Negizgi qaǵıda: Lastaýshy tóleıdi jáne túzeıdi

Memleketimizdiń aldynda turǵan bas­ty mindet – keń baıtaq jerimizdiń tabıǵı baılyǵyn saqtap, ekologııalyq zalaldyń aldyn alý jáne oǵan jol bermeýge, sondaı-aq qorshaǵan ortaǵa antropogendik áserdi qysqartýǵa baǵyttalǵan memle­kettik ret­teý­di júzege asyrý arqyly adam­nyń ómiri men densaýlyǵyna qo­laıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etý. Osy rette, 2021 jyly 2 qańtarda Memleket basshysy jańa Ekologııalyq kodekske qol qoıyp, kúshine endi.

Jańa Ekologııalyq kodeks jobasy múddeli mınıstrlikter, vedomstvolar, qoǵamdyq uıymdar ókilderiniń qatysýymen Májilis depýtattarynyń egjeı-tegjeı talqylaýynan ótkizildi. Talqylaýǵa sarapshylar, tabıǵatty qorǵaý belsendileri, tabıǵı resýrstardy paıdalanýshylar men kásiporyndar qaýymdastyqtarynyń, sondaı-aq úki­mettik emes uıymdardyń ókilderi qa­tysty.

Nátıjesinde, Ekologııalyq kodeks pen ekologııalyq máseleler boıynsha ilespe zań jobalary 2020 jyldyń 18 qara­shasynda Májiliste maquldanyp, Senat qaraýyna jiberildi. Komıtet múshesi retinde zań jobalaryn júrgizý maǵan júkteldi.

2020 jyldyń 21 jeltoqsanynda Par­lament Senatynyń jalpy otyrysy­nyń ekinshi oqylymynda birqatar ózgeris­ter men tolyqtyrýlar engizilip, zań jobasy biraýyzdan qabyldandy. Osy rette, Senat Tóraǵasy Máýlen Áshim­baevtiń tór­aǵalyǵymen ótken Palata otyrysyn­da: «Ekologııalyq kodekstiń jańa redak­sııanyń jobasyna, eń aldymen, ozyq halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, «lastaýshy tóleıdi jáne túzeıdi» qaǵıdasy engizildi. «Memleket basshysynyń tapsyr­masyna sáıkes «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ekologııa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalaryna engizilgen túzetýler ekologııalyq zańnamany buzǵany jáne aǵashtardy zańsyz keskeni úshin jaýapkershilik kúsheı­tilip qatańdatyldy jáne aıyppul kólemi kóbeıtiledi» dep Senat Tóraǵasy atap ótti.

Ekologııalyq kodeks eń úzdik qolje­timdi tehnologııalardy engizýdi, túziletin qaldyqtardyń kólemin qysqartýdy jáne qaýiptilik deńgeıin azaıtýdy, jańar­tylatyn energııa kózderin paıdalanýdy, sýdy únemdeýdi, sondaı-aq energııa tıimdiligin arttyrý, tabıǵı resýrstardy ornyqty paıdalaný, qalpyna keltirý jáne tolyqtyrý sııaqty sharalardy júzege asyrýdy kótermeleıdi jáne yntalandyrady.

Kodekstiń negizgi jańalyqtary tómen­degideı: Birinshiden, «Lastaýshy tó­leı­di jáne túzetedi» ekologııalyq qaǵı­da­tyn iske asyrýdy, lastanýdyń aldyn alý jáne baqylaý jónindegi sharalar­dy jú­ze­ge asyrýdy jáne qorshaǵan orta­ǵa kel­ti­rilgen zalaldy qalpyna kel­tirý­­di min­detteıdi. Ekinshiden, eń ozyq qolje­timdi tehnologııalardy engizý (OQT) shar­­­ty­men birinshi sanattaǵy obektiler úshin keshendi ekologııalyq ruqsattarǵa (KER) kóshý kózdelgen. Sondaı-aq jańa­dan iske qosylatyn kásiporyndar úshin KER alý mindettiligi usynylady. Úshin­shi – Kodekste «birinshi sanattaǵy» iri kásiporyndarǵa qatysty, qorshaǵan orta­ǵa áserin baǵalaýdyń (QOÁB) jańa tásilderine ótý týraly talaptar kózdel­gen. Onda, jurtshylyq QOÁB-tyń bar­lyq 4 kezeńine qatysady. 1-sanattaǵy obektiler mindetti túrde QOÁB-qa jatady; 2-sanattaǵy obektiler skrınıng arqyly ótedi; 3-sa­nat­taǵy obektilerdi esepke alý maq­sa­­­tynda jergilikti atqarý­shy organdar shy­­­­ǵa­ryndylardyń, tógin­dilerdiń sanyn jınaqtalatyn jáne beriletin qal­dyqtardyń kólemin kórsete otyryp, deklarasııalar qabyldaıdy; 4-sanattaǵy obektiler retteýden tolyq bosatylǵan. Tórtinshi – qorshaǵan ortaǵa emıssııa úshin tólem jáne tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna bıýdjet qarajatynyń maq­satty jumsalýy. Burynǵy zańnamada tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryna emıssııa úshin túsken tólemderdi maqsatty jumsaý mindettiligi bolmaǵan. Bul, jergilikti atqarýshy organdardyń, kelip túsetin qarajattyń 45%-yn ǵana qorshaǵan ortany qorǵaý sharalaryna baǵyttaýyna alyp kelgen. Osyǵan baılanysty Kodekstiń jańa redaksııasynda jergilikti atqarýshy organdar tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryn túsetin ekologııalyq tólemder esebinen 100% kóleminde qarjylandyrýǵa mindetti ekendigi kózdelgen. Besinshi – óndiris jáne tutyný qaldyqtaryn basqarýdy jetildirý. Bul rette qaldyqtarmen kezeń-kezeńmen jumys isteýge baǵyttalǵan qaldyqtar ıerarhııasy kózdeledi jáne eń aldymen, qaldyqtardyń paıda bolýyn azaıtý, paıda bolǵan qaldyqtardy qaıta paıdalaný, qaıta óńdeý, joıý jáne tek polıgondarda kómý mindetteri belgilenedi. Sondaı-aq qoǵamda qatty turmystyq qaldyqtar (QTQ) jınaýdyń, qaıta óńdeýdiń jáne qaldyqtardy bólek jınaýdyń utymdy júıesin júzege asyrýdy josparlaıdy.

