenıettiń ǵasyr qoınaýyna jasyrynǵan bir qundylyǵy – ýaqftyq mádenıetten tamyr tartatynyna, onyń qazaq halqyna da jat emestigine kóz jetkizer edińiz. Ýaqftyq mádenıettiń túbinde tunyp turǵan qundylyqtyń artyq­shylyǵy týraly sóz qozǵamas bu­ryn, aldymen, ýaqf sóziniń tere­ńin baıyptap alǵan jón. Búgin­gige túsinikti tilmen aıtar bolsaq, ýaqf – ár alýan maqsattarǵa baǵyt­talatyn qaıyrymdylyq qorlary degen maǵynany bildiredi. Bir qa­ra­ǵanda, onyń ózegi aıqyn bolyp kóringenimen, ýaqftyq máde­nıettiń uǵymdyq aıasy men sheńberi biz oılaǵannan áldeqaıda jáne anaǵurlym keńirek ekenin túısinemiz. Eger, ýaqf – ıslam dininde adamdarǵa materıaldyq turǵyda qaıyrymdylyq kórsetýdiń bir túri bolyp sanalsa, ýaqf bergen adam ýakıf dep atalǵan. Ýaqf retinde beriletin kómek mavkýf, ýaqftan kelgen túsimge ıe bolǵan adam tıisinshe, mavkýfýn aleıh dep atalatyn bol­ǵan. Al mundaı ıgi sharalardyń basyn biriktiretin kelisimsharttyń ataýy – ýaqfııa. Musylman áleminde ýaqf memlekettiń qazynasy esebinen nemese belgili bir jeke tulǵanyń atynan dinı jáne qaıyrymdylyq maqsattarǵa baǵyttalatyn qoldaý-kómektiń bir túri retinde baǵalanǵan. Iаǵnı, ýaqfqa tek qana kiris pen paıda ákeletin jyljymaıtyn jáne menshikten ajyratylmaıtyn jyljymaly múlikter, qarjy-qarajat ataýly kirýi múmkin. Ýaqf ózi berilgen kúnnen bastap birden óz kúshine enedi jáne qaıtadan qaıtarylmaıdy. Buǵan qosa, ýaqfty bergen azamat pen ýaqfty alǵan azamattyń ortasyn múlikke ıelik etýdiń «senim menshigi» baılanystyrady. Sonymen qatar, ýaqfty basqaratyn jáne ony baǵyttaıtyn adam (mýtavallı) da arnaıy belgilenetin bolǵan. Ýaqfty syılaýshy osy mýtavallı arqyly qaıyrymdylyq retinde bólingen qarjy men múliktiń qalaı jáne qaıda jumsalý ádisterin kórsetip, túsindirip otyrady eken. Din dúnıesine qatysty oı tol­ǵap júrgen ǵalymdardyń aıtýynsha, jalpy, qaıyrymdylyq qor­lary sıpatyndaǵy mundaı qu­ry­lymdar adamzat damýynyń ár­qı­ly kezeńderinde dúnıege kelip otyr­ǵan. Al Muhammed paıǵambar taratqan ıslam dini qaıyrymdylyq qorlarynyń tutastaı qoǵamdyq ıns­tıtýtqa aınalýyna sheshýshi áser etken kórinedi. Din isteri agenttigi dinı oqý oryn­­darymen baılanys jáne din­taný saraptamasy basqar­ma­sy­nyń bastyǵy, belgili ıasaýı­ta­­n­ý­­shy Aınur Ábdirásilqyzymen áńgi­meleskenimizde, biz osy máselege qanyǵa túsken edik. Ol bul oraıda bylaı deıdi: «Adamdarǵa qaıyr etýdi, kómek berýdi, jaqsylyq jasaý­dy nasıhat etken, musylmandardy ózi dúnıeden ótkennen keıin de úzil­meı­tin saýapty isterge qulshyn­dyr­ǵan Quran Kárim aıattary men Muhammed paıǵambar hadısteri al­ǵash­qy ıslamdyq ýaqftardy paıǵambar dáýirinde dúnıege ákeldi. Sańlaq sahabalar Ábý Talha men Omar ıbn Hattab ózderiniń qurma baq­shasyn Alla jolyna sadaqa retin­de ataı otyryp, ýaqftyq qu­ry­lymnyń negizgi qaǵıdalaryn qalyptastyrǵan. Hazireti Ábý Bákir, Osman, Álımen basqa da kóptegen sahabalar ózderiniń mal-múlkinen ýaqftar uıymdastyrǵan. Ýaqfqa berilgen mal-múlik ıesiniń ıeliginen tolyq shyǵarylady, odan ary qaraı satylmaıdy, satyp alynbaıdy jáne muraǵa qaldyrylmaıdy, tek ýaqfqa berýshi qandaı maqsat úshin sadaqa retinde ataǵan bolsa, sol maqsatqa ǵana jumsalady». Aınur Ábdirásilqyzynyń aı­týyn­sha, ýaqftyq mádenıetti quqyq­tyq turǵydan tolyq negizdep bergen ıslam ǵulamasy