Qosh, ult patrıarhy!

О́zi «Pasportta meniń jasym bir jasqa kishireıtilgen... Shyn jasym 95-te emes, 96-damyn!» dep edi, Smaǵul ekeýmiz mereıtoıynyń tusynda úıine kirip, ıyǵyna shapan jap­qa­ny­myzda. Ábeń sol kúni eki inisin ji­bermeı, sheńgeldep otyryp, uzaq áńgime aıtqany esimde... Belarannyń etegindegi surqaı dala men Araldyń qumy sýsyǵan jaǵalaýynan bastalǵan bozbala kúnniń hıkaıalary ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń oǵy men oty­na jalǵasqany, ákesi Kárim aq­saqal haqyndaǵy qyzǵylyqty áńgi­meleri, ómir­lik jary Ajekeńmen qa­laı tanysqany jaıly aıtylyp edi... Sonda... Buryn da san es­tigen áńgimemiz... Kóńili bir qulaǵanda, tyń­daǵan-tyńda­maǵanyńa qaramaı, kózin tars jumyp alyp, Aral men alty qurlyq arasyna jol salǵan sol kúngi tórt saǵatqa sozylǵan ult abyzynyń saǵym men saǵy­nyshqa, oı men sezimge toly áńgimesi búgin esime túsip, jadymda jańǵyryp otyr...

Myna jaryq jalǵandy 99-ǵa qaraǵan shaǵynda urpaǵy men ultyna amanattap, artyna ólmes mura qal­dyryp bara jatqan qart qalamger uly dá­ýirdiń uly ókili retinde keshegi Muhań, Sábeń, Ǵabeńder bas­taǵan alyptar kóshiniń aqyryn óziniń jasymen de, isimen de túıindegenin sezindik.

Iá...

Toqsan segiz ne? Toqsan to­­ǵyz ne? Júz ne? Aıyrma joq. О́rti men derti, qaıǵysy men serti qalyń ótken ǵasyr men jańa jıyrma birinshi ǵasyrdyń taýqymeti men qýa­nyshyn bir adam tolyq kórse, osy Ábeń kórdi. Otyn keshti. Ba­ǵyna keneldi. Soryna batty. Oıy taza, súıegi asyl eken! Oty­na janbady. Baǵyna masaırap, shalqymady. So­ryna kúızelmedi. San márte eńkeıgen týyn qaıta kóterip, silkinip, esin jıyp, ómir atty ala­mannyń qıqýyna aralas­ty. Sózimen de, isimen de, mi­ne­zimen de ultynyń uly ke­ńis­tiginde bolyp jatqan ózge­risterge ún qosyp otyrdy. Qazaq esimdi keıýana jurt­tyń joǵyn izdedi, bútinin túgen­dedi. Sýretkerlik bolmysyna shań qondyrmady.

Osydan bir jetideı buryn habar­lasqanymda kelini Aı­gerim: «Ata uıyq­tap jatyr... Anda-sanda aq qa­ǵazyn izdeı­di. Qalam suraıdy...» dep edi. Júzge kelgenshe ǵa­lam­nyń júzin qalamnyń júzi­men ól­sheýden, eksheýden jańyl­maǵan netken qajyr-qaıraty myqty jan edi?! Átteń, myna álemdi sansyratqan pandemııa bolmaǵanda ústine qońyr kúrtesin jelbegeı jamylyp, júrisi men sózi shıraq Ábeń Almaty men Astana arasyn qoıyp, úırengen ádetimen Más­keý men Parıjdi aralap júrýi múmkin edi?!.

Ábeń jaratylysynan tó­zimdi, kúresker kisi bolatyn. Tabandylyǵyn sózben jet­kizý múmkin emes. Sol joly áńgi­meniń arasynda aıtylǵan ýaqyt haqyndaǵy bir sózi esim­de qalyp qoıypty. Ara-tura shabyttanǵanda oryssha sóılep, kósile shabatyn ádetine basyp: «Vremıa – jestokıı vrag. Besposhadnyı. Shirkin, Tahaýı, Zeınollalar qandaı sulý, kórkem jigitter edi?!» dep kúrsindi, kúrsinip otyryp: «Saıtan emespin. Men de ke­temin solardyń artynan... Iа chývstvýıý v sebe drevnego, predrevneıshego cheloveka», dep ántek jymıǵany esimde. «Aqyry dúnıeniń yryń-jyryń...» de­meıtin be qazaqtyń qara shaldary. Yryń-jyryńnyń úlkeni qataryń ketip, myna aspan asty, jer ústinde jalǵyz qalýyń eken... Jalǵyzdyqtan qıyn nár­se joq. О́tip bara jatqan dáýir­di oılaısyń. О́z dáýirińdi... Ýaqyt deıtin qatal, qatygez «dush­pannyń» aldynda qansha berispeýge tyrysqanyńmen, túbi jeńilesiń. Ýhod neızbejen! Ýhodıt nado krasıvo! Túbi jeńileriń anyq. Biraq ádemi jeńilý kerek!» dep edi.

