Halyq jazýshysy Márııam Hákimjanova belgili jýrnalıst Maǵıra Qojahmetovaǵa «Otyz birinshi jyly rabfakta oqyp júrdim. Sonda poıyzben kele jatqanda syrttaǵy adamdardyń túrin kórýge qorqasyń, shubyrǵan bala-shaǵa, tulyp bolyp isken kisiler. Ashtyq búkil eldi jaılap ketti. Bir ǵana Qostanaı oblysynda, Beıimbet pen Ǵabıt jınaǵan derek boıynsha, jergilikti halyqtyń 25 prosenti ǵana tiri, qalǵandary ólgen, bosyp ketken», depti.
Alǵashqy ashtyq bastalǵanda Márııam apaı nebári 14-15 jasta. El basyna náýbet bolyp tóngen jappaı asharshylyqty óz kózimen kórip, et-júregimen sezingen taǵdyrly aqyn ómiriniń sol bir qasiretti kezeńin «1921 jyly «tyrysqaq» degen úreıli sybys estile bastady. Artynsha «pálen aýyl, túgen aýyl qyrylyp qalypty» tárizdi habarlar jetti. Aýrýdyń apaty bizdiń aýylǵa da jetti. El qaraly, qaıda barsań da jylap-syqtaý. Osyndaı jaǵdaıda Qostanaıǵa jaqyn, Botpanshyq degen ótkeldiń aýzynda Nysanbaı aýylyna kelin bolyp tústim. ...Iesiz qalǵan úılerdiń bireýin tigip qoıǵan eken, eki-úsh áıel meni sol úıge engizdi. Daýys qylǵan áıelderdiń «qyzyǵyńdy kórmedik, qaraly boldyq, jaraly boldyq» degeni ár tustan estiledi. ...Sol jyly egin shyqpady, el ishin ashtyq jaılady, halyq qatty kúızeldi. Áli esimde, Tobyldan sý ákele jattym, anadaı muzdyń ústinde ıtshana súıretken shoǵyr adam. «Sirá, Qyryqboıdaq, Baǵlannan kele jatqan bolý kerek, sol jaqta ashtyq múldem qatty kórinedi», dedi bireý. Aıtqandaı, sol jaqtan bosqandar eken. On shaqty adam. Úıdi-úıge bólip, dereý esterin jıǵyzdyq. Shanalaryn shoshalaǵa qoıdy, artynan bilsek, onda ashtan ólgen balalary eken. ...Adamdar tańerteńnen keshke sheıin Tobyldyń jaǵasynda, qoǵa da qınalǵanda tamaq, jurt julyp tamyryn azyq qylady. Dúnıede eshkimdi bir úzim nanǵa telmirtpesin. Bir úzim nanǵa balasyn aıyrbastaǵandar da bolǵan», dep eske alypty.
Búginde Qostanaı tóńireginde Nysanbaı deıtin aýyl joq. Onyń ornynda kezinde Dolgıı, Krasnyı Oktıabr dep atalǵan, keıin elimiz táýelsizdik alǵan soń Altyndala bolyp jańarǵan eldi meken tur. Altyndalanyń kónekóz qarııalary búginge deıin «Márııam apa osy aýyldyń kelini edi» dep otyrady.
M.Hákimjanova estelik áńgimesinde «1949 jyly komandırovkamen elge bardym. Tanıtyndardyń kóbi ashtyqtan qyrylǵanyn sonda estidim. ...Tórt-bes aýyldyń jurnaǵynan bireýi qaldy ma, qalmady ma, qaıdam. Elimizdi eseńgiretken alapat jaǵdaı edi ǵoı, esebine kim jetipti, belgisiz», deıdi.
Aqyn aıtyp ketken asharshylyq qurbandarynyń birazy qazirgi Altyndalanyń shetindegi qorymda, kólemi alty qanat úıdiń ornyndaı úlken tómpeshiktiń astynda jatyr. Áıel de, er de, shal-kempir men sábı-náreste de – bári-bári bir shuńqyrǵa kómilgen. Búginde topyraǵy shógip, ábden alasaryp qalǵan ashtar molasy kezinde kádimgideı bıik bolypty. Qozy baqqan aýyl balalary «Taý meniki! Taý meniki!» dep álgi molaǵa qaraı júgirip oınaıdy eken. «Taýǵa» shyǵyp tómen syrǵanaǵandy qyzyq kóredi. Neniń ústinen syrǵanap júrgenderin qaıdan bilsin?! Olardyń oıynyn úlkender kórip qalsa, «Áı, júgirmekter! Ol jerde ózderiń sııaqty balalar jatyr. Shyqpańdar ústine!» dep ursyp, qýatyn kórinedi.
