Kenesarynyń nemeresi

О́tken ǵasyrdyń 40-jyldarynyń bas kezinde aýyl-aýylda qaıdan, qaı jaqtan keletini beımálim aqyn-jyrshylardan kóbine Qobylandy, Alpamys, Qambar batyrlardan bólek, ara-tura «Kenesary-Naýryzbaı» dastanyn tyńdap, «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» sekildi lıro-epostyq jyrlarǵa qulaǵymyz qanyq bolatyn. Bertin kele saýat ashyp, qarip tanyǵan soń, olardy kitaptardan oqı bastadyq. Solardyń ishinde «Naýryzbaı men Qanshaıym» atty uzaq dastan bar bolatyn, buǵan deıin qulaqta qalǵan jyr-dastandardan Naýryzbaı batyrdyń Kenesary hannyń inisi ekenin biletinbiz. Sondyqtan «Naýryzbaı men Qanshaıym» atty dastandaǵy tas qarańǵy túnde jylqy kúzetken Qanshaıym sulýdyń syzylta salatyn ánin óz qulaǵymyzben tyńdaǵandaı áserlenip, týmysy bólek batyr qyzǵa Naýryzbaıdyń jasaǵan márttigine, aıaq astynan oıanatyn eki jastyń mahabbatyna mán beretinbiz. Amal neshik, uzamaı bári sýalyp, qurdymǵa ketkendeı boldy. Qarasıraq kedeıden shyqqan qara qasqa atty Qambar batyrdan basqa jyr, dastandar ádebıettik oqý quraldardan alyp tastalyp, Kenesary-Naýryzbaıdyń attaryn ataýdyń ózi qorqynyshqa aınaldy. Sol bir alasapyran kezderde buǵan deıin ómirge kelgen  M.Áýezov, Ǵ.Músirepov jaz­ǵan – «Qyz Jibek», «Aıman-Shol­pan», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» sııaqty spektaklderdiń qandaı kúı keshkenin kim bilsin. Abyroı bolǵanda, «Kenesary-Naýryzbaıdan» basqa jyr-das­tandardyń uzamaı tańdary qaıta atyp, qalpyna keldi. «Ke­nesary-Naýryzbaıdyń» taǵdyry aýyrlaý boldy. Olardy jan-jaqty zerttep, monografııa jazǵan tarıhshy Ermuhan Bekmahanov aıdaýdan oralǵan soń da aıy ońynan týa qoımady. Mine, osyndaı qıyn-qystaýda bazbir ǵulamalar bolmasa, Kenesary-Naýryzbaı urpaqtary haqynda sóz qozǵaý, izdeý salý bylaı tursyn, aýyzǵa alý múmkin emes-ti. Áıtse de... Sol ótken ǵasyrdaǵy 50-jyl­dardyń orta tusynda Tashkentte oqıtyn qazaq jastary, bizder árkim-árkimnen osy qalada tura­tyn qazaqtyń ǵulama ǵalym, zııalylary jaıly estigende, kádim­gideı marqaıyp qalatynbyz. Munyń aldyndaǵy shırek ǵasyr ishinde atalmysh qalada qazaq tilinde dáris júretin joǵary jáne orta dárejeli oqý oryndary az bolmaǵany, eń sońǵy qazaq pedagogıkalyq ýchılıshesiniń jýyrda ǵana jabyl­ǵanyn da bilmeıtinbiz. Ol týraly sol ýchı­lı­shede jumys istep, odan Nızamı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtqa aýys­qan Nııatillá Bazarbaev sekildi oqytýshylar da «ash páleden qash pále» degendeı, lám demeıtin. Menimen birge oqıtyn Tásh­kenbaı Sopbekov dosym: «Osynda ekonomıka ınstıtýtynda dırektor bop isteıtin jaqyn aǵaıym bar, senbi, jeksenbide sonyń úıine baryp turamyn», – dep jıi aıtatyn. Ol aǵaıynyń da, basqadaı joǵary laýazym ıesi – ǵalym qazaqtardyń da birazynyń aty-jónin syrttaı estip júretinbiz. Orta Azııa polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń dırektory (onda rektor demeıdi) Nııazov, Toqyma ınstıtýtynyń dırektory Orazbaev, Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń dırektory Sarymsaqov jáne basqa qandastar. Olar maman daıarlaıtyn oqý oryndarynyń basshylary. Al, Táshkenbaı dosymnyń aǵasy О́ner Jamalov О́zbekstan Ǵylym akademııasyna qarasty Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory. Sol akademııa quzyryndaǵy Geologııa ınstıtýtynyń dırektory Kenesarın de qazaq desedi. Ras, ol kezderde Kenesarınmen de, ózgede zııaly adamdarmen de kózbe-kóz jolyǵý, aýyzba-aýyz sóılesý óń túgil, túske kirgen emes. О́ıtkeni, ony bizge han urpaǵy dep eshkim aıtqan emes, bala jas­tan jyr-dastandardan estigen Kenesaryǵa qatysy bar-aý dep te oılamaıtynbyz. Tashkentte Kenesarynyń nemeresi turady eken, ǵalym eken, qıyn jyldarda Almatydan sonda qashyp baryp bas saýǵalaǵan eken degendeı áńgimelerdi aýyzeki sózderden qulaq shala bastaǵany kóp keıin ǵoı. Qyzyǵý, qushtarlyq oıanyp, ony bir kórip, aýyzba-aýyz sóıleser me edi dep qııaldanatynbyz. Qazaqı salǵyrttyqty qoısaıshy, Tashkenttiń qaq ortasynda Tó­le bı babamyzdyń kesenesi, Kór­kemsýret galereıasynda Oral Tań­syqbaevtyń ǵajap týyndylary barynan beıhabar beıbaqtarǵa ne dersiz. Hrýshevtiń jylymyǵy jetip, E.Bekmahanov aıdaýdan oralǵanmen, Kenesary-Naýryzbaı basy bútin aqtalǵan joq-ty, olardyń tańy elimiz egemendik alǵan soń qaıta oraldy deýge bolady. Sodan 60-jyldardyń orta she­ninde Tashkentke jol tústi. – Aýylǵa erteń baramyz. Búgin úıde bol, qonaq shaqyryp qoıyp edim, ol belgili adam, úlken ǵalym, tanysasyń, – dedi aeroportta qarsy alǵan týǵan inim. – Ol kim? – Kenesarın, bilesiń ǵoı. – Bilmeımin, qaı Kenesarın? – Professor, geolog Kenesarın, buryn dırektor bolǵan. – Qazir she? – Qazir kafedra meńgerýshisi. – Qaıdan tanısyń? – Tanımyz da, neǵylasyń. Tanymasaq, shaqyramyz ba? – Esimi kim? – Esimi Nataı, ákesiniń aty Ázimhan, atasy Kenesary. – Demek, ol kisi Kenesary hannyń nemeresi bolǵany ma, solaı ǵoı, shamasy? – Qaıdam, solaı shyǵar. Jóndep suramappyz. Úıge keldik. Qońyr salqyn bólme. Dastarqan jasaýly. Ar­tyq adam kórinbeıdi. Qonaq áli kelmepti. Qońyraý syńǵyr etti. Qonaq keldi. Ústindegi qara kostıým, aq kóılek, qońyr galstýgi uzyn boıly tolyqtaý denesine quıyp qoıǵandaı. Jazyq mańdaı, qyr muryn, qyran qabaq, qalyń qara qasty, batyr tulǵaly jaratylys. Eptep býryl tartqan qalyń shash joǵary qaraı taralǵan. Qara tory óńi jyly, aıbyndy. Daýysy ótkir, ashyq. Janynda dóńgelek júzi alaýlap, qasy-kózi qıylǵan, aq sary júzdi, taldyrmash deneli jar qosaǵy. Nazdana kúlimdep, erkeleı sóıleıdi eken, tektiligi kórinip tur. Aldyn ala aıta keteıik, jeńgemizdiń týmysy ortalyq qalalardyń birinde bilim alǵan qyzylordalyq tóreler áýletinen eken. Álbette, tanystyq, tabystyq, bilistik. Maqsat – aýyz baǵý, qıǵash suraqtan qashý, saq otyrý. Mundaı jandar aıtatyndy ózderi-aq aıtady, aıtpaıtynǵa baspaıdy. Solaı boldy da. Qaıda týdy, qaıda ósti, ne oqý