Jemqorlyqty adaldyq qana aýyzdyqtaıdy

О́zgelerdiń esebinen paıda ta­bý­dy, syılyq, aqsha alýdy ja­ny qalaıtyndardyń qatarynda keı­bir áriptesterimizdiń kórinýine ne túrtki, pedagogter arasynda jem­­qorlyq belgileri qalaısha kó­rinis tabady, olardyń qandaı áre­ketterin paraqorlyqqa jat­qy­zýǵa bolady? Pedagog degen qur­­metti ataýǵa, jat áreketke toı­­­­tarys berý amaldary bar ma? Jem­­qorlyqqa qatysty árip­tes­­ter tarapynan baıqaǵan­da­­rymdy, es­tigenderimdi eshbir boıa­­masyz, qaz-qalpynda jetkizip, osynaý már­tebeli mamandyq ıeleri arasynda ardy oılamaı, paıdany oılaıtyn muǵalimderge sóz arnap kóreıin.

Mektepterde túrli mereke qar­­sańynda nemese muǵalimniń tý­­ǵan kúnine oraı syılyq usyný «dástúri» bar. Mundaı kezderi ata-analar komıteti aqsha jınap, muǵalimge gúlmen qosa baǵaly zat syılap jatady. Birde jas árip­tesimniń úıinde qonaqta otyr­ǵanymda, bir oqýshysynyń ana­sy qońyraý shalyp, «...útik alyp bereıik pe?» degenin estip qal­dym. Demek syılyq alýǵa ıter­me­leıtin áreket ata-analar tara­pynan bolǵany ǵoı. Alaıda muǵa­limniń syılyqtan bas tartýyna bolar edi... Sondaı-aq keı­bir ata-analardyń óz balasyna kó­ńil bólip júrsin degen nıetpen je­ke syı-sııapat jasaıtyny da óti­rik emes. Osyndaıda Ahmet Baı­tur­synulynyń «Alýshy da, berý­shi de ózine jaǵymdy jaǵyn izdeıdi» degen sózi tilge oralady. Alaıda almaı da, bermeı de, Shákárim babamyzdyń «Bárine qa­na­ǵat qyl da, adal eńbek qyl» degen ósıetin ómir súrý qaǵıdasyna aınaldyrý qıyn ba?! Memleket tarapynan pedagog mártebesin kóterýdiń, sapaly jumys isteýdiń túrli jaǵdaılary jasalyp jatyr. Alaıda alý-berý úrdisi bilim berý uıymdarynyń barlyq deńgeıinde qylań berip qalady.

2000 jyldardyń basy. Kol­ledjde bir joǵary oqý ornynyń fılıaly jumys istedi. Syrttaı bólimniń fılologııa fakýlteti­ne birden júzge tarta stýdent qa­byldandy. Joǵary bilim alý nemese ekinshi mamandyqqa ıe bolý maqsatymen oqýǵa túskenderdiń deni mektepte jáne balabaqshada jumys isteıtinder edi. Keıbiri jumys istemese de, jaqsy baǵa alý úshin nesin aıasyn, qaryzdan­sa da, qajet aqshany taýyp berýge májbúr. Osy tusta aramyz­dan ońaı oljaǵa kenelip qalýdy kóz­degen pedagog tabyla ketipti. Ony­sy keıin jarııa boldy. Bergen adam báribir aıtady. Sóıtsek, sol oqy­týshymyz ár bilim alýshydan júz teńgeden jınap alyp, qaltaǵa basqan kórinedi. Ol kezde bul – ájeptáýir aqsha. Qosh deıik, keıin sol oqytýshymyz bir mektepke dırektor bolyp taǵaıyndaldy. Ádet qalsyn ba, suǵanaq qol qar­pyp qalýdy qalaıdy. Taǵy bir jaıt. Shalǵaı aýdannan qalaǵa qonys aýdarǵan muǵalim kelin­shek daıarlyq tobyna jumysqa turý­ǵa bolatynyn estip, sol mektepke ke­ledi. Dırektor úshin ońtaıly sát: soǵym suraıdy. Amal ne, jaǵdaıy shamaly bolsa da, otbasy músheleri aýyldaǵy jalǵyz jylqysyn soıyp, bir bóligin ákep beredi. Quryqqa ilikpeı júrgen sol basshy keıin kottedj satyp alypty dep estidik...