Osy aýyldyń turǵyny, qazir oblystyq aýrýhanada kólik júrgizýshi bolyp jumys isteıtin Ádilhan Otashev 2017 jyly zıratty jýan shynjyrmen qorshap, basyna belgi turǵyzypty. Belginiń ústindegi shalqaq jarty aıdyń astynda temirden ıilgen bos shańyraq, odan tómenirek bos besik bederlengen. Al qulpytasta «1932 jylǵy ashtyq qurbandaryna Baqyt Salyqqyzynyń demeýshiligimen qoıylǵan eskertkish. Anasy Sara Nurmaǵanbetovanyń ósıetimen» degen jazý bar.
– Qanshama shańyraq qańyrap qaldy, al bos besik qanshama. Bul kóp urpaq joǵaldy degendi bildiredi. Baqyt apam bizge naǵashy bolyp keledi. Birde áke-shesheme duǵa oqytqym keledi. Maǵan kómektesshi, ózim júre almaımyn» dedi. Osylaısha, áńgimeden áńgime shyǵyp, Ol kisi: «Anamnyń armany edi. Bala kezimde únemi «Átteń-aı, jaǵdaıym joq, jaǵdaıym bolsa, osy jerdi mal kirmeıtindeı, adam baspaıtyndaı etip qorshatyp tastar edim. Bir belgi qoıar edim» dep otyrýshy edi. Anamnyń armany oryndalmaı ketti. Endi ony meniń de oryndaı alatyn túrim joq», dedi. Arýaq syılaǵan elmiz. Bul jerde qanshama otbasy, qanshama bala jatyr. Men kómekteseıin, kórsetińiz dedim. Osy tómpeshikti kórsetti. Uzyndyǵy 12 metr, eni 11 metr eken. Tik tórtburysh etip qorshaý qolymnan kelmedi. О́ıtkeni jan-jaǵynan keıin qoıylǵan zırattar qysyp tastaǵan. Olarǵa zııanym tımesin dep, eski molanyń boıymen ǵana shamamyz jetkenshe jýan temir shynjyrmen qorshap shyqtyq. Odan keıin qurbandyq shalyp, as berip, arýaqtarǵa duǵa baǵyshtadyq. Bul qorymda ákem men aǵam jatyr. Olarǵa baryp Quran oqyǵanda, osy zıratta da týystarym jatqandaı bolyp turady. Barǵan saıyn basyna Quran oqımyn, – dedi Ádilhan Otashev.
Ádilhannyń anasy Jamal áje kóńiline túıgeni kóp, kóp oqyǵan kisi eken, jasy toqsanǵa kelip qalsa da, sergek oıly keıýana úlkenderden estigenderin áli umytpaǵan. Jamal ájeniń áńgimesi tyńdaǵan adamnyń, tipti, saı-súıegin syrqyratady.
– Aýyldaǵy qarııalardan estigenim, asharshylyq jyldary búkil Amangeldi, Torǵaı bosyǵan. Ishetin as joq. Mal bitkendi tartyp alǵan. Qalǵany tas meshinde qyrylǵan. Ash adamdar osy Qostanaıǵa barsa aman qalady eken degendi estip, jaıaý-jalpylap Tobyldy betke alǵan. Jol boıy qyrylyp, ólgen bala-shaǵa, shal-kempir, áıelder jol boıy tarydaı shashylǵan. Áıel baıǵus ana ǵoı, ózin oılamaıdy, kishkentaı balasyn oılaıdy. Aman alyp qalý úshin bir jerge jetkizý kerek qoı. Ash-jalańash qalpynda qur súlderin súıretip, qansha jer júre alady deısiń. Sodan balasyn qushaqtap qulaı bergen. Kıikteı qyrylǵan adamnyń kóptigi sonshalyq, ólikten aıaq alyp júrý múmkin bolmaı qalǵan. Jata bergen soń ıistenip, Qostanaı kólemi sasyp ketedi. Sodan qalanyń mańaıyndaǵy qazaq aýyldarynyń shetinen úlken ura qazdyryp, ólgenderdi yrdýan arbamen tasyp kóme bastaıdy. Qalanyń ana sheti men myna shetin, ortalyǵyn ólikten tazartý jumystaryna adam belgileıdi. Kóbi qolmen kóterýge kelmegen soń, aıyr-kúrekpen alýǵa týra kelgen. Estýimshe, Qostanaı kóleminde osyndaı úsh mola bar. Ár molada myńnyń ústinde adam jatyr. Qostanaıdyń ortalyǵyndaǵy qazirgi Narıman bazarynyń mańynda da ashtyq qurbandary jerlengen oryn bar. Bertinde sol jerde bir tatar kempir jylap tur deıdi. О́tip bara jatqandar: «Ne boldy, ánı, sizge?» dep suraıdy. «Myna jerde myńǵa jaqyn adam jatyr. О́z qolymyzben jınap, kómip edik. Sonyń ústine mádenıet úıin salyp jatyr», dep zarlaıdy eken álgi kempir. Ekinshi mola qazirgi perzenthananyń mańynda eken, onyń ústine úı túsip ketti. Úshinshi mola osy aýylda (Altyndala), – dedi Jamal Otasheva.