bitirdi, qandaı quqaı kórdi, Tashkentke qashan, nege keldi – biri sóz bolǵan joq. Esesine, ǵylym, qazaq halqynyń jaıy qozǵaldy. Onda da azdap, tıip-qashyp. Ár sózinen bekzattyq, ultjandylyq, shamyrqanǵan qazaqy namys ushqyndaıdy. Keıde ózbekshe sóı­lep jiberýinde de múkis joq. – Nataı aǵamyz ózbekshege júırik eken, siz she? – dep qaldym sóz arasynda jeńgeıge. – Joq, men bilmeımin, – dedi jeńgemiz jymyń etip. – О́zbeksheni saǵan-aq berdim dep buǵan baıaǵyda aıtyp qoıǵanmyn. – О́z basym ózbek aǵaıyn­darǵa ókpem joq, – dedi Nataı Ázimhanuly. – Tek qazaqtan shyq­qan zııalylarǵa ultyńdy ózbek dep ózgert, sonda óıtemiz-búıtemiz deıtini bolmasa. Ondaıǵa maqul degender de, demegender de bar. Men de pasportyńa ózbekpin dep jazsań, akademııaǵa tolyq múshe etemiz degenderine kónbedim. Kónbegenderdiń birazy Almaty, taǵy basqa jaqtarǵa ketti. Ataqty sýretshi Oral Tańsyqbaev bar emes pe, áne sol da ózbek bol degennen bas tartqany úshin onsha ulyqtalmaı júr. Árıne, ol eshteńeden kende emes. Sonda da... Nataı Ázimhanuly kóp jas úlken bolsa da, maǵan «siz» dep sóılep otyrdy. Osynda pedıns­tıtýt bitirgenimdi bilip alǵan soń: – Tashkentte oqysańyz, Oraz­baevty biletin shyǵarsyz, – dep bir áńgimeniń ushtyǵyn shyǵardy. – Syrtynan estigenim bar, biraq tanys emespin. – Qoqanda týǵan daryndy qazaq, soǵysqa deıin tehnıka ǵy­lymdarynyń kandıdaty, soǵys bitken soń bir jyldan keıin ǵy­lym doktory, odan uzamaı akademık, Stalındik, Lenındik syı­lyqtardyń laýrea­ty boldy. Sonyń bári ultyn ózbek dep ózgertkeniniń arqasy. Burynǵy orys áıelin tas­tap, ózbekke úılendi. Alǵashqy áıe­linen bir ul, bir qyzy bar. Qazir olardyń ekeýi de Máskeýde tura­dy. Uly kıno salasynda, qyzy Elvıra ánshi. Ultyn ózbek dep ózgertken soń, Orazbaevtyń aty-jónin Muhamed Tashevıch deıdi. Bizdiń bilýimizde ol Mahambet Tasbolatuly bolatyn. Bul sózdi durys túsinińiz, jaı áńgime retinde aıtyp otyrmyn. Taǵdyr shyǵar. Kinálaýdan aýlaqpyz. Sol joly Nataı Ázimhan­ulynyń ózi de, áıeli de: «Biz artyq dúnıe-múlik jımaımyz, tapqan tabysymyzdy tek kıim men tamaqqa jumsaımyz», – dep otyrdy. Muny sypaıylyq úshin aı­tylǵan sóz shyǵar dep onsha mán bermegenmen, shyndyq eke­nine uzamaı kózimiz jetti. Qazaqstandaǵy onshaqty kúndik komandırovka bitip, keri qaıtý úshin Tashkentke oralǵan soń, Nataı Ázimhanulyna sálem berý úshin Shylanzardaǵy mekenjaıyna bardyq. Aǵamyz úıde bolmaı, jeńgemiz kól-kósir dastarqan jaıyp qarsy aldy. Sonda kórdim, tórt bólmede tósek-oryn, kıim ile­tin shkaf, as ishetin stol, oryndyqtardan bólek artyq nárse kózge túspedi. Jasaý-jabdyq, jıhazdardan ada bólmeler. Oǵan qaıǵyryp otyrǵan taǵy eshkim joq. Sulý jeńgemizdiń qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq. Upaıy túgel jandar osylaı bolsa kerek-ti. Búkil sanaly ómirin qazaq halqynyń azattyǵy úshin at ústinde ótkizgen Kenesary hannyń nemeresi, áıgili ǵalym-ustaz Nataı Ázimhanulymen bir