О́mirde júzi jyly, janyńa jaqyn jandar bolady ǵoı, men úshin solardyń biri - Beıbit Mamraev. Beıbitti men 1998 jyly Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda basshylyq qyzmettegi kezinen bastap bilem. Sol tusta Seıit Qasqabasov, Aqseleý Seıdimbekov sııaqty dos-jarandaryma baryp júrip, Beıbitti de kezdestirip, áńgimelesip, syrlasyp, aramyzda bir syılastyq bastalǵan.
Ol jaıly áriptesteriniń de jyly pikirin estıtinmin. Onyń ustazy – akademık Qanysh Sátpaevtyń urpaǵy, ǵalym Shámshııa Qanyshqyzynyń da shákirti jaıyndaǵy jaqsy sózderine qanyqpyn. Qaraǵandynyń Nura ózeniniń boıyndaǵy eldiń týmasy, ákesi belgili ustaz bolǵan, úlken, tárbıeli otbasynan shyqqan. Onyń zerektigi, zeıindigi, azamat retinde jaratylysynyń, amplýasynyń keńdigi keıin onyń jas bolsa da dárejeli, jaýapty qyzmetterge kóterilýine sep bolǵany shák keltirmeıdi. Qazaqtyń ǵalymdarynyń ishindegi bekzattyq bolmysy kórinip turatyn, bolmysynan tektilik, zııalylyq baıqalatyn, bilimi men biliginiń arqasynda ǵylymda qaıratkerlikke deıin kóterilgen tulǵa dep tanımyn.
Ustazdyq, ǵalymdyq, qaıratkerlik qyrlarymen qaraǵanda eń aldymen Beıbit búginde respýblıkaǵa belgili bedeldi tulǵa, ǵalym, onyń basqa jumystaryn bylaı qoıǵanda, ǵalym retinde atqarǵan eńbegi ushan-teńiz, eki júzge tarta ǵylymı eńbektiń avtory. Ol óziniń tereń ǵalym ekenin Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Ǵylym Akademııasynda júrgende kórsetti, ádebı muralardy, sonyń ishinde, qoljazba qoryn jınaqtaýǵa kóp kúsh saldy. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynyń mol qoljazba qory meniń de talaı zertteý maqalalaryma kómektesip, paıdasyn tıgizgen, kóptegen qyzyqty materıal taýyp, eńbekterime arqaý etkenmin. Elimizdiń mádenı-rýhanı qundylyǵy «Babalar sózi» júz tomdyq jaryqqa shyǵarylǵan qazaq antologııasynyń arǵy-bergi tarıhyndaǵy uly istiń basy-qasynda boldy. Qoljazbalardy tunshyǵyp jatqan jerinen jaryqqa alyp shyǵyp, daıyndaýdyń qandaı qııamet-qaıym jumys ekenin onymen aınalysqan adam ǵana biledi. Sondaı-aq ol ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldary Túrkııada jaryq kórgen kóptomdyq qazaq ádebıeti tarıhynyń avtorlarynyń biri. Ol komparatıvıst, ádebı baılanystardy zertteýshi ǵalym retinde otandyq ádebıetimiz, mádenıetimiz ben tarıhymyzdyń shetelderde nasıhattalýyna aıryqsha úles qosyp keledi. Ǵylymı jetekshiligimen kóptegen kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵaldy. Shákirtteri qatarynda Reseı jáne Qytaı elderiniń de ǵalymdary bar.
2004 jyly dıplomatııalyq qyzmetke jiberilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseı Federasııasyndaǵy Elshiliginde Keńesshi-Ýákil boldy. Osy kezde elimizdi tanyta túsetin mańyzdy gýmanıtarlyq-mádenı jobalardy júzege asyrýǵa atsalysty. Moskva qalasynda qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıuly men Keńes Odaǵynyń batyry Álııa Moldaǵulovaǵa, Volokolamskide Keńes Odaǵynyń batyrlary Baýyrjan Momyshuly men I.V.Panfılovqa eskertkish ornatyldy. Moskvadaǵy Qazaqstan Elshiliginde Abaı ınstıtýty ashyldy.
Endi Beıbittiń ǵalymdyǵynan bólek, aǵartýshy retindegi eńbegi óz aldyna bir tóbe. Shyǵys Qazaqstan oblysynda, Atyraý oblysynda ýnıversıtetter basqardy, elimizdiń shyǵysy men batysyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq baılanysynyń keńeıýine septigin tıgizdi. Fransııa, Ulybrıtanııa, Polsha, Reseı, Koreıa, Mońǵolııa, Qytaı ýnıversıtetterimen ǵylymı baılanys ornatty. Osy elderdiń ǵalymdary ýnıversıtetke kelip, dárister oqyp, ǵylymı baılanystar ornyqty. Rektorlyq qyzmetinde óziniń dıplomatııalyq, prezıdent ákimshiligindegi uıymdastyrýshylyq, analıtıkalyq, basqarýshylyq tájirıbesin elimizge mamandar daıyndaý isine, Qazaqstannyń halyqaralyq ımıdjine sheber paıdalana bildi.
Ýnıversıtet basshysy retinde ǵylymı ortadaǵy bedelin, jastardy tárbıelep, jeteleýge qalaı kúsh salǵanyn kórip-bilip júrdik. Ol 2012-2016 jyldary Halel Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetine rektor bolyp júrgende elmen, jermen etene aralasyp, alys aýdan-aýyldarǵa baryp, jaǵdaılarymen tanysqanyna, úlkenge de, jasqa da birdeı yqylas, iltıpatyn bildirgenine kýámiz. Jastardy shetelge jiberip oqytqany, ǵalymdarmen jeke shyǵarmashylyq baılanysty bolyp, qamqorlaǵany, basqa da ıgi isteri kóz aldymyzda ótti. Osy kezde alǵash ret Atyraý ýnıversıtetiniń bir top jastaryn halyqaralyq «Bolashaq» baǵdarlamasyna qatysýyna yqpal etti. Ýnıversıtettiń oqytýshylary Shveısarııa, Ulybrıtanııa elderinde bilim berýdegi menedjment, jaratylystaný ǵylymı baǵytynan 1 jyldyq taǵylymdamadan ótti. Bul óz kezeginde ýnıversıtette kóptildi bilim baǵdarlamasyn iske asyrýǵa jol ashty.
Qandaı isti bastasa da júıeli jumys bolýyna mán berip, onyń naqty nátıje berýine nazar aýdaratyn Beıbit Baımaǵambetuly Atyraý ýnıversıtetinde birneshe baǵytty qolǵa aldy. Aldymen, bilim men tárbıeniń qatar júrýine, óńirdegi jastardyń rýhanı dúnıesi, mádenıeti, bilim sapasy, oqytýshylardyń kásibı biliktiligin arttyrý máselesine mán berdi. Jyl saıyn 12 sáýir – ǵylym kúninde Atyraý qalasynyń ortalyq kóshesindegi akademık Qanysh Sátpaev eskertkishine gúl shoǵyn qoıyp, ǵylymǵa arnaıy aptalyq arnalyp, jetistikke jetken ǵalymdar eńbegi baǵalanyp, jastardyń ǵylymǵa degen qurmeti artty. Bul jaqsy dástúr áli jalǵasyp keledi.
Atyraýlyq akademıkter Zeınolla Qabdolov, Salyq Zımanov syndy ǵalymdardyń ǵylymı murasyn nasıhattaýǵa asa mán berdi. Zeınolla Qabdolov 2000-shy jyldardyń basynda Dosmuhamedov ýnıversıtetinde jumys jasap, dáris bergeni málim. Qos akademıktiń ǵylymı zertteý ortalyǵyn jandandyryp, arnaıy aýdıtorııalaryn ashty, shákirtaqy taǵaıyndaldy. Ýnıversıtet ǵylymı kitaphanasyna jeke kitaptaryn syıǵa berip, rektor qory kitaphanasy ashyldy. Ǵylymı ortada bedeli bar «Dosmuhamedov oqýlary», «Qabdolov oqýlary» ǵylymı konferensııalary halyqaralyq deńgeıge kóterildi.
Salaýatty ómir men buqaralyq sportty nasıhattaýǵa mán bergen basshy alǵash ret Atyraý qalasynda Muǵalimder kúnine arnalǵan jeńil atletıkalyq kross uıymdastyrdy. HH ǵasyrdyń 60-shy jyldary álemdegi eń myqty jelaıaqtardyń biri bolǵan, Evropa kýboginiń ıesi, Keńes odaǵynyń birneshe dúrkin chempıony ári rekordshysy, aıtýly halyqaralyq jarystardyń jenimpazy, Gýrev pedınstıtýttyń túlegi Ámın Tuıaqovty qurmettep, ýnıversıtette jyl saıyn ótetin jeńilatletıkalyq jarys dástúrin bastady.
Bilim berý salasynda óńirdegi problemalardy, onyń ishinde matematıka pánin oqytýdaǵy olqylyqtardy anyqtap, arnaıy zertteýler júrgizildi. Fızıka-matematıka máseleleri boıynsha metodısterdiń forýmy, ǵylymı konferensııa, tanymal matematıkterdi Almaty, Moskvadan shaqyryp dárister ótkizý jolǵa qoıylǵan edi. Matematıkany mektepte durys oqytpaı, jaqsy ınjener daıyndaý múmkin emes degen professor B.Mamraevtyń pikirin búgingi kún dáleldep otyr.
Bilim berýdegi sabaqtastyqty jandandyrý boıynsha oblysta alǵash ret kolledj basshylarynyń kezdesýin ótkizip, kolledjder men ýnıversıtet arasynda memorandým jasaldy. Onyń negizgi maqsaty – óńirge maman daıarlaý máselesi bolatyn. «Qazaqstannyń ınnovasııalyq ekonomıkasy úshin mamandar daıarlaý strategııasy» taqyrybyndaǵy Qazaqstan batys óńirindegi joǵary oqý oryndary kafedra meńgerýshileriniń keńesi alǵash ret uıymdastyrylyp, Dosmuhamedov ýnıversıteti bazasynda ótti.
Jany jaısań, sóılese týrasyn aıtatyn, márt minezdi Atyraý eli – zıpa boıyna kisilik qasıet daryǵan jandardy tanyp, kóńili qulap, tileýin tilep otyratyn halyq. Beıbit májilis depýtattyǵyna kandıdatýrasyn usynǵan kezde Atyraý jurty oǵan qoldaý kórsetti, ol bas qalada otyrǵan kezde de bul jaqtan qol úzip ketken joq, jıi kelip, júzdesip, muń-muqtajdaryn surap turdy. Parlament Májilisiniń Áleýmettik-mádenı damý jónindegi komıtettiń tóraǵasy bola, saılaýshylardyń usynystaryn zańdar daıarlaý jumysyna tıimdi paıdalana bildi. Búginde muǵalimderdiń qoǵamdaǵy orny men áleýmettik qorǵalýyna orasan zor yqpal etken «Pedagog mártebesi týraly» Zańnyń da talqylanýy men qabyldanýynda úlesi zor bolǵany atap ótý kerek.
Sondaı-aq, elde Covid-19 indeti órship turǵan kezde, depýtat Mamraevtyń Atyraý óńirinde halyqtyń ortasynda júrgenin kórdik.
Taǵy bir shtrıh. Beıbit Atyraý ýnıversıtetine basshylyq etip turǵan kezde qyzyq jaǵdaı boldy. Bir kúni meniń bala kúnimnen kóńilimde júrgen úlken armanym bar ekenin aıtqanmyn. Ol – sýretshilik bolatyn. Men aqyn boldym, sazger boldym, biraq, sýret salýdy eshqashan tastaǵan emespin. Mekteptiń joǵary klasyn oqyp júrgende, odan Almatyda KazGÝ-de bilim alǵanda sondaǵy kórkemsýret galereıasyna baryp sýret salyp júrdim. Keıin meniń sýretterimdi kóshirip salyp júrgen kishi qaryndasym Zeınep (Zeınep Túsipova – avt.) sýretshi bolyp, eńbek sińirgen qaıratker dárejesine deıin kóterildi. Endi bala kúninen shımaılap sýret salyp júretin Áıgerim degen nemeremniń Astanadaǵy joǵary oqý ornyna kórkemsýret jáne dızaın fakýltetine oqýǵa tapsyryp jatqanyn aıttym. Beıbit nemeremdi Atyraýdaǵy ýnıversıtetke túsýge shaqyrǵan kezde, «sizderge ózim túsip oqımyn» dedim. Rasymen de, bizdiń uly sýretshimiz Ábilhan Qasteevtiń sýretshiligi jaıly sóz qozǵaǵanda onyń oqymaǵan sýretshi ekeni aıtyla beretini meniń kóńilime qonbaı, ishteı jaqtyrmaı júretinmin. Sóıtip, osy oqý ornyna qujat tapsyrdym. Qyzyq bolǵanda, ony estip qoıyp, ózderine oqýǵa shaqyrǵan basqa ýnıversıtetter de boldy. Biraq, óz qalaýymnan aınymadym.
Oqý kezinde Beıbit meniń ǵana emes, óziniń de úlken armany júzege asqandaı iltıpatpen qarap júrdi. Men dıplom jumysymdy 78 jasymda úsh bólimnen turatyn trıptıhpen Shaımardan Sarıev atyndaǵy Atyraý oblystyq kórkemóner mýzeıinde qorǵadym. Bul kartınalarda Altaıdan Atyraýǵa deıingi ulan-baıtaq qazaq jeri, basy Altaı, ortasy Saryarqa, úshinshisi Edil men Jaıyq boıy beınelendi. Bir kórgenimde Beıbit Saryarqanyń kúzgi kelbeti jaıly sýretime qadalyp qarap turǵandaı kórindi, «elin saǵynyp júrgen bolar» dep oıladym.
Keıin ol maǵan ınternetti sholyp shyǵyp, meniń jasymda ekinshi joǵary oqý ornyn bitirgen adam jaıly málimet kezdestirmegenin aıtty. Meni sýret óneriniń qyr-syryna úıretip, baýlyǵan ustazym jaıly da izdestirip, málimet taýyp bergen Beıbit edi. Ol - Borıs Mıhaılovıch Krabkovskıı 1952 jyldary áıeli aqgvardııashyldyń qyzy bolǵandyqtan saıası máselelerge baılanysty jer aýdarylyp, Jambyl oblysy Qarataý qalasyndaǵy sol kezdegi Stalın atyndaǵy mektepte muǵalim bolyp júrgen eken.
Árbir basshynyń basqarý stılinde erekshelikter bolady. Meniń baıqaǵanym, gorızontaldy basqarý ádisin júrgizýi, ýnıversıtettegi eń birinshi tulǵa – ol muǵalim men stýdent prınsıpin ustanýy. Kez-kelgen stýdenttiń jaǵdaıyn suraýy, stýdenttermen ashyq pikirler júrgizýi, jastar ortasymen úzdiksiz ashyq kezdesýler jasaýy onyń jumysynyń nátıjeli bolýyna yqpal etti. Ýnıversıtettiń rýhy, ujymdyq mádenıet pen ózara syılastyq, senimdilikti nyǵaıtty.
Azamattyń ónegeli ómir jolyn jazǵanda búginge jastarǵa úlgi bolsa degen oımen, elge jasaǵan qyzmeti men ǵylymı jetistikterin Beıbittiń 65 jasqa kelgen mereıli sátinde jazyp ótkendi jón sanadym. Ǵalym, qaıratker retinde bereri áli kóp Beıbittiń otbasyna amandyq, júzi jarqyn, ǵumyry uzaq bolýyn tileımin!
Ilıa JAQANOV,
Qazaqstan jáne Qyrǵyzstan Respýblıkalarynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstannyń «Parasat», Qyrǵyzstannyń «Dáneker» ordenderiniń ıegeri, kórnekti kompozıtor, jazýshy, mýzyka zertteýshisi