Semeı qalasyndaǵy oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń 130 jyldyq tarıhy bar. Munda 100 myńnan astam eksponat jınaqtalǵan. Taıaýda murajaı qorynda saqtalǵan qundy jádigerdiń biri – saýyttyń kimge tıesili ekeni anyqtaldy. Mamandardyń aıtýynsha, bul áıgili Aqtamberdi jyraýdyń kireýkesi.
Jyraýdyń «On ekide attanyp, qylysh ildim bilekke» dep tolǵaýy beker emes. Jasynan jastyqqa jantaımaı, jaýgershilik ómir súrgen Aqtamberdi Saryuly aqyn, sheshen ǵana emes, qol bastaǵan bahadúr boldy. Jońǵar shapqynshylyǵynda qazaq jerin jat qolynda qaldyrmaý jolynda tarıhı shaıqastarǵa qatysty.
Kóne kireýkeniń tabylýy batyr tulǵasyn aıshyqtaı túsýge sebin tıgizbek. Máselen, saýyt salmaǵynyń ózi qazirgi jurnaǵymen ólshegende 10 kıloǵa jýyq. Odan Aqtamberdiniń atan kúshke ıe alyp adam bolǵanyn ańǵaramyz. Ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshken aıtýly tulǵaǵa tıesili jádiger týraly murajaı dırektory Beken Temirovpen tildesken edik.
– Tarıhı derekterge súıensek, Aqtamberdi 1768 jyly 93 jasynda qaıtys boldy. Batyr dúnıeden ótken soń saýyty urpaqtarynyń qolynda saqtalǵan eken. Sodan beri jádiger qıly taǵdyrdy ótkeredi. Máselen, 1920 jyly batyrdyń urpaqtary Qytaı jerine ótipti. Alaıda, shekarada tosqaýylǵa tap bolyp, adamdary qyrylyp, dúnıe-múlikteri talan-tarajǵa túsken eken. Buıymdar arasynan tabylǵan kóne saýytty belgisiz bireýler murajaıǵa tapsyrǵan. Keıin tiri qalǵan jyraý urpaqtary atalarynan qalǵan qundy saýytqa izdeý salady. Surastyra júrip, saýyttyń Semeıdiń ólketaný murajaıynda ekenin biledi, – dedi murajaı jetekshisi.
Beken Nuǵymanulynyń aıtýynsha, maıdanger, «Qyzyl Juldyz» ordeniniń eki márte ıegeri Ashap Jumadilov 1950 jyly ilgeride saýytty kórgen aǵalarymen birge murajaıǵa keledi. Olar kireýkeni kózben kórgenderimen saparlary nátıjesiz bolypty. О́ıtkeni, keńestik tar kezeńde murajaı qyzmetkerleri saýytty kórmege shyǵara almaı, tek qorda saqtaýǵa májbúr bolǵan edi.
Táýelsizdik tuǵyryn tikteı bastaǵan alǵashqy jyldary ulttyq mádenıet pen ádebıet qaıta jańǵyryp, ár aýdandar men eldi-mekenderde jergilikti tarıhtan syr shertetin murajaılar ashyla bastady. Solardyń sanatynda Aıagóz qalasynda Semeı oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń fılıaly ómirge keldi. Murajaıdy uıymdastyrý kezinde aıagózdik qarııalar men turǵyndar aqyl qosyp, óńirdiń tarıhyna qatysty bilgenderin ortaǵa salady. Sol kezde Ashap aqsaqal murajaıdy uıymdastyrýshylardan saýyt týraly surap, baba murasyn kórse tanıtynyn aıtyp, tipti, túr-túsine deıin sıpattap beripti.
Ashap aqsaqal – Aıagóz aýdanynyń turǵyny, jasy toqsandy alqymdaǵan qarııa. Ol jýyrda batyrdyń taǵy bir urpaǵy Boran Sepbosynovpen birge Semeıge kelip, jádigerdiń Aqtamberdiniń saýyty ekenin dáleldedi. QazSSR Ǵylym akademııasy M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty shyǵarǵan «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jınaǵynyń I-tomyna Aqtamberdi jyraýdyń birneshe óleńderi engen. Kitap sońyndaǵy túsinikterge nazar aýdarsaq, batyrdyń birneshe óleńderin qurastyrýshyǵa tapsyrǵan Aıagóz aýdany Taskesken aýylynyń turǵyny, Aqtamberdi batyrdyń urpaǵy Seısen Sepbosynov ekendigi jazylǵan. Taskesken aýyly qazir Úrjar aýdanyna qaraıdy.
– Aldaǵy ýaqytta mamandar kóne jádigerdi zerttep, naqty jasalǵan merzimin anyqtamaq. Al murajaı ujymy qordaǵy qundy jádigerdiń tarıhy men onyń kimge tıesili ekenin anyqtaýǵa kómektesken batyrdyń urpaqtaryna zor alǵysyn bildiredi, – dedi Beken Temirov.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan».
SEMEI.