ımam Aǵzam Ábý Hanıfanyń shákirti Ábý Iýsýf bolǵan eken. Iаǵnı, onyń pátýalarynyń negizinde hanafı mazhaby ǵana emes, basqa da mazhabtardy ustanatyn ólkelerde de ýaqftyq mádenıet barynsha jandanypty. Keıin qoǵamdyq mańyzy zor iri júıege aınalǵan soń ýaqftar arnaıy memlekettik qurylymdar arqyly qadaǵalanatyn bolǵan. Osylaısha, musylman elderinde memleket qazynasy esebinen ýaqf­tar uıymdastyrý dástúrge aınalǵan. «Omeıadtar men Abbasıdter kezeńinde arab jerinde, Osmanly dáýirinde Anadolyda keńinen qanat jaıǵan ýaqftar mádenıeti negizinde me­shitter, medreseler, mektepter, ǵımarattar, kerýen saraılar, kópirler, joldar, aýrýhanalar, usta dúkenderi jáne basqa da halyq turmysyna qajetti qurylystar salynǵan. Bul qurylysta qyzmet etý­shilerdiń, em alýshylardyń, ustazdar men shákirtterdiń kúnkórisi ýaqf qarjysy arqyly qamtamasyz etilgen. Ýaqftar mádenıeti kemeline kelgen Osmanly memleketinde atal­ǵan qurylystarmen qatar, ýaqftar qarjysyna qudyqtar qa­zylyp, kemeler jasalyp, jetimder men jesirler úıi, keseneler, kitap­hana­lar, ashanalar, monshalar, kir jýatyn oryndar salynyp, tipti, teńiz shamshyraqtaryna deıin jasalǵan eken. Aǵash egýge, áskerılerdiń atyn kútip-baptaýǵa, boryshkerlerdi qaryzdarynan qutqarýǵa, quldarǵa azattyq áperýge, qyzmetshilerdiń qojaıyndarǵa qaryzdaryn tóleýine, naýqastar men muqtajdarǵa kómek berýge arnap ashylǵan myń-san qaıyrymdylyq qorlary ǵasyrlar boıy Anadoly jerinde qyzmet etip kelgen. Bul mádenıettiń halyq turmysy men sanasyna tereń ornap, barynsha sińip ketkeni sonshalyq, beıneli túrde aıtqanda, artyq múlki bar adam jaqsylyq jasamasa tura almaıtyn dárejege jetken deýge bolady», deıdi A. Ábdirásilqyzy. Demek, budan qandaı oı túıýge bolady? Budan siz izgilik jolynda árdaıym ıgilikti is atqarý, mańa­ıyńyzǵa qaıyrymdylyq kórsetý, aınalańyzǵa izgilik nuryn taratý, kómekke zárý jandarǵa qolushyn berý – eń úlken ımandy­lyq ekenin jadyńyzǵa berik toqısyz. Ýaqftyq mádenıettiń musylman qaýymynyń ortasynda keń taralǵandyǵynan adam janynyń izgilikti jáne saýap­ty isterdi atqarýǵa qumbyl bola alatynyna kóz jetkizesiz. Demek, ýaqftyq mádenıet, eń aldymen, meıirimdilikke sýarylǵan ımanı ustanymdardan bastaý alýymen de qundy kórinedi bizge. Ǵalymdardyń pikirinshe, bul mádenıet Muhammed paıǵambar úmbetiniń sanatyna engen qazaq dalasy úshin de esh jat bolmaǵan. Olar ıslamnyń qazaq dalasyna taralý kezeńinen bastaý alyp, HH ǵasyrdyń basyna deıin ómir súrgen ýaqftyq mádenıettiń eń kórneki mysalyn Túrkistan qalasyndaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń ýaqfy bolyp sanalýymen baılanystyrady. Iаǵnı, bul keseneni saldyrǵan Ámir Temir Kóregen Áziret Sultanǵa atap, ýaqftyq jerler bólip, onyń baý-baqshasynyń túsimin qandaı tártippen qaı maqsatqa paıdalaný qajettigin, kimniń basqarýǵa, kimniń baqylaýǵa ókiletti ekendigin túgel jazyp kórsetken ýaqftyq qujat qaldyrypty. «Qazaq dalasynda buǵan deıin de ýaqftyq úrdistiń ornaǵanyn Safı ad-dın Oryn Qoılaqynyń «Nasabnamasynan» kórýge bolady. Otyrarda sopyhana ustap, pirlik qyzmet atqarǵan Sopy Muhammed Danyshmand jaıly jaza kelip, shejireshi: «Sopyhananyń jer-sýyn 300 qyzyl altynǵa qoldan satyp aldy. Sopy Muhammed Danyshmand hanaqaǵa (sopyhanaǵa) ýaqf qyldy. Biraq Qaıý tegin Sopy Muhammed Danyshmandqa «shaıh atamsyz» dep, «Toǵyz atamnan beri kele jatqan adal mal-múlkim, basy Oǵyz taýdan aıaǵy Qarashyqqa deıin 200 qos jer edi. Táńiri rızasy, Muhammed Rasýlallah shapaǵaty úshin ýaqf ettim», dep shettiń jer-sýyn berdi» deıdi. Shejirede, sondaı-aq, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń on birinshi atasy Ysqaq babtan qalǵan ýaqftyq múlikter men basqa da ýaqftar týraly egjeı-tegjeıli aıtylady», dep oı tarqatady bul jóninde ıasaýıtanýshy ǵalym Aınur Ábdirásilqyzy. Onyń sózinen ańǵarǵanymyz, Qarahan memleketiniń negizin salý­­shy Sultan Satuq Buǵra han­nyń shejiresi bolyp tabylatyn «Táz­kıre-ı Buǵrahan» jazbasynda da árbir shaıqastan keıin sheıitterdi aq jaýyp, arýlap kómip, qabir basyna arnaıy shyraqshylar taǵaıyndalǵany, olarǵa jer-sý bólingeni, qazan kóterip, as-sý ázirleý, ony árýaqtarǵa baǵyshtap otyrý úshin mal-múliktiń onnan biri zeketke berilgeni aıtylyp otyrǵan eken. Bul da qazaq jerindegi shyraqshylyq dástúrdiń qalyptasýy men sansyz kóp saǵanalardyń turǵy­zylýy ýaqftyq mádenıetten bastaý al­ǵa­nynyń taǵy bir aıǵaǵy bolsa kerek. Demek, shejirege aınalǵan jaz­ba­lar arqyly, sondaı-aq, din dúnıesi jóninde tereńnen oı tolǵap júrgen ǵalymdardyń sózderi arqyly, tutastaı alǵanda, ýaqf­tar mádenıetiniń úlken Túrkistan mádenıetiniń yqpaldy bir bóligi ekenin ańǵarýǵa bolatyndaı. Muny ǵalymdardyń «ýaqftar mádenıe­tin damytý dástúrli rýhanı qundy­lyq­tardyń qaıta jańǵyrýy retin­de ǵana emes, rýhanı bastamalar­dy qarjylandyrý kózderiniń biri retinde de mańyzdy» degen sózderi­men de bekite túsýge bolatyny anyq. Endeshe, ýaqftar mádenıeti kóp qozǵala bermeıtin keleli máselelerdiń biri retinde, ony qaıta jańǵyrtý baǵytyndaǵy túsindirý jumystaryn júrgizý – qoǵamdaǵy ıgi bastamalardyń qaıta jandanýyna, sol arqyly túıtkildi dúnıelerdiń túıinin tarqatýǵa septeser edi. Sebebi, ýaqftyq máde­nıet adamnyń ózi ólse de, onyń artynda taǵylymdy sózi men izgilikke toly isi qalatynynyń, al ıgilikke baǵyttalǵan qaıyrymdylyqtyń saýaby esepsiz bolatynynyń keremet kórinisi. Kóshpendiler órkenıetinde qaıyrymdylyq pen qamqorlyqtyń alýan túri qalyptasqan. Imandylyq shartynyń ózi ózgege adal jáne ádil bolýǵa úndeıdi. Qandaı da bir kómekke zárý jalǵyz-jarymǵa, joq-jitikke, álsiz ben kemtarǵa qaıyrymdylyq jasaý, jaǵdaıy joq aǵaıynǵa jylý jınaý, basyna baspana turǵyzý úshin asarlatý arqyly eshbir jandy qorǵansyz qaldyrmaıtyn qazaq úshin ýaqftyq mádenıettiń óte jaqyn bolatyny, sol sebepti de, qaıyrymdylyq sıpattaǵy birtutas qamqorlyq ınstıtýtyn qalyptastyrǵany osydan da shyǵar. Al Alla taǵala bergen mal-múlikti jaqsylyqqa, qaıyrymdylyqqa jumsaǵan adam mol saýapqa keneleri anyq. Bul týraly Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) óz hadısterinde: «Qaıyrymdylyq – jaqsy qasıet», «Aqıqat baılyq – mal-múliktiń kóp bolýy emes, aqıqat baılyq – keńpeıildilik, qaıyrymdylyq», «О́zgelerge meıirim tanyta almaǵan adamǵa Alla taǵala da qaıyrymdylyq jasamaıdy», «Alla taǵala aýyrtpalyqqa ushyraǵandarǵa qolushyn bergen jandardy jaqsy kóredi» delingen. Endeshe, kómeskilenýge aınalǵan mundaı qundylyqtardy búgingi zamanǵa, qoǵam qurylymy men suranysyna sáıkes jandandyra túsýdiń shapaǵaty mol bolary anyq. Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan».