Otandy qorǵaý «qansha turady?»

Áskerı kafedra: Ol kim? Bul ne?

Áskerı kafedra – qarýly kúsh­ter men basqa da áskerı qu­ry­­lymdar úshin zapastaǵy ofı­serler daıarlaıtyn daıyndyq kýrsy. Qazaqstandyq ýnıver­sı­tetterdiń bazasy boıynsha áske­rı daıyndyq 2-kýrstan bastap oqy­tylady. Kafedrany támamdap, leıtenant áskerı ataǵyn alyp shyqqan jas­tar birden rezervke engiziledi. Osylaısha, qajettilik týyndaǵan jaǵdaıda olar áskerı qyzmetke shaqyrtylady. Ásirese, elge qandaı da bir qaýip tóngende armııa qataryna qosylýǵa min­det­telgen.

Qazaqstanda qansha ýnı­ver­sıtettiń bazasynda áskerı kafed­ra bar? Zapastaǵy ofıserler qan­daı mamandyqtar boıynsha daıarlanady? Oqý merzimi qansha jylǵa sozylady? Nelikten keshe­gideı el egemendigine qaýip tón­gende sol áskerı kúshti paı­da­lanbadyq? Áskerı kafedra – áskerı bılet saýdalaıtyn oshaqqa aınalyp ketken joq pa? Leıtenant atanýdyń quny qansha? Jalpy, áskerı ataq­ty satyp alýǵa bola ma? Otandy qorǵaý deıtin qasıetti mindet «qansha turady»? 

Áskerı kafedralar týraly qoǵamda qalyptasyp qalǵan osyndaı kózqaras pen pikirdiń aq-qarasyn ajyratý úshin osy salanyń basy-qasyn­da júrgen birneshe mamandy áńgimege tartqan edik. Onyń sebebi de joq emes. Qolda bar málimetterge súıensek, qazir­gi tańda Qazaqstandaǵy 36 joǵary oqý ornynyń bazasynda áskerı kafedra bar. Onyń 6-y medısınalyq JOO-da jasaqtalǵan. Keńes kezinde mundaı oqý sıkldarynyń sany 10-nan aspaǵan. Búgingi qoǵamda jylyna bul kafedralardan 8 myńnan astam zapastaǵy ofıser daıyndalyp shyqsa, sońǵy tórt jylda 32 myńǵa jýyq stýdent leıtenant shenin alǵan. Sol 8 myń ofıserdiń tek 3 600-i memlekettik tapsyryspen tegin oqıdy, al qalǵan 4 400-i aqyly negizde bilim alady. Eki jyldyq áskerı oqý úshin bir stýdent shamamen 350 myń teńgeden astam qarjy tóleıdi. Memlekettik tapsyrys boıynsha qazirgi tańda jyl saıyn 3 700-den astam oryn beriletinin eskersek, oqý oryndarynyń zapastaǵy ofıserlerdi daıarlaýdyń arqasynda qansha paıda taýyp otyrǵanyn shamalaýǵa da bolady.

Qazaqstandaǵy 36 áskerı kafedra­ny aımaqtarǵa bólip qarastyrsaq, res­pýblıkanyń soltústik óńirindegi 10-nan astam JOO-da osyndaı kafedra jasaqtalǵan. Al ońtústik aımaqtarda 15 kafedra jumys isteıdi. Eldiń batysynda ornalasqan ýnıversıtetterdiń tórteýinde ǵana áskerı daıyndyq sık­ly bolsa, shyǵysta úsh-aq joǵary bilim berý mekemesiniń bazasynda bar. Grant sany ýnıversıtettegi fakýltetter men onda oqıtyn stýdentterdiń sanyna qaraı bólinedi. Sondaı-aq áskerı kafedralarda oqytylatyn mamandyq túrleri de eskeriledi.

Elimizde eń alǵashqy áskerı kafedra 1934 jyly ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne Q.Sátbaev atyndaǵy QazUZÝ-da ashylǵan. Sol kezden bastap Q.Sátbaev atyndaǵy QazUZÝ-dyń áskerı kafedrasynan 6 Keńes Odaǵynyń Batyry shyqqanyn da maqtanyshpen aıtýǵa bolady. Táýelsizdiktiń 30 jylynda áskerı kafedralar 110 myńnan astam zapastaǵy ofıserdi daıarlap shyǵarǵan.

Elimizde dál qazir 15 myńnan astam stýdent áskerı kafedralarda oqyp ja­tyr. Zapastaǵy leıtenanttar onda 70-ten astam áskerı eseptik mamandyq bo­ıynsha daıarlanyp keledi. Zapasta qa­lyp qoımaı áskerı qyzmetti tańdap, sapqa turyp jatqandar da bar. Máselen, 120-ǵa jýyq zapastaǵy ofıser óz erki­men qarýly kúshterdiń qataryna qo­sylǵan. Osylaısha, Qorǵanys mınıstr­li­ginde qyzmet etetin áskerı kafedra qyz­metkerleriniń úlesi 40 paıyzǵa jetken.

Qazaqstannyń JOO ja­nyn­daǵy áskerı kafedralarǵa irikteý jumysy birdeı. Iаǵnı úsh satydan ótedi. Birinshi – áskerı me­dı­sınalyq baıqaý, ekinshi – psıhologııa­lyq test jáne úshinshi – deneshynyqtyrý daıyndyǵy. Irikteý komıssııasynyń synaǵynan ótpegen stýdent komıssııa­nyń kelesi konkýrsyna qatyspaıdy. Taǵy bir aıta keterlik jaıt, áskerı kafedraǵa JOO-nyń tek kúndizgi bóli­minde oqıtyn stý­dent­ter ǵana qujat tapsyra alady. Son­daı-aq belgili bir mamandyqtarǵa stý­dent qyzdardyń da oqýǵa túsýge múm­kindigi bar. Al basqa talaptyń bar­ly­ǵy merzimdi áskerı qyzmetke shaqy­ry­latyndarmen birdeı.

Áskerı kafedra paıda kózi emes

«Birde-bir rektor áskerı kafedra­dan paıda tabam dep oılamaıdy», deı­di S.Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetiniń rektory Muhtar Tólegen. «О́ıtkeni bizdi de tek­seretin 45-ten astam arnaıy organ bar. Sondyqtan da «áskerı kafedra rektorlardyń qarjy kózine aınalyp ketti» degen pikirmen múldem kelispeımin. Árıne, árkim ózi úshin jeke jaýap beredi, árkimniń arqalaǵan óz jaýapkershiligi bar. Alaıda elimizdiń qaı óńirinde bolsyn, ol shyǵys pa, batys pa, ońtústik pe – bárimizge zań bir­deı, talap ortaq. Al qyzmetin asy­­ra paıdalanǵany úshin ákimshilik ja­ýapkershilik, qylmystyq jaza qaras­ty­rylǵan. Qazir qoǵam barshaǵa ashyq. Eshkimnen eshnárseni jaýyp, jasyryp qala almaısyz», degen rektor áskerı kafedranyń oqý ordasynyń bedeli úshin qajet ekenin de ashyq aıtty.

Bul oqý ordasynda áskerı kafedra 2019 jyly mamyrda ǵana ashylǵan. 70 jyldyq tarıhy bar oqý ordasynda buryn-sońdy mundaı bilim berý sıkly qarastyrylmaǵanyn aıtqan ýnı­versıtet rektory Qabanbaı batyr atyn­­daǵy áskerı kafedraǵa uldarmen qa­tar qyzdardyń da qabyldanatynyn jetkizdi. Alǵash qabyldanǵan stýdentter sany 150 bolsa, bıyl sáıkesinshe osynshama jas zapastaǵy ofıserler qataryn tolyqtyrmaq. «Kóptegen jastar gýma­nıtarlyq baǵyttaǵy bilimdi osy áskerı kafedraǵa túsý arqyly alady. Máselen, zań fakýltetine túsip, áskerı shen alǵannan keıin birden tergeýshi nemese prokýror mamandyqtaryn tańdaı alady. Áskerı bólimderge baryp, qosymsha qyzmetke turýǵa da zor múmkindikteri bar. Sondyqtan da áskerı kafedrany paıdakúnemdik maqsatta qaraý durys emes. Qoǵamda ókinishke qaraı, máseleniń aq-qarasyn ajyratpaı jatyp, alyp-qashpa áńgimelerge aıqaı qosatyndar bar. Bul shyndap kelgende bilim alsam ári áskerı shendi bolsam degen ár jasqa berilgen úlken múmkindik», deıdi máseleniń túp tamyryna úńilgen M.Tólegen.

Rektor jastardyń áskerı kafedra­ǵa túsýge yntasynyń óte joǵary eke­nin de aıtyp ótti. «Áskerı kafedra psıho­logııalyq jumysty uıymdas­ty­rý, aýmaq­tyq qorǵanysty josparlaý jáne uıymdastyrý, qarjylyq qam­tamasyz etý, qurlyq áskerlerindegi tár­bıe jáne ıdeologııalyq jumystardy uıym­­dastyrý mamandaryn daıarlap shy­ǵa­rady. Oqý kýrsy aıaqtalǵannan keıin olarǵa serjant jáne leıtenant áskerı sheni beriledi. Saptyq, taktıkalyq, jaýyngerlik, tehnıkalyq daıarlyq sabaqtary jan-jaqty júrgi­ziledi. Oqytýshylar quramy da bilikti mamandardan jasaqtalǵan. Barlyǵy da zapastaǵy áskerı qyzmetkerler. Jastardyń patrıottyq sezimderin oıatyp, áskerı tártipke úıretýde de bul kafed­ranyń orny erekshe. Jaı qara­paıym stýdent pen áskerı kafedraǵa baryp júrgen stýdenttiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Áskerı daıarlyqtan keıin stýdenttiń minez-qulqy, júris-turysy, tártibi, ózin ózi ustaýy aıtar­lyqtaı ózgeredi», degen ýnıversıtet basshysy kafedrany jan-jaqty jab­dyqtaý baǵytynda aýqymdy jumystar atqarylyp jatqanyna da toqtaldy.

«Oqý ordamyzdyń tarıhynda tuń­ǵysh ret ashylǵan áskerı kafedramyzǵa jaıaý áskerge arnalǵan jaýyngerlik mashına BMP-2 aldyrttyq. Bıyl jańa úlgidegi AK-74 avtomattary jáne PM tapanshalary, oqý-jattyǵý granatalary satyp alynǵan bolatyn. Aldaǵy ýaqytta, sondaı-aq elimizdiń Qarýly Kúshteriniń tizimine engizilgen brondy tankti qarý-jaraq pen artıllerııa­lyq júıelerdiń negizgi úlgilerimen jasaq­taýdy josparlap otyrmyz. Kafed­ranyń oqý-materıaldyq bazasy jyl saıyn jetildirilip keledi. Bul da jas­tardy áskerı-patrıottyq tárbıeleýge baǵyt­talǵan ortalyqqa aınalýyna jol ashyp, bolashaq ofıserlerge urysty uıym­dastyrý men júrgizý úshin qajetti bilim men praktıkalyq daǵdylarmen qamtamasyz etýge múmkindik bereti­nine senimdimin», degen rektor áske­rı kafedranyń joǵary bilimdi azamat­tardyń áskerı daıarlyqtan ótýine zor múmkindik ekenin taǵy shegelep ótti.

«Ýnıversıtette áskerı kafedra 2-kýrstan bastalady. Oqý kýrsy aıaq­tal­ǵannan keıin eki aı áskerı polıgon­ǵa baryp, arnaıy daıarlyqtan ótedi. Grant sanyn jyl saıyn Qorǵanys mınıstrligi anyqtaıdy. Bıyl mysaly qansha grant bólinetinin biz bilmeımiz. Jyl saıyn shamamen 100-deı grant bólinedi. Taǵy 100 oryn aqyly bólimge keledi. Aqyly bólimniń quny Qorǵa­nys mınıstrliginiń buıryǵyna sáıkes ­ 178 900 teńgeden aspaýy qajet. Ýnıver­sı­tet óz tarapynan qosymsha aqsha qosa almaıdy», deıdi M.Tólegen.

Aıta keteıik, Qorǵanys mınıstriniń № 375 buıryǵyna sáıkes zapastaǵy ofıserler jáne serjanttar baǵdarlamalary boıynsha áskerı daıyndyq memlekettik bilim tapsyrysy jáne aqyly negizderde júzege asyrylady, aqyly negizde oqytý quny memlekettik bilim berý tapsyrysy boıynsha oqytý qunynan aspaıdy. Ofıserlik quram 2 jyl, serjanttyq quram 1 jyl oqıdy.  Áskerı kafedrada oqýdyń eń basty artyqshylyǵy – stýdent mindetti áskerı boryshyn óteý paryzynan bosatylady.

Qazirgi ýaqytta joǵary oqý oryn­dary janyndaǵy áskerı kafed­ralar respýblıkanyń barlyq óńir­lerin qamtıtynyn Qorǵanys mınıstr­ligi Áskerı bilim jáne ǵylym departa­men­tiniń basshysy, polkovnık Talǵat Qa­lyshev ta rastap otyr. Onyń málim­deýinshe, zapastaǵy ofıserler áskerı daıyndalǵan rezervti jetkilikti kólemde tolyqtyrýǵa jáne bastapqy áskerı laýazymdardy jasaqtaýǵa jumyldyrylady. Polkovnık sondaı-aq Qarýly Kúshterge jetkilikti kólemde zapastaǵy leıtenanttar daıyndalatynyn atap ótti.

«Elimizdiń JOO-da zapastaǵy ofıserler men serjanttardy daıarlaý jú­ıesi qazirgi zamanǵy damý kezeńinde Qarýly Kúshterdiń jumyldyrý qajet­tiligine naqty jaýap beredi. Eń bas­tysy, bul oqý sıkly asa qajet áskerı mamandyqtar boıynsha mamandardy ­daıarlaý múmkindigin keńeıtýge jáne ofıser jáne serjanttar quramynyń áske­rı oqytylǵan rezervin qajet kólemde qamtamasyz etý sekildi mańyzdy máse­le­lerdi sheshýge múmkindik beredi. Jas­tardy áskerı-patrıottyq tárbıeleý men olardy teris aqparattandyrýdy boldyrtpaý máselelerin sheshýge de bul júıeniń alar ózindik orny bar», deıdi T. Qalyshev.

Áskerı kafedralarda stýdentterdiń teorııalyq bilim alýyna qanshalyqty jaǵdaı jasalǵan? Oqý quraldary men kórneki quraldar jetkilikti me? Dáris barysynda ınnovasııalyq tehnologııalar qanshalyqty qoldanylady? Prak­tıkalyq sabaqtar men jaýyngerlik daıarlyqtarǵa qanshalyqty mán beri­ledi? Mınıstrlik ókili bizdiń bul su­raq­tarymyzǵa jaýap berý kezinde ás­kerı kafedralardy áskerı múlikpen, oqý-jat­tyǵý qarý-jaraǵy men áskerı teh­nı­kasynyń úlgilerimen, áskerı-oqý ádebıetimen qamtamasyz etý Úkimettiń 2019 jylǵy 6 qarashadaǵy №832 qaý­ly­­syna sáıkes bekitilgenin aıtty. «Bul ju­mystardyń barlyǵy Qorǵanys mınıs­tr­liginiń áskerı bólimderi men meke­meleri arqyly júrgiziledi. Ás­kerı daıyndyqty uıymdastyrý, qa­jetti oqý materıaldyq-tehnıkalyq baza­ny qurý, qarý-jaraq pen áskerı teh­nıkanyń saqtalýyn qamtamasyz etý, qupııa­lylyq rejimin saqtaý JOO bas­­shy­laryna júktelgen. JOO basshy­la­ry áskerı-eseptik mamandyqtar bo­ıyn­­sha ­daıarlaý ereksheligin eskere oty­­ryp, áskerı kafedralardy qajetti qu­ral­­­­darmen jáne ınfraqurylymmen qam­­­tamasyz etedi», deıdi departament bas­shysy.

Zapastaǵy ofıser – rezervtegi quram

«Ofıserlik laýazym ıelerin tek ás­­kerı ınstıtýtta daıarlaǵan azdyq ete­­di». Osylaı degen L.N. Gýmılev atyn­­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıte­ti áskerı ka­fedra basshysynyń orynbasary, zapastaǵy polkovnık Nurlan Mambetov elimizde áskerı mamandar­dyń jetispeıtinin alǵa tartty. Onyń má­limdeýinshe, joǵary oqý oryndary ja­nynan ashylǵan áskerı kafedra­lar áskerı ınstıtýttar oqytpaı­tyn ma­man­dyqtardy daıarlaıdy. «Máse­len, biz­diń ýnıversıtettiń qabyrǵasyn­da ju­mys isteıtin áskerı kafedra barlaý­dy uıymdastyrý, geoaqparattyq, avto­mattandyrylǵan júıedegi ofıser ma­man­dardy daıarlap shyǵarady. Al bul mamandyqty ózge áskerı oqý oryndary oqytpaıdy. Eki jyl (aptasyna bir ret) áskerı bilim alǵannan keıin árbir stýdent bir aılyq praktıkalyq kýrstan ótedi. Oqý bitirgennen keıin zapastaǵy leıtenant shenin alyp shyǵady», deıdi polkovnık.

Osy tusta «Arnaıy áskerı oqý oryn­­­darynyń negizgi mindetterin qaı­talaıtyn mundaı kafedralardyń sanyn kóbeıtýdiń qajeti qansha?» degen zańdy saýal týyndaıdy. N. Mambetov «Osyndaı túsiniktiń ózi durys emes» deıdi. «Máselen, áskerı ınstıtýttar jalpy áskerı komandırlerdi daıarlap shyǵarady. Biraq olar oqýyn bitirgennen keıin qarýly kúshter qatarynda qyzmet atqaratyn kadrlyq ofıserler. Al aza­mattyq JOO janyndaǵy áskerı kafedralarda oqyp shyqqan zapastaǵy ofıserler – mobılızasııalyq rezerv­ke da­ıyndalatyn quram. Al mundaı rezervte­gi daıyndyq ne úshin qajet? Bul suraq­qa jaýap berý úshin alysqa barýdyń qajeti joq. Mysaly, Ýkraınada 2014 jyldan beri birneshe soǵys bolǵany barshaǵa belgili. Qarýly qaqtyǵys ke­zinde el bıligi mobılızasııalyq re­zervte turǵan ofıserlerin jınaı al­maı qaldy. Sebebi soǵys kezinde ne­gizgi kadrlyq quram mobılızasııalyq da­ıyndyqtan ótkennen keıin aýystyry­lady. Al olardyń ornyn tolyqtyrý úshin mindetti túrde rezerv kerek. Osy maq­satta alyp qaraıtyn bolsaq, áskerı kafedra mindetti túrde qajet», dep ke­sip aıtty ol.

2002 jyldan beri EUÝ áskerı kafedrasy ortasha eseppen 5 myńǵa jýyq zapastaǵy ofıser daıarlap shyǵarǵan. Qazirgi tańda áskerı kafedrada 659 stýdent oqyp jatsa, onyń 335-i mem­lekettik grantpen, 324-i aqyly bólimde bilim alyp jatyr. Al bir jyldyq ser­janttyq baǵdarlama boıynsha oqyp jatqandar sany – 137. Bolashaq serjant­tardyń barlyǵy aqyly oqıdy.

«Áskerı bıletti satyp alýǵa bolady de­gen pikirmen túbegeıli kelispeımin». Bul da polkovnık N. Mambetovtiń sózi. «Kez kelgen áskerı kafedranyń jumysy Qorǵanys mınıstrligi tarapynan jiti baqylanady. Stýdentterdi kafedraǵa mınıstrliktiń arnaıy komıssııasy ke­lip qabyldaıdy. Konkýrs ótkennen ke­ıin ǵana oqý ornynyń rektoryna qan­sha stýdent grant, qanshasy aqyly ne­gizde ótkeni týraly akt beriledi. Rek­­tor osydan keıin ǵana stýdentti ás­kerı kafedraǵa qabyldaý jóninde she­shim shyǵara alady. Kafedrada áskerı daıar­lyqtan ótken ár stýdent úshin jaýaptymyz. Jalpy, tıip-qashyp oqyp, zapastaǵy ofıser atanýǵa bolady degen pikir durys emes. О́ıtkeni bul jalpy, múmkin emes»», deıdi ol.

N. Mambetovtiń aıtýynsha, jyl saıyn áskerı kafedraǵa 1 200-deı stýdent ótinish bildirse, solardyń ishinen tek 400-ge jýyǵy iriktelip alynady. «Jastardyń deni psıhologııalyq test jáne deneshynyqtyrý synaǵynan sú­rinip jatady. Al bul synaqtardy Qor­ǵanys mınıstrligi ózderi daıyn­daǵan», dep túsindirip ótti spıker.

«Kafedranyń oqytýshy quramy ne­gizinen áskerde qyzmet etken bilikti ofıserler. Olardyń qatarynda kezinde jaýapty qyzmet atqarǵan zapastaǵy polkovnıkter, qolbasshylardyń orynbasarlary, basqarma, departament basshylary sekildi tájirıbeli mamandar bar. Zeınetke shyqqan, 20-30 jyl áskerı qyzmet etken, Aýǵanstan, Tájikstan, Kavkaz mańyndaǵy soǵystarda bolǵan ardagerler de qyzmet etedi. Ýnıversıtet kóleminde ótkiziletin áskerı-patrıottyq is-sharalar, mektepterde uıymdastyrylatyn túrli kezdesý, jıyndardyń da jastarǵa bereri mol», deıdi ol.

«Qasiretti qańtarda» qoǵamda «Ne­likten keshegideı qańtar oqıǵasy ke­zinde osy zapastaǵy ofıserler tartylmady? UQShU jaýyngerlerin sha­qyr­týdyń qajettiligi qansha edi? El ishin­degi jappaı tártipsizdikti basýǵa kásibı armııamyzdyń kúshi jetkiliksiz bolǵany ma?» degen suraqtardyń da jıi qoıylǵany ras. Biz osy saýaldardy polkovnıkke de baǵyttaǵan edik. N. Mambetov «Osy oı-pikirdiń ózi qate túsinik» dep jaýap berdi. «О́ıt­keni Qazaqstannyń Áskerı doktrınasynda Qarýly Kúsh­terdi, basqa da áskerler men áskerı qu­rylymdardy qol­daný tártibi naqty ja­zylǵan. Qujat­ta elimizdegi Qarýly Kúsh­ter negizinen syrtqy agressııaǵa toıtarys berý úshin qoldanylady dep kórsetilgen. Al ishki agressııaǵa baǵyt­talǵan kúshtik qurylymdar bólek. Qań­tar oqıǵalary kezinde zapastaǵy ofı­serlerdi shaqyrtýdyń qajettiligi bolǵan joq. Jalpyǵa birdeı mobılızasııa tek soǵys kezinde ǵana bolady. Al keshegideı aımaqtarda bolǵan jappaı tártipsizdik pen lańkestikti toıtarýǵa IIM men Ult­tyq ulan jeke quramynyń kúshi de jetkilikti», dep túıindedi ol.

TÚIIN. El tynyshtyǵyna kásibı armııa ǵana kepil bola alatyny sózsiz. Al bul áskerdi jasaqtaýda JOO janyndaǵy áskerı kafedralardyń da alar orny erekshe. Tek zapastaǵy leıtenanttardy tárbıeleý paıda tabýdyń emes, elge paıdaly bolýdyń oshaǵy bolsa eken degen tilek bar. Konstıtýsııamyzdyń 36-babynda «Qazaqstan Respýblıkasyn qorǵaý – onyń árbir azamatynyń qasıetti paryzy jáne mindeti» dep taıǵa tańba basqandaı kórsetilgen. Budan artyq birnárse aıtýdyń ózi asylyq bolar. О́ıtkeni qasıetti paryz ben mindettiń quny ólsheýsiz emes pe?!