Amandasý ádebi

Qyzyǵy, osy maqalany jazbas buryn, nege ekenin qaıdam, Esenqul Jaqypbektiń: «Aǵa dep barsam aǵama, aǵanyń kóńili kókte júr. Baýyr dep barsam, baýyrǵa, baýyry onyń kók temir», degen sózi eske túskeni bar. Bul sózdi, qaıran Esenqul nege aıtty eken dep te túsinik tilemeısiz: bári jatyq, bári anyq. Aman-sálemnen qalǵan qoǵamnyń rýhanı azyp-tozǵan miskin háli de dál osylaı bolar ma edi, kim bilipti?! Áıteýir, ini aǵaǵa, aǵa tıisinshe inige izet-qurmetin – injý sezimin joǵaltqan búgingi qoǵamda kóp adamnyń osy kúıdi keshkeni de ras.

 Endi myń júrektiń qylyn shertken Muhańnan, aqıyq Muqaǵalıdan da bir lepes tyńdap kórelik. Baqsańyz, aqıyq aqynnyń da bir óleńinde qoǵamǵa keıip: «Baǵamyn dep árkimniń qas-qabaǵyn, Balam qabaq shytsa da jasqanamyn. Sálemimdi bireýler almaı ketse, Eki ıyǵym salbyrap, pás qalamyn», deıtini bar. Taǵy da oı túbine ketesiz. Qazaq nege sonsha osy bir jalǵyz aýyz sózge bir jutym aýadaı zárý boldy eken dep oılaısyz sosyn.

Sóıtsek, «sálem» sóziniń ózi Jaratýshy jalǵyz jappar ıemiz – Allanyń úıretken sózi eken. Máselen, siz biletindeı «As-Sálám» – Alla taǵa­lanyń kórkem esimderiniń biri. Din ǵalymdarynyń aıtýynsha, Ábý Hýraıranyń (r.a.) rıýaıat etýi bo­ıynsha paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Alla taǵala Adam atany jaratqan kezde: «Bar anaý otyrǵan perishtelerge sálem ber. Sálemińe qalaı jaýap beretindigin tyńda. Sebebi olar­dyń qaıtarǵan sálemi seniń jáne ba­la­­la­ryńnyń sále­mi bolady», dep buıyrady. Sol sátte Adam ata pe­rish­­telerge baryp: «Ás-Sálámý ǵa­leıkým», deıdi. Perish­te­ler de: «Ás-Sálámý ǵalaıka ýa rah­ma­týl­lah», dep sálem qaıtarady» degen.

Mine, osy mysaldan-aq Alla taǵa­lanyń bizge qalaı sálemdesý kerek­tigin úıretkenin baıqaısyz. Son­daı-aq Alla taǵala qasıetti Qu­randa: «Qashan senderge sálem berilse, odan jaq­syraq nemese sonyń ózin qaıta­ryń­dar!» («Nısa» súresi, 86-aıat), dep buıyrady.

Demek, sálem – adamzatqa Alladan buıyrǵan mol rızyq degen sóz. Ári biz keltirgendeı mysal-dáıektiń Qu­randa molynan kezdesetinin kózi ashyq oqyrman bilse kerek. Bárinde de adamdar ara izet pen iltıpattyq qalyptyń ózara baýyrlastyrýshy faktor ekeni túsindiriledi. Al qazaqta: «Sálem – sózdiń anasy» degen ataly sóz bar. Bizdińshe, osy bir adamı qundylyqtyń sheksiz sózdiń anasyna aınalýynyń bastaýynda Jaratýshynyń qasıeti jatsa kerek. Sol sebepti de atam qazaq «Alystan alty jasar bala kelse, alpys­taǵy qarııa sálem beredi» dep ónege etpedi me?! Bul da bolsa asyl dinimiz Islamnyń dástúrmen tindese, sińise túsip, rýhanı jan dúnıemizdiń azyǵyna aınalǵanynyń kýási ispetti.

Islam demekshi, ataqty Islam ǵulamasy, ańyzǵa aınalǵan tulǵa Máshhúr Júsiptiń: «Bizderge sálem berý boldy – súnnet, Paıǵambar sún­netin tut, bolsań úmbet», dep ósıet qaldyrýynyń ózi tegin bolmasa kerek.

