«Bókeıhanovty Qazaqstanǵa jiberý qaýipti»

Biraq G.Iаgoda birneshe kúnge kesh qalǵan edi. I.Stalın 17 ma­myrda-aq F.Goloshekın men N.Nurmaqovtyń atyna jedelhat joldap, «Bókeıhanovtyń Qazaq­stanǵa ýaqytsha saparyna neme­se sizderde onyń turaqty jumysy­na qarsylyq bildiresizder me, dereý habar­lańyzdar», dep, Qa­zaqstan basshy­larynyń pikirin suraǵansyǵan bolatyn.

Shyn máninde, sol kezeńde I.Sta­lınge qarsy kúsheıip tur­­ǵan oppozı­sııalyq blok­qa pı­ǵyldas bolǵan, ári Qazaq­stan­daǵy F.Goloshekınge qarsy qa­zaq qaıratkerlerine dem be­rip otyrǵan Á.Bókeıhanovty Qa­zaq­stanǵa jiberý qaýipti dep tanylǵan edi. Sonymen qatar, Qazaq AKSR Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy N.Nurma­qov pen Aǵartý halyq komıssary ári Á.Bókeı­­hanovtyń týǵan kúıeý balasy S.Sádýaqasovtyń burynǵy Alash­orda basshysyna degen iltıpaty 1925 jyldyń ózinde-aq BK(b)P OK-ne bel­gili bola­tyn. Sondyqtan da, I.Sta­lın F.Goloshekınge qosaqtap, N.Nur­­ma­qovtan «pikir» surady. О́kinishke qaraı, I.Stalınniń atalǵan jedelhatyna Qa­zaqstan basshylarynyń qandaı jaýap qaı­tarǵany bizge belgisiz, bi­raq osy 1927 jyldan bastap Á.Bókeı­hanovtyń Qazaqstanǵa ba­rýyna múldem tyıym sa­lyn­dy. Bul G.Iаgodanyń naqty usy­ny­sy edi.

Biz 2021 jyldyń jazynda Máskeý qalasyna barǵan ǵylymı saparymyzda osy hattyń tú­p­nus­qasymen tanysqan bolatynbyz. Búgin hattyń tolyq máti­nin qazaq tiline aýdaryp, Sizderdiń nazar­laryńyzǵa usynyp otyrmyz.

BMSB tóraǵasynyń orynbasary G.Iаgodanyń BK(b)P Or­talyq komıtetine jáne I.V.Sta­lınge Á.N.Bókeıhanov týraly jazǵan haty

1922 jyly Bókeıhanovtyń Qazaq­standa bolýy keńestik jáne partııa­lyq qurylystyń qalypty júrýin qıyn­datady dep tanyldy, osyǵan oraı ol Máskeýge jer aýdaryldy.

Jer aýdarýda bolǵan kezin­de Bókeı­hanov óziniń burynǵy prın­sıptik usta­nymdarynan bir de bir ıotaǵa (ólshem birligi – S.Sh.) keri sheginbedi. Ult­tyq arazdyqty qozdyrýǵa, olar «otarlyq» dep ataıtyn Máskeý basshylyǵynan «azat etýge», par­tııanyń Qazaq­standaǵy prak­tıkalyq is-sha­ra­laryna qar­sy is-qımylǵa ba­ǵyt­talǵan Bókeı­hanovtyń je­­lisi aıqyn kórinip turatyn bir­­qatar qujat (mátinde: «Rıad do­kýmentov, cherez kotorye kras­­noı nıtıý prohodıt lınııa Bý­keıhanova...» dep berilgen – S.Sh.) osyny dáleldeıdi.

1926 jyly Bókeıhanov Ǵy­lym akademııasy jabdyqtaǵan Qazaqstandy zertteý jónindegi ekspedısııaǵa jiberildi.

Bókeıhanovtyń osy kezeńde­gi qyz­metine júrgizgen bizdiń baqy­laýlarymyz Bókeıhanov­tyń Qa­zaqstanda júrgizgen antı­ke­ńes­tik úgit-nasıhatynyń bir­qa­­tar faktisin anyqtady. Bó­keı­hanov qazaqtardyń orys qonys­ta­nýshylaryna degen ósh­pen­di­ligin qozdyrdy; halyqty orys­tardyń Qazaqstanǵa qonys aýdarýyna neǵurlym batyl qar­­sy turýǵa úgittedi; Keńes bıli­giniń jer­di paıdalaný máse­le­lerindegi saıasatynyń «du­rys emestigin», Qazaqstan jaǵ­daıynda kooperasııa arqyly sosıalızmge kóshýdiń múmkin emestigin dáleldedi; jańa oppozısııamen yntymaqtastyq­ta boldy.

Ol osy oı-pikirleriniń bar­ly­ǵyn eks­pedısııa músheleri – qazaq stýdent­teri men ekspedısııa turaǵyna arnaıy qajylyq jasaǵan (bul jerde Á.Bókeı­hanovqa arnaıy baryp, sálem bergen adamdardy «arnaıy qa­jy­lyq jasaǵan» dep jazyp otyr. 1928 jyly L.Troskıı Alma­tyǵa jer aýdarylǵan kezde de ony kórýge, tildesýge barǵan adamdardy OGPÝ ókilderi «sovershılı palomnıchestvo» dep sýrettegen bolatyn – S.Sh.) Qa­zaqstan jumysshylary arasynda damytty. Osyǵan baılanysty 1926 jyly qyr­­kúıekte Bókeıhanov BK(b)P Qazaq ólkelik komıteti­niń kelisimimen Qazaq­stannan Máskeýge alastatyldy.

Sońǵy ýaqytta Bókeıhanov Qazaq­stanǵa barýǵa qatty talpynýda. Bizdiń materıaldar Bó­keıhanovtyń bul áreket­terin Qa­zaqstandaǵy antıkeńestik jáne ant­ıpartııalyq barlyq kúsh­tiń bizge qarsy úlken biri­gý jolymen júrip jatqan Qazaq­standaǵy belgili bir kóńil kúı­men baılanystyrady.

Joǵaryda aıtylǵandardy es­kere otyryp, biz Bókeıhanovtyń Qazaqstanǵa barýyna ruqsat bermeý qajet dep esep­tegenimizben, jergilikti partorgandar onyń Qyzylordaǵa ýaqytsha barýyna qarsy bolmaı turǵandyqtan, biz Bókeı­hanovtyń Qazaqstanda bolý faktisinen týyndaýy múmkin qaýip-qaterler týraly sizdi habardar etýdi jón sanaımyz.

О́z tarapymyzdan biz bul máseleni sheshýdi joldas Golo­shekın kelgenge deıin keıinge qaldyra turýdy jáne ol kelgen soń jeke sóıleskendi durys dep tapqan bolar edik.

BMSB tóraǵasynyń orynbasary: G.Iаgoda

Sábıt ShILDEBAI,

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıviniń dırektory