Osy turǵyda elimizde ekologııalyq zańnamany damytýda úlken oń ózgerister boldy. О́nerkásip ókilderi tarapynan bir­qatar zań normasyna synı kózqaras­tar bolǵanymen, jalpy, ekolog mamandar men sarapshylardyń jańa Kodekske baılanysty oń pikir-qoldaýlary jan-jaqty aıtylyp ta, jazylyp ta júr.

Aldaǵy ýaqytta memlekettiń, qo­ǵam- ­­nyń aldynda turǵan mindet – qa­byl­­danǵan jańa Kodeks aıasynda, mem­leket­tik retteýdi júzege asyrý arqyly qorshaǵan ortany qorǵaýdyń joǵary deńgeıin qamtasyz etý.

Osy oraıda elimizde «Jasyl Qazaq­stan» ulttyq jobasy bekitildi, óńirlerdiń ekologııalyq problemalaryn keshendi she­shý jónindegi «Jol kartalary» bo­ıyn­sha jumystar júrgizilýde. Atqarylar jumystar kólemi óte aýqymdy jáne edáýir ýaqytty talap etedi. Is-sharalardy jú­zege asyrý nátıjesi – adam ómiri men densaýlyǵyna qolaıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etýge tıis.

Desek te, elimizdegi aǵymdaǵy ekolo­gııalyq ahýal respýblıka turǵyndaryn alańdatady. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy atmosferalyq aýa sapasy monıto­rınginiń nátıjesi megapolıstar men iri qalalarda lastanýdyń óte joǵary deńgeıi oryn alyp otyrǵanyn kórsetti. Atap aıtsaq, Temirtaý, Nur-Sul­tan, Al­ma­ty, Aqtóbe, Atyraý, О́skemen, Qara­ǵan­dy, Balqash, Jezqazǵan, Shymkent qala­larynyń lastaný deńgeıi óte joǵary.

Jyl saıyn Qazaqstanda 4,5 mln tonna qatty turmystyq qaldyq jınalady. Qazirgi ýaqytta elimizdegi úsh myńnan astam polıgonda 125 mln tonnadan astam qatty turmystyq qaldyqtar jınalǵan. Polıgondardyń 82%-y ekologııalyq jáne sanıtarlyq normalarǵa saı kelmeıdi.

«Qazaqstan Ǵarysh Sapary» ulttyq kompanııasynyń ǵaryshtyq monıtorıngi sheńberinde elimizde zańsyz qoqys oryn­darynyń kóbeıýi anyqtalǵan jáne olardy joıý máselesi búgin tolyqqandy júzege asyrylmaı otyr.

Sonymen qatar, Parıj kelisimin 2016 jy­ly ratıfıkasııalaǵan el retin­de, Qazaqstan 2030 jylǵy ınnovasııalyq sheshimder arqyly parnık gazdardyń shyǵaryndylaryn 15%-ǵa qysqartýǵa min­dettelgen-di. О́ki­nish­­ke qa­raı, Eko­lo­gııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mı­nı­s­trligi 2020-2024 jyldarǵa ar­nal­­ǵan strategııalyq jospary boıynsha, sektorlarda parnık gazdardyń shy­ǵa­ryndylary ósý saldarynan nysanaly ındıkatorlarǵa qol jetkizý oryndalmaǵan.

Osy rette elimizdiń ekologııalyq má­se­lelerin keshendi sheshý jónindegi «Jol qartalary» boıynsha jumystardyń júrgizilýi pysyqtalyp, naqtylaný qajet­tiligi baıqalady. Is-sharalardy júzege asyrýdyń oń nátıjesi, adam ómiri men den­saý­lyǵyna qolaıly qorshaǵan ortany qamtamasyz etý óte mańyzdy dep sanaımyz.

Sondaı-aq 2020 jylǵy jeltoqsanda Klımattyq ambısııalar jónindegi sammıt barysynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2060 jylǵa qaraı kómirtekti beıtaraptylyqqa qol jetkizý jónindegi bıik mindet týraly málimdedi. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan kómirtekti beıtarap damýdyń 2060 jylǵa deıingi doktrınasymen (strategııasymen) jumys isteýde. Parnık gazdardyń shyǵaryndylaryn qysqartýdyń nysanaly ındıkatorlaryna qol jetkizý úshin energetıkalyq kóshý men energetıkalyq sektordy transformasııalaý sheshýshi ról atqarady. Mundaı kóshýdi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan túıindi qu­ral­dardyń biri – el ishindegi fıskaldyq saıa­satty reformalaý jáne dástúrli ener­getıkany sýbsıdııalaýdan bas tartý. Sondyqtan bul jónindegi máseleler jaýapty ýákiletti jáne atqarýshy bılik organdar tarapynan zerttelip, zerdelenip tıisti pármendi sharalar júzege asyrylýǵa tıis.

Ábdáli NURALIEV,

senator