Ol ol ma, arǵy tarıhqa úńilseńiz de sálem týraly úlgige ustyn eter derek kóp. Sonyń biri – Júsip Balasaǵun baba­myzdan qalǵan sóz. Ol onda: «Sálem joly – esendikten adamǵa, Sálem berdiń, saýlyq berdiń – olarǵa. Igi tilek tanytqanǵa meıirim, Alla syılar denniń saýlyq, haıyryn», dep jyrlaıdy.

Ǵulama munda sálem berýdiń – jaqynyńa saýlyq, naqtyraq aıtqanda, din amandyq, tynyshtyq tileý ekenin, ıaǵnı sol tilekti qabyl etýshiniń taǵy jalǵyz Jaratýshy ekenin meńzeıdi. Budan shyǵatyn qorytyndy, adamdar arasynda izgiliktiń qanat jaıýy úshin de sálem berýdiń qajettigi rastalady.

Osy rette «sálem qalaı berilý kerek?» degen zańdy saýaldyń týyndaıtyny ras. Bul rette jasy kishi adamnyń ózinen úlken kisige birinshi bolyp sálem beretini anyq. Bul jaıynda úlkenderimizdiń ulyq bir ádebi eske túsedi osyndaıda. «Pá­len­sheniń pá­lenshe týysy aýy­ryp qa­lypty, soǵan amandasyp qaıtalyq» deıtin. Siz­dińshe budan ne túıýge bolady? Árıne, syrqat adamǵa saý kisi birinshi amandasýy kerektigin baı­qaı­syz.

Ony aıtamyz-aý, qazaqtyń sálemge berik, ádepke júırik bolǵany sonsha, atty adamnyń jaıaý adamǵa birinshi bolyp amandasýy mindettelgen. Atty adam degende, búgingi «temir tul­paryn» quıǵyta kelip, sálemniń sar­qytyn da tatyrmaı odyrańdap óter kóp dókeıdiń balasy eske túspeı me?! Basyp-qaǵyp ketpegenine táýbe dep otyrǵan qarııany kóresiń sosyn.

Kelesi bir josynnyń josyǵyn ataqty Táýke hannyń «Jeti jarǵy­sy­nan» baıqaýǵa bolady. Onda qarý-jaraq asynǵan adamnyń, tipti sol adam mingen attyń óziniń erekshe qur­­metke laıyqtalǵany aıtylady. Iаǵnı mundaı adamdarǵa qarapaıym jurt birinshi salem berýi tıis. Muny da siz qazaqtyń kóshpeli jaýgershilik ómirde bul ózderin qorǵaýshy sar­dar-sarbazdarǵa degen qurmetinen týyn­daǵan qasıeti dep bilińiz.

Endi sálem berýdiń ádebi týraly az-kem toqtalyp ótsek. Qazaqtyń baıyr­ǵy túsinigi boıynsha, qol berip aman­dasýdyń da óz alabóten sebebi bar. О́ıtkeni bul qaǵıdatty túsiný úshin eki adam qol alysyp aman­das­qanda sol sáttegi adamnyń tutas emo­sııasy sózben qatar, teri arqy­ly da bilinetinin eske alsańyz jetki­lik­ti. Iаkı siz onyń ózińizge degen kózqarasyn jazbaı tanısyz degen sóz. Mysaly, qazaqta «sylbyr amandasý» degen bar. Onyń máni – qolyn jaı ǵana bos usynyp, qarsy jaǵyna mán bermeı amandasýy degendi bildirgeni.

Osy sebepti de úlkenderimiz qa­shan­da qoldy qysyńqyrap, jannyń jyl­ýyn ótkize otyryp amandasyńdar deıtuǵyn. Eger bireýdiń amandasqany jaqpasa «qaısybireýdiń balasy qusap amandaspańdar, úsigen taýyqtyń aıaǵy sııaqty sap-salqyn» deıtin taǵy...

Iá, sálem týraly oıdy oı qozǵa­ǵan­da búginińe de zer salyp, erte­ńińmen alań kúı keshetiniń bar. Keshegi áke­lerdiń kórshisiniń ózimen jyl kór­megen týysyndaı tós qaǵystyryp ama­n­dasýy, ájelerdiń bala bitkendi aı­nalyp-tolǵanyp kózden súıip amandasýy, ıá bolmasa, atalardyń qyz­da­rynyń mańdaıynan ǵana ıiskep amandasýy bar ma búgin?.. Esesine, úlken be, kishi me, aıyrǵysyz betten «sholp-sholp» etkizip súıý bar. Mine, bizdiń ádebimizdiń «sarqyty». Bary osy. Al oǵan kim kináli edi?!