Jamal ájeniń uly Ádilhan Otashevtyń aıtýynsha, Vladımırovka dep atalatyn eldi mekenniń mańaıynda da dál osyndaı bir tóbeshik jatyr.
– О́zimniń jeke kóligim bar. Vladımırovka jaǵynan aǵash ákelemiz. Birde sol eldi mekenniń mańaıynan ótip bara jatyr edik, qasymdaǵy orys jigit: «Myna jerde seniń jerlesteriń jatyr», dedi. Úlken bir mola eken, toqtap Quran oqydym. Álgi jigittiń atasy Vladımırovkada turypty. Sol kisi ulyna: «Bala kezimizde biz kádimgideı senbilikke shyǵatynbyz. Ol senbilikte úlken oba qazyp, jan-jaqta shashylyp jatqan qazaqtardy kómdik. Onyń ishinde jas sábı de, bala da, qartaıǵan kempir-shal men qyz-kelinshekter de bar, bári aralas jatyr», dep aıtyp ketipti. Ol zırattyń da ornyn bilem. Bul bizdiń biletin obalar ǵana, bilmeıtinderimiz qanshama? – dedi Ádilhan.
Jamal ájeniń aıtýynsha, Altyndaladan 7-8 shaqyrym jerde Toz degen eski aýyldyń orny bar. Kezinde ash-jalańashtardyń jaramdylaryn iriktep alyp, osy jerge ákelip, as-sý berip, aman qalǵandaryna qamys shaptyryp, jumysqa jekken. О́lgenderin kóme bergen. Bul mańaıda da taǵdyrlastar jatqan obalar bar.
Náýbet jyldary daladan qalaǵa qaraı aǵylǵan ash adamdardyń múrdelerinen sasyǵan jalǵyz Qostanaı ǵana emes. Mundaı sumdyq jaǵdaı Almatyda da bolǵan. Buǵan Márııam Hákimjanovanyń «Qala sasýǵa aınaldy. Tazartý úshin rabfakta oqyp júrgen myń bala bólindi. Bireýlerimiz esek, bireýlerimiz ógiz jegip shyǵamyz. Nesin aıtaıyn, kósheden ólik jınadyq. Talǵar jaqta ma, birde balabaqshanyń ornyna bardyq. Sol mańnan kóptegen balanyń óligin taýyp, Qyzyl Krest qoǵamynyń aýlasyna ákelsek, úlken júk mashınasy tur eken, ishi tolǵan adamnyń súıegi. Solardyń arasyna álgi nárestelerdiń denesin tyqty, qýys-qýysyna deıin tolǵany qazirgideı esimde. Rabfak partkomynyń sekretary Aqqoshqarov degen aǵaıdyń basshylyǵymen jumys isteımiz. Birde saı-saladan aqqan qyzyl sýdy keship kele jatqanbyz, qar endi-endi erigen. Adam jatyr-aý degen tustyń qaryn aldymen temir, sodan keıin aǵash kúrekpen arshımyz. Áldebir tusta basynda tymaǵy, ústinde kúpisi, saqaly bar, elý-alpystardaǵy bir kisi bir qolymen alty-segizdegi balasyn qushaqtap, ekinshi qolymen dombyrasyn ustaı qulapty. «Oı, jaryqtyq-aı, naǵyz áke ekensiń», dep Aqqoshqarov óz-ózinen sóılep júr. Kózimizdiń jasyn syǵyp biz turmyz. «О́likti sol tabylǵan jerine kómińder» degen nusqaý bar, qabir qazyldy. Áldekim «dombyrasyn alyp qalaıyq» dedi, Aqqoshqarov dombyrany sol kisiniń ózimen birge kómdirdi», degeni dálel.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty baǵdarlamalyq maqalasy jarııalanǵan soń, baspasóz betterinde arhıv mekemelerinde sarǵaıyp jatqan ashtyq týraly málimetter jaryq kóre bastady. Kóp dúnıe jazyldy. Biraq «osyny tolyqqandy zerttep, zerdeleı aldyq pa?» degen oı kókeıdi mazalaıdy. Árıne, eshkimdi qaıta tirilte almaımyz. Alaıda «óli razy bolmaı, tiri baıymaıdy», sondyqtan ár jerde qaraýsyz jatqan asharshylyq qurbandarynyń, taǵdyrlastar molasynyń basyna durys belgi qoıyp, óskeleń urpaqqa oı salatyndaı sóz qashap qaldyrǵan durys. Bir úzim nanǵa jete almaı úzilip ketken marqumdardyń molasyn búginde jaıqalǵan astyq alqaptary qorshap jatyr.