Adamzat tarıhyna óziniń alasapyran minezimen, qaıta­lanbas qalybymen engen jıyrmasynshy ǵasyrdyń jıyrma úshinshi jyly, jıyrma úshinshi qazanynyń qara sýyǵynda shyr etip dúnıege kelgen qazaqtyń qara balasy ult danasy deıtin bıikti baǵyndyryp, qos ǵasyrdyń aýyr júgin oı-sanasymen, jú­re­gimen arqalap ótip barady. Ne kórse de elimen birge jú­rip kór­gen, ana ǵasyrdyń da, myna ǵasyr­dyń da kúngeıi men kóleńkesin týǵan halqynyń ortasynda júrip bólis­ken, qaısar minezdi, qaıta týmas, qaı­ran Ábeń sabyrynan jańylmaı, ustanymynan adaspaı, ult rýhanııaty men álem ádebıetindegi óz ornyn alasartpaı, jumbaǵy men syry mol shyn dúnıesine attanyp barady.

Ol dúnıeniń aty – Baqı...

Baqı deıtin belgisiz dúnıeniń qandaı ekenin, jumyrbasty pendege ne usynyp, ne bererin eshkim bilmeıdi. Biletin Uly Jaratýshy ǵana! Biz jumyrbasty pendeniń peshenesine mahabbat, sezim, senim buıyrtqan jal­ǵan dúnıeniń syry men symbatyn ǵana kórip-bilemiz.

Eki dúnıeniń biri jaryq jal­ǵandy óziniń ózgermes tabandy mi­ne­zimen, sýretkerlik shynshyl bol­­mysymen keship, kóship ótken Ábeń­niń «Kýr­lıandııasyn», «Qan men terin» jatpaı-turmaı oqyp, ár keıip­­keriniń boıynan ómirdiń órisi men kerisin, ońy men terisin ta­nyǵan ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary qaz-qal­pynda jadymda... Elaman, Táńirb­ergen, Aqbala, Súıeý qart, Qudaı­mendi, Sýdyr Ahmet, Raı, Qara qatyn sekildi qazaqtyń ulttyq pro­zasyna jańa tynys ala kelgen sony beıneler men saıyn saharanyń ózgeshe kelbetin, órisi bólek ómir tir­shiligin álemdik ádebıet aıdynyna alyp shyqqan qyryqtyń qyrqasyna jańa kóterilgen Nurpeıisov bolatyn. Jazýshy esiminiń sol tustaǵy Shyńǵys Aıtmatov, Rasýl Ǵamzatov, Mus­­­taı Kárim, Davıd Kýgýl­dınov­ter qatarynda atalyp, jańa tur­patty ult ádebıetiniń bıigi men keńistigin aıǵaqtar shyǵarmalar jazǵany, ol shy­ǵarmalardyń álem tilderine aýdarylyp, ult kórkemsóziniń abyroı-bedelin kótergeni esi­mizde...

Ǵasyr aýysty.

Táýelsiz elimizdiń taǵdyrly jyldaryn ótkerdik.

Qundylyqtar ózgerdi.

Biraq...

Qazaq oqyrmanynyń ǵana emes, álem oqyrmanynyń janyna shýaq pen nur sepken áde­bıet álemindegi Nur­peıisov dáýiri úzilgen emes. Elýin­shi, al­pysynshy jyldardyń soq­­paq-súrleýi jańa ǵasyrdyń rýhanı dańǵylyna aınaldy. Jazý­shynyń janyn terbegen el, jer haqyndaǵy tamyryn tereńnen tartar oıy men muraty «Sońǵy paryzda» óz jalǵasyn tapty.

Máńgilik jalǵasyn tapty!

Imanyńyz salamat bolyp, rýhy­ńyz peıish tórinde shal­qysyn!

Halqyńyzben birge jasaıtyn keńistikke bastaǵan kóshińiz kólikti bolsyn, júz jasaǵan abyz aqsaqal!

Janyńyz jánnat tórinen mekenin tapsyn!

Baqul bolyńyz, ulttyń kór­kemsózi men kórkem oıynyń kóshbastary!

Qosh, ult patrıarhy!

Nurlan ORAZALIN,

Memlekettik syılyqtyń laýreaty