Temir general

Qazaq halqynyń dańqty uldarynyń biri, general-maıor Sabyr Rahymov 1902 jyly Ońtústik óńirde týǵan. Al naqty týǵan kúni jaıly ártúrli data aıtyl­ǵanymen, maıdan dalasynda gene­raldyń qasynda bolyp, adıýtant min­detin atqarǵan, soǵystan keıin Sabyr Rahy­mov týraly derekti povest jaz­ǵan Leonıd Iýsýpovtyń kitabynda: «Rodılsıa Sabır 25 ıanvarıa 1902 goda v Tash­kente, na Tahtapýle, v dome nomer 8, po ýlıse Vodopadnoı» degen naqty derek bar (L.Iýsýpov. «Iz boıa v boı», Moskva – 1975, str-83). Demek qazaq generalynyń týǵan kúni osy.

Sabyrdyń balalyq shaǵy jaıly zert­teýshi-qalamger Begimhan Kerimhanuly­nyń jazbasynda, bolashaq general at aıy­lyn tartyp minip, erjetkenge de­ıin joqshylyqtyń qamytyn kııýmen bol­ǵan deıdi. 1907 jyly ákesi Omar qaıtys bolǵan. Jesir qalǵan Baharaıym jalǵyz ulyn jetektep, dıirmenshi aǵa­sy Rahymnyń otbasyn panalaıdy. Sóı­tip, Sabyr kókemizdiń famılııasy «Rahy­mov» bolyp ketken.

Generaldyń ǵumyrnamalyq derek­te­rinde jańa ókimet Keńes bıligine ol kisiniń yqylasy jaqsy bolǵany aıty­lady. Sóıtip, jańa nızamnyń jeli­men birge Sabyr aǵamyz 1922 jyly Baký­degi áskerı mektepke qabyldanyp, ony úzdik bitiredi. Tipti 1925 jyly ataq­ty qolbasshy M.S.Frýnze kýrsant Sabyr­dyń at ústindegi soǵys ónerine qatty rıza bolyp, oǵan qoldan jasalǵan jyl­qy músinin syılaǵan eken.

Bolashaq general áskerı mektepten soń atty ásker vzvodynyń eskadron komandıri bolyp, Qaraqumda basma­shy­larǵa qarsy kúreste úlken erlik kórse­tedi. Nátıjesinde, ol 1927 jyly Qyzyl Tý ordenimen, 1930 jyly Qy­zyl Juldyz ordenimen marapattalady. Osylaı áskerı qyzmetke túbegeıli bet burǵan jas ofıser 1941 jyly maıdanǵa attanady. Soǵystyń alǵashqy kúnderi S.Rahymov basqarǵan qurama jaý qor­sha­ýyn buzyp shyqqan batyldyǵy úshin polk komandıri Rahymov eki dúrkin Qyzyl Tý ordenimen marapattalyp, polkovnık shenin alady. 1942 jyly dıvızııa komandıri mindetin atqarýshy bolyp taǵaıyndalady. Osy kezdegi bir áskerı qujatta: «Rahymov basqarǵan dıvızııa 4 000 fashıstiń kózin joıyp, nemistiń 100 soldatyn tutqynǵa túsirdi, jaýdyń tórt ushaǵyn qulatty» delingen.

Maıdannyń naǵyz qyzyp turǵan sha­ǵynda, ıaǵnı 1943 jyly 19 naýryzda áskerı joǵary shen general-maıor ata­ǵyna qol jetkizgen qazaq balasy ke­shikpeı Máskeýdegi Bas shtab Akade­mııasyna oqýǵa shaqyrylady. Osy oraıda atap óterlik derek, oqýǵa attanǵan qazaq generaly týraly 12-shi Armııanyń Bas qolbasshysy A.Grechko: «Inabatty, ustamdy, taktıkalyq bilimdi, tártipti ofıser. Shabýyl kezinde dıvızııany durys basqara aldy» dese, 56-shy Armııa­nyń Bas qolbasshysy S.Ryjkov: «She­shimdi, izdengish, oıshyl komandır. Rahymovtyń qaısarlyǵy men er­júrektiligi onyń qaramaǵyndaǵy­lar­ǵa úlgi bola alady», dep baǵalapty.

Osylaı ýaqytsha bilim jetildirýdiń qysqa oqýyn aıaqtaǵan soń 37-shi atqysh­tar dıvızııasynyń tizginin ustaǵan general-maıor Sabyr Omaruly 2-shi Belo­rýs maıdanynda soǵysyp, fashıster­diń Polshadaǵy negizgi tirek pýnktteri – Dzıadlova, Mlava, Plonsk, Pýltýsk qa­la­lary men Sehanov-Modlın temir­jol jelisin jaýdan tazartady. Osylaı eki aptanyń ishinde Polshanyń 124 eldi mekenin jaýdan azat etedi.

1945 jyly naýryzda Starograd qalasy mańynda bolǵan jaýmen qııan-keski shaıqasta general-maıor S.Rahymov qaza tabady. Qazaq gene­ralynyń qa­zasy jaıly ártúrli nus­qa kóp. Sonyń ishinde generaldyń jer­lesi hám soldaty Keńes Odaǵynyń Ba­tyry Toǵanbaı aǵa Qaýynbaevtyń es­te­liginde: «Meniń esimde qalǵany, dıvızııa saıası bóliminiń bastyǵy pol­kov­nık Smırnov, artıllerııa qura­ma­synyń qolbasshysy polkovnık Rý­denko, baılanys qyzmetiniń bastyǵy podpolkovnık Golovandy qasyna ertken Sabyr Omaruly 1945 jy­ly 25 naý­ryzda 109-shy polk shabýyl­dap jatqan shepke keldi. Bir jaǵy ja­ýyngerlerdi jigerlendirip, ekinshiden, urys dalasyn baıqap qaıtpaqshy eken. Olar baqylaý pýnktin aýystyrý jaıyn eske salady da, qasyndaǵy serikterimen búıirleý baǵytqa bettedi. Shaqyrymǵa jeter-jetpes jerge kelip, jaıǵasa bergende, zyńyldaı ushqan mına dál komandırler otyrǵan jerge burq etip tústi. Jan ushyra júgirip kelsem, Smırnov pen Golovan til tartpaı kóz jumypty. Rýdenko aýyr jaralanypty. Al Sabyr aǵa kózin basyp, qınalyp jatyr eken.

– Sabyr aǵa, ne boldy? – dep til qattym.

– Toǵanbaımysyń? Ne bolǵanyn qaıdam, áıteýir myna kózim sýyryp alyp barady.

Ol kisiniń aıtqany osy boldy. Jal­ma-jan aıaýly aǵanyń jaralanǵan kózin tańyp, medsanbatqa habarladyq. Sol bette dalalyq gospıtalǵa aparylǵan Sa­byr aǵa sol jerde sońǵy saparǵa attanyp­ty. 30 naýryz kúni Rahymov jáne onyń maıdandas dostary Belorýssııa­nyń Grodno qalasynda jerlendi» dep jazady.

Soǵys bitken soń 1945 jyldyń ma­myr aıynda Sabyr aǵanyń máıiti Tash­kentke ákelinedi. Rahymovpen qosh­ta­sýǵa arnalǵan qaıǵyly mıtıng 25 ma­myrda bolady. Múrdesi Tashkenttegi Baýyr­­lastar mazaratyna jerlenip, S.Rahymovqa 1965 jyly 6 mamyrda KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Qaýly­symen Uly Otan soǵysynda kór­set­ken erligi úshin Keńes Odaǵynyń Ba­tyry ataǵy beriledi.

Uly Otan soǵysynyń dańqty batyry, Ortalyq Azııadan shyqqan tuńǵysh general Sabyr Omar­uly Rahymovqa arnap О́zbekstanda es­kertkishter ornatty, esimi Tashkent­tegi metro stansııasyna berildi. 1949 jyly ózbek jazýshysy Kamıl Iаshen «General Rahymov» atty pesa jazsa, 1967 jyly «О́zbekfılm» kınostýdııa­sy «General Rahymov» atty kórkem fılm túsirdi.

Sol sııaqty keıingi jyldary qa­zaq generalynyń esimin ulyqtaý elimiz kó­leminde de keńinen etek aldy. Sabyr Rahymovtyń qurmetine Almaty, Shym­kent, Taraz qalalarynda kósheler, Qazy­ǵurt aýdanynda aýyl aty berildi. 2003 jy­ly Shymkenttegi respýblıkalyq áskerı mektep-ınternatqa Sabyr Rahy­movtyń esimi berilip, eskertkish orna­tyldy. 2002 jyly Túrkistan qala­synda «Kommýnızm» mektebine Keńes Oda­ǵynyń Batyry general-maıor S.Rahy­mov esimi berildi. S.Rahymovtyń ómir­baıanyn zerttegen Ulyqpan Báshenov­tiń derekterine qaraǵanda, generaldyń áke­si Omar (Omarqul) qazaq, sheshesi Ba­haraıym ózbek qyzy bolǵan kórinedi.