Túrkistannyń irgesindegi Kentaý kezinde zańǵar jazýshy Muhtar Áýezov tamsanyp, «Qarataý táji» dep ataǵan, Qazaqstan ǵana emes, Keńes Odaǵy kólemindegi úlgili qalalardyń qatarynda bolǵan. Qarataý jotasynyń eteginde ornalasqan qala «Qazaqstannyń jasyl-jelekti qalasy» dep te ataldy.
Búginde qalaǵa qatysty maqtaý emes syn kóp aıtylady. Oblys ortalyǵyna jaqyndaǵan qalanyń tamyryna qan júgirip, jaıqala túsýge tıis bolatyn. Bul maqsattaǵy josparlar da bar. Degenmen qala turǵyndarynyń aryz-shaǵymdary men oı-pikirleri Kentaýdyń abyroıyn asqaqtatar isterdi úılestirip, uıymdastyrar isker de janashyr basshynyń joqtyǵyn bildiredi.
Qala ákiminiń ózi de qyzmetinen bosatýdy ótinip, aryz jazypty. Biraq... Retimen baıandasaq. Kentaý qalasynda kópqabatty úılerdi sapaly jylýmen qamtý sońǵy jyldary sheshimin tappaı kele jatqan ózekti máselege aınalǵan. Qystygúni dirdek qaqqan turǵyndar páterlerdiń sýyqtyǵynan qabat-qabat kıinip júretinderin, jıi aýyratyndaryn aıtyp shaǵymdanady. Amaly taýsylǵan kentaýlyqtar ár bólmede elektr peshin paıdalanýǵa májbúr. Bul, árıne tıimsiz.
«Bizge berilmegen jylýǵa ár aıda túbirtek keledi. «Tóle» deıdi, biz ony nege tóleımiz? Toqqa tóleımiz be, jylýǵa tóleımiz be, muzdaı úıge tóleımiz be?», deıdi turǵyndar. Kópqabatty úı turǵyndarynyń bul máseleni kóterip júrgenine de úsh aı bolypty. Jylýǵa jaýapty mamandar áýelde birer kúnde másele sheshiledi degen. Keıin jylý batareıasyndaǵy aýany shyǵara almaǵan turǵyndardy kinálaǵan. Biraq jaýraǵan jurt qubyrdaǵy aýany kúnine birneshe márte shyǵaratynyn aıtady. «Kentaý qalasy boıynsha jylý maýsymy problema bolyp tur. Ákim de, onyń orynbasary da habardar, TES-tiń bastyǵy da biledi. Biraq eshqandaı sheshim joq. Bizdi estip jatqan joq», deıdi qala turǵyny Álııa Kenjebaeva.
Turǵyndardyń jınalyp ákimdikke barmaq bolǵanyn estip, kezdesýge kelgen jylytý ortalyǵyndaǵylardyń da jaýaby naqty emes. «Bizdiń jumysymyz úılerdiń jertólesine deıin jylý ákelý» degen olar úıdiń astyndaǵy jyly qubyrlardy kórsetken. Biraq páterlerdiń ústinde nelikten jylý joq degendi sol kúıi túsindire almapty. Ashýǵa mingen turǵyndar ákimdikke emes, qala ákiminiń úıine baratyndaryn aıtqan soń, jylytý ortalyǵynyń dırektory da boı kórsetti. «Kentaý-Servıs» mekemesiniń dırektory Ashat Abdrasılov ortalyq júıege jer úıler men kommersııalyq nysandar kóptep qosylyp, sonyń saldarynan kópqabatty úılerge qysym jetpeı jatqanyn aıtady. Bul máseleni birer kúnde sheshýge taǵy da ýáde bergen. Aldaǵy ýaqytta kópqabatty úılerde turatyndar úshin jer úılerdegi turǵyndardy jylýsyz qaldyramyz degen basshylar qosymsha qoıatyn sorǵylarǵa aqsha qarastyryp jatyr eken. Biraq jylytý maýsymy bastalarda tájirıbe retinde kópqabatty úılerdiń birine sondaı sorǵy qoıǵanymen nátıje bermepti. Sondyqtan kentaýlyqtar qondyrǵy qoıǵannan úılerdiń jylyp keterine múldem senbeıdi.
Jylý ǵana emes, qalada aýyz sý máselesi de jıi kóteriledi. Kentaý qalasyna qarasty Shashtóbe aýylyna osydan birneshe jyl buryn aýyz sý tartylǵan. Alaıda tirshilik nári birde bolsa, birde joq. Amaly taýsylǵan turǵyndar sýdy aryqtan ishedi, keıbiri bóshkesin 5 myń teńgeden satyp alady. Aýyldaǵy jaryqtyń jaǵdaıy da máz emes. Eski transformatordyń kúshi jetpeıdi.
Byltyr jyldy oblys basshysyna qyzmetinen ketý jóninde aryz berýmen bastaǵan Kentaý qalasynyń ákimi Dáýren Mahajanov jergilikti aqparat quraldarynda jıi synalady. Oǵan negiz de joq emes. Joǵarydaǵy aıtylǵan máselelermen qatar Kentaýdyń tazalyǵy da syn kótermeıdi. Sońǵy jyldary las qalaǵa aınalyp bara jatqanyn, kúl-qoqys tastaıtyn konteınerlerdi ákimdiktiń kóshege shyǵaryp tastaǵanyn oblystyq ekologııa departamentiniń basshysy Ýálıhan Qaınazarov brıfıngte málim etti. Sol úshin Kentaý qalasynyń ákimi Dáýren Mahajanovqa 100 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde ákimshilik aıyppul salynǵany da sol jıynda aıtyldy. «Kógildir otynnyń» joqtyǵyn aıtqan, elektr qýaty, aýyz sý máselesi kóterilgen aryz-shaǵymdar legi tolastaǵan emes. Qala turǵyndarynyń bizge joldaǵan shaǵymynda naqty mysaldar da keltiriledi. Mysaly, byltyr kóktemde daýyldyń saldarynan elektr baǵanalary qulady. Jylý ortalyǵynda elektr qýatynyń bolmaýynan jylý berý toqtatyldy. Sodan qubyrlar qatyp, turǵyndar sýyq baspanalarynda birneshe kún jylýsyz otyrdy. Iаǵnı qala ákimdigi tótenshe jaǵdaıǵa daıyn emes bolyp shyqty. Dál osyndaı jaǵdaı qarashada taǵy qaıtalanǵan. Al paıdalanýǵa berilgen 600 páterlik 10 kópqabatty úıde jylý joq bolyp shyqty. Ákimdik jańa turǵyn úılerge jylýdy gazben jumys isteıtin avtonomdy peshter arqyly berýdi josparlaǵan kórinedi. Alaıda «kógildir otyn» iske qosylmaǵan. Turǵyndar ákimdik ár páter ıesine eki elektr jylytqysh quralyn taratyp berýden basqa amal tappaǵanyn aıtyp, shaǵymdanǵan bolatyn. Osylaısha, kommýnaldyq máselege qatysty aıqaı-shýy jıi shyǵatyn Kentaýda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq jáne turǵyn úı ınspeksııasy basshysynyń ústinen «asa iri kólemdegi bótenniń múlkin talan-tarajǵa salý» babymen qylmystyq is qozǵaldy. Oblystyq sottyń baspasóz qyzmeti habarlaǵandaı jáne aqparat quraldarynda jarııalaǵan resmı málimetterge qaraǵanda, bólim basshysynyń qylmystyq isi boıynsha qazynaǵa keltirilgen shyǵynnyń kólemi 58,8 mln teńgeni quraıdy. Osy arada Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen baǵynyshty qyzmetkerlerdiń sybaılas jemqorlyqqa jol bergeni úshin memlekettik organdardyń birinshi basshylarynyń ornynan túsý ınstıtýty engizilgenin eske sala keteıik. Osyǵan oraı qabyldanǵan zańnyń jańa redaksııasyna sáıkes, birinshi basshy onyń tikeleı baǵynyshty tulǵasyna qatysty sottyń aıyptaý úkimi kúshine engennen soń, kúntizbelik 10 kún ishinde nemese aqtalmaıtyn negizder boıynsha qylmystyq is toqtatylǵannan keıin otstavkaǵa ketýge mindetti. Mysaly, aýdan ákimi óziniń orynbasarlaryna, apparat basshysyna, jetekshilik etetin aýdandyq atqarýshy organdardyń basshylaryna, aýyl, kent, aýyldyq okrýgterdiń ákimderine jaýap beredi. Kentaý qalasynyń ákimi Dáýren Mahajanov joǵaryda aıtylǵan zańsyzdyqqa deıin de qyzmetinen bosatý jóninde oblys ákimine bir ret aryz jazǵan bolatyn. Oǵan Kentaý qalasyna qarasty Eski Iqan aýyldyq okrýginiń ákimi Hasan Mýslımovtyń para aldy degen aıyppen sottalýy negiz bolǵan-dy.
Hasan Mýslımov aýyldaǵy bir turǵynnyń jerge qatysty máselesine oń qorytyndy berý úshin 4 mln 150 myń teńge para surap, onyń 2 mln teńgesin alý barysynda ustaldy. Sot ony 4 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jazasyna kesti. Úkim kúshine engen soń Dáýren Mahajanov qyzmetinen bosaýǵa aryz bergenimen, sógis jazasymen qyzmetinde qaldyrylǵan edi. Iаǵnı oblys basshysy oǵan senim artyp, múmkindik berdi.
Oblys basshylyǵynyń senimi aqtalmaı otyrǵanyn qala turǵyndarynyń áleýmettik máselelerdi jıi kóterip shaǵymdanýy, tipti ákimniń úıine baryp talap-tilekterin bildirýge talpynýy ańǵartady. Bul oraıda kentaýlyq turǵyndar arasynda da ákimdi jergilikti halyq ózi usynyp, ózi saılap, senimdi aqtamasa, ózderi ornynan bosatatyn zańdy múmkindik jasalǵanyn qalaıtyndaryn aıtýshylar az emes. «Halyq qalasa, han túıesin soıady» degenmen, halyqtyń talabyn eskerip, ákimniń ázirge ornyn bosata qoıar nıeti baıqalmaıdy.