Bilim salasyndaǵy basshy qyz­metkerlerdiń arasynan ońaı oljaǵa kenelemin dep temir tor­dyń ar jaǵynan bir-aq shyǵyp jatqandary da barshylyq. Máse­len, aqtóbelik bir mektep dırek­torynyń 300 myń teńge paramen ustalǵany týraly kópshilik habardar bolar. Kıimge túsken daq keter, al arǵa túsken kirden arylý múmkin be?! «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sa­daǵasy» degen halyq edik. Ardy aqshaǵa aıyrbastaıtyndaı ne kún týdy basymyzǵa?!

Bul endi berirekte bolǵan oqı­­ǵa. Úlken úziliste muǵalimder ka­bı­netinde árkim óz isimizben aına­­lysyp otyrǵanbyz. Bir kezde esik qaǵyp, syrttaı oqıtyn top­tyń starostasy kirip keldi. Qo­lynda – ashylmaǵan bir qorap faıl. «Apaı, mynaý sizge» dep, bir árip­tesimizdiń qolyna ustata berdi. Demek stýdentterge ózine ne keregin buryn eskertken bolyp tur ǵoı. Biraq o baıǵus ózgelerdiń kózinshe ákep beredi dep oılama­ǵan bolar, qyzaraqtap, yńǵaısyzda­nyp qaldy. Taǵy bir áriptesimiz syrttaı oqıtyn top stýdentteri­niń qymbat átir syılaǵanyn rıza­lyq keıippen sóz etkende, munyń aqyry jaqsylyqqa jetkizbeıti­nin sezgen edik. Bir qunyqqan adam­nyń arany alǵan saıyn ashyla túsedi. Mektepke dırektor bo­lyp barǵan sol áriptesimiz keıin isti boldy, jegeni jelkesinen shy­ǵyp, abyroısyzdyqqa ushyra­dy. Osyndaıda paıdakúnem pedagog­ter oqýshylaryna «adam bol, adal bol» degen sózderdi aıta ma eken dep oılaısyń. Áı, qaıdam. Orys pedagogi V.Sýhomlınskıı: «Jamandyqtyń úlkeni – paıda­kúnemdik. Paıda qýǵan adam shynshyl da, prınsıpshil de, er­júrek te, óz paryzyna adal da bola almaıdy» dep dóp basyp aıt­qan eken.

Taǵy bir joǵary laýazymdy tulǵanyń paıdakúnemdik áreketi jóninde bir gımnazııanyń oqý isi meńgerýshisiniń óz aýzynan es­tidik. «Ol kisige keıbir mektep basshylary aqsha aparyp be­re­tin kórinedi. Ony bilgen biz de ujym­nan aqsha jınadyq. Aparyp berý maǵan júkteldi. Qyzmet babymen barǵan bolyp, kabınetine kirdim. Ońashada sóılesip otyryp, álgi konvertti jaılap basshynyń ústeline qoıdym. Ol úshin bul úırenshikti ádet bolsa kerek, álgi konvertti úndemesten ústeliniń tartpasyna sala saldy», degen edi sol áriptesimiz. Talaı min­berlerden sóılep, kópshilik qur­met kórsetip, ónege tutatyn úlken kisiniń sıqy osyndaı degen­ge sengiń kelmeıdi, biraq bul da bolǵan oqıǵa. Taǵy bir derek. О́zi sabaq júrgizip júrgen páni bo­ıynsha ekinshi mamandyq alǵysy kelgen áriptesