ChIKAGO. Shekspır «Ataýda turǵan ne bar? Eger raýshan gúlin basqasha atasaq ta, báribir jupar ańqyp turatyn edi» dep jazǵanda bir nárseniń bolmysy oǵan qoıylǵan esim-soımen baılanyssyz ekenin jetkizgisi keldi. Alshany almurt dep ataǵanymen onyń dáminde aıyrmashylyq bolmaıdy.
Árıne, esimderdiń belgili bir maǵynasy bar ekeni túsinikti. Kez kelgen bala atynyń burmalanǵanyn qalamaıdy. Sózdiń taıaq pen tasqa qaraǵanda zııany az dep esepteıtinder de budan saqtanady. Azamattyq soǵys generaldarynyń, eks-prezıdentterdiń, saklerlerdiń (ataqty apıyn satatyndar) jáne Vashıngton (Kolýmbııa okrýgi) fýtbol komandasynyń ataýlary joıyldy, bas tartyldy, synǵa ushyrady nemese ózgertildi. Qazirgi tańda aqyl-esi durys adam balasyna Gıtlerdiń, tipti Adolftyń esimin qoımaıdy.
Ataýyn ózgertý týraly janjaldar áli de búkil jerde kezdesedi. Ásirese komandalar men mektepterdiń ataýlary úshin qyzý pikirtalas júrip jatyr. Qoǵamdyq ǵımarattarǵa, kóshelerge jáne basqa nysandarǵa berilgen ataýlarǵa qatysty daýlardan bólek, Amerıka Qurama Shtattarynda kóptegen kolledj ben kásibı sport komandalarynyń ataýlary ózgerdi. Biraq adamdar kóbine eski ataýdy durys kóredi (nemese jaı ǵana úırenip qalǵan). Bul ádette jergilikti amerıkalyqtarǵa qatysty. Al eski ataýlar jas urpaqqa unamady.
2017 jyly Iel ýnıversıteti Kalhaýn kolledjiniń ataýy ózgerdi. О́ıtkeni senator Djon Sı Kalhaýn quldyqty saqtaýdy, shtattardyń quqyqtaryn jáne 1800-jyldardaǵy federaldyq zańdardyń kúshin joıýdy qoldady. Sondyqtan mundaı mańyzdy mekemege onyń esimin qoıý qorlyq dep tanyldy. Kolledj qazir ónertapqysh kompıýter ǵalymy Greıs Mıýrreı Hopperdiń esimimen atalady.
Sol sekildi 2020 jyly Prınston ýnıversıtetiniń Výdro Vılson mektebi Prınston qoǵamdyq jáne halyqaralyq ister mektebi bolyp ózgerdi. Osylaısha, keleshekte qandaı da bir ataqty túlektiń nemese bolashaq donordyń esimimen atalýy múmkin (biraq saklerlerge ótinish berýdiń qajeti joq shyǵar).
Bir qyzyǵy, Djordj Vashıngton qul ıelengenine qaramastan, AQSh astanasynyń ataýyna tónip turǵan qaýip joq sekildi. Shynynda da kóptegen kóshe men qala ataýlary quldyqpen baılanysy bar adamdarǵa berilip, sol dáýirden habar berýi múmkin.
Keı jaǵdaıda ataýdy ózgertýge qarsylyq tanytqandardyń moraldyq dálelderi bar. Mysaly, Ýılson kóptegen qara násildi amerıkalyqty joǵary memlekettik laýazymdardan alyp tastaǵan násilshil ekeni anyq ekenine qaramastan onyń ishki saıasaty óte progressıvti edi. Biraq jamandyqtyń ornyn jaqsy nıetpen nemese izgi istermen almastyra almaıtynymyzdy aıtyp, qarsy shyǵatyndar tabylady.
Myna másele uzaq ýaqyt kún tártibinen túspeıtini anyq. Kez kelgen ataý damyp kele jatqan erejeler men qarsy pikirler saldarynan ózgermeı, shynymen qaýipsiz qala bere me? Saıyp kelgende, is júzinde árbir ataý qarsylyq týdyratyn nemese qorlaıtyn áreketpen nemese nanymdarmen baılanysty bolýy múmkin. Tipti olar óz dáýirinde qoldaý taýyp, marapattalsa da budan qutyla almaıdy. Eshqaısymyz qazirgi kez kelgen qyzmettiń ýaqyt synynan ótetinine senimdi bola almaımyz. Búgingi kúnniń ólshemderine súıensek, ata-babalarymyz jaqsylyq pen jamandyqty qatar jasaǵany sózsiz.
Endeshe, daý týdyratyn ataýdy ózgertýdiń úsh sheshimin qarastyrǵan jón. Birinshi másele, zańdaǵy eskirý merzimimen baılanysty. Ataýlardy ózgertýge konvensııa boıynsha shekteýli merzimge, mysaly 50 jylǵa ruqsat etilýi múmkin. Osyndaı yqtımal áleýmettik jáne saıası kelisimge merzim erikti túrde qoıylady. Biraq bitpes daýdan saqtanýǵa kóp kómektesedi. Búginde qalypty kórinetin másele urpaqtarymyzǵa qorqynyshty kórinýi múmkin ekenin moıyndaýymyz kerek.
Osyndaı tásilge súıensek, Vashıngton shtatynyń ataýyna qaýip tónip turǵan joq. Vashıngton qul ıelense de. Eldiń atyna da qater kelmeıdi. Degenmen, bolashaq urpaq Amerıka ataýyna narazylyq bildirip, áıelderdi teńizshi retinde jaldaýdan bas tartqan on besinshi ǵasyr zertteýshisi Amerıgonyń (Vespýchchı) esimimen baılanysty ekenin aıtyp másele kóterýi múmkin.
Qalaı degenmen, áleýmettik qundylyqtardyń ózgerýine kóp ýaqyt qajet. Ataýy ózgertilgen «Vashıngton komandırleri» fýtbol komandasy 80 jyl boıy «Redskıns» atalyp keldi. Biraq bul usynylǵan sheshimniń tıimdiligin kórý úshin áleýmettik kelisim aıtarlyqtaı kúshti bolýy kerek. Belgilengen merzim ótkennen keıin, qanshalyqty qorlaǵanyna qaramastan, ol ataýǵa qarsylyq bildirý durys emesteı kórinedi.
Ekinshi usynys – merzimdik shekteýler tujyrymdamasyn paıdalaný. Ataýlardyń ómir súretin ýaqytyn belgileý qajet. Osylaısha, ony baqylaıtyn uıym taǵy da belgilengen merzimge uzartý qajet pe, joq pa, sol týraly sheshim qabyldaıdy.
Nıý-Iork ýnıversıtetindegi Sakler ınstıtýtyndaǵy oqıǵa sekildi, qaıyrymdylyq kórsetken tulǵaǵa berilgen esimdi qarastyraıyq. Bul jerde túsinik jańa zańdarda qamtylǵan bolýy múmkin. Ýnıversıtet ataýyn satýǵa quqyly bolýy múmkin. Taǵy da, fýtbol komandasy sekildi kommersııalyq kompanııanyń óz ataýyn saqtap qalýyna eshteńe kedergi emes. Áıtse de ózgeristerge ákeletin zań emes, naryq qysymy.
Aqyrynda, satyp alý nusqasy bar. Eger bastapqy ataý «satyp alynbasa», demeýshiniń nemese qoǵam qaıratkeriniń qurmetine qoıylǵan ataýdy ózgertý ońaı. Prınstonǵa Ýılsonnyń atyn alyp tastaýdy talap etken jeke tulǵadan nemese toptan syılyq alýyna eshteńe kedergi bolǵan joq. Bul ıdeıa múldem jańa emes. Teatr alańdary men sport stadıondarynyń ataýy jarnamalyq maqsatta jıi aýysady. Al olarǵa tirkelgen korporatıvtik ataýlar ádette satylymǵa arnalǵan ári belgili bir merzimge shekteledi.
Sporttyq komandalarǵa kelsek, olardyń ataýy tarıhpen tikeleı baılanysty. Biraq eger eski ataý bireýlerdiń namysyna tıse, komanda men onyń ıeleri aýksıon arqyly ataýdy satyp, paıda kóre alady.
Osy úsh tásildiń (biriktire de alamyz) artyqshylyǵy mynada: árqaısysy ýaqyttyń ózgeretinin, ataýlardyń da ózgerýi múmkin ekenin jáne ataýdy ózgertýge belgili bir shekteýler bolýy múmkin ekenin moıyndaýdy talap etedi.
Saýl LEVMOR,
professor jáne
Chıkago ýnıversıteti
zań mektebiniń burynǵy dekany,
Kerolın BEIKER RINGEL,
Otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqpen kúresetin The Second Step uıymynyń advokaty
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org