ret kezdeskendegi áser-túısiktiń keı parasy osyndaı. Uzaq jyldar kókeı túkpirinde óshpeı, sary maıdaı saqtalyp júrgen jaılardy artyq-kemsiz, qaz-qalpynda baıan etip otyrmyz. Úıinde bolǵanymyzda erjetken ul-qyzy bar sııaqty edi. Olardyń keıingi taǵdyrynan beıhabarmyn. Meni Nataı aǵamyzben tanystyrǵan inimniń aıtýynsha, ol kisi Tashkent aınalasyndaǵy qazaqtyń betke shyǵar jaqsy-jaısańdaryn jatsynyp-ja­tyrqamaı, rııasyz aralasyp tura­dy eken. Tashkentke kire beris­tegi Chernıaevka selosy nemese sondaǵy Saryaǵash aýdanyna qarasty «Krasnyı Vostok» kolhozynyń predsedateli, tóre tuqymy Áriphan Aqberdıevpen aǵaly-inilideı bolypty. Keıin Nataı Kenesarın 66 jasynda qaıtys bolyp, Tashkentten topyraq buıyrǵanyn inimnen estidim. Endigi bir aıtarymyz, náýbet jyldary Qazaqstannan teperish kórip, ózbek arasyn saǵalaǵan Nataı Ázimhanuly qazaq jeriniń tól perzenti ǵoı, týǵan elinde eleýsiz-eskerýsiz qalyp kele jatqan joq pa degen oı qylań beredi. Kenesary Qasymov ómirin zertteýshiler onyń anaý-mynaý emes, ataq-dańqy atasymen jeteǵabyl derlikteı ǵalym nemeresi jaıly qandaı derekter jınap, nendeı sharalardy iske asyryp júrgeni beımálim. Ol kórshi respýblıkada júrip ǵylymǵa ólsheýsiz eńbek sińirip, qazaq degen atqa kir keltirmeı, ult namysyn joǵary ustaǵany úshin de ardaqtap, aıalaýǵa turarlyq tulǵa, iri tulǵa. Birtýar ǵalym, ardager azamattyń esimin este qaldyrarlyqtaı sharalar júzege assa, marqumnyń arýaǵy rıza bolar edi. Eń bastysy, qazaq úshin qajet. Já, ol týǵan elden qara ba­synyń qamyn kúıttep ne kisi elinde sultan bolý úshin emes, kerisinshe, basyna qater tóngen soń amalsyz ketti. Atasy Kenesary qol bastaǵan batyr bolsa, neme­resi áıgili ǵalym boldy. Qazir О́zbekstanda onyń aty atalyp, esimi áspettele me, bul oraıda nendeı sharalar júzege asqan-aspaǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. Qalǵan áńgimeni bul jaıly bizden góri tolyqtaý málimet-derekter biletin aǵaıyndar aıta jatar dep oılaımyz. Ári, jańylmas jaq bolmas degendeı, bizdiń tarapymyzdan jazataıym múlt ketken tustar bolsa, olardy túzetýge nıet etken aǵaıyndarǵa aıtar alǵys taý­daı bolmaq. Bir joly ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń bas kezinde Tashkenttegi teatr-kórkemsýret ınstıtýtynda Nurmuqan Jan­tórın ekeýi birge oqyǵanda Na­taı Kenesarınmen jaqyn aralasyp, jaqsy bilgen ónertaný ǵylymdarynyń doktory, professor Baǵybek Qundaqbaev ol jóninde biletinim kóp, ekeýmiz arnaıy jolyqqanda aıtyp berermin dep edi. Biraq, uzamaı oılamaǵan jerden baqılyq bop, qapy qalǵan jaı bar. Áıtse de, telefonnan biraz jaıdy qoıarda-qoımaı surap, qaǵazǵa túsirgen edim. Sonda bir bilgenim, Nataıdyń uly qazir Almatyda turady, senimen min­detti túrde jolyqtyramyn dep edi marqum. Úlgermedi. Nataı Kenesarın. Kisi elinde sultan bolǵan suńǵyla qazaq umytylmaýy tıis. Tek namys týyn qolǵa alatyn er bar ma? Másele sonda. Zákir ASABAEV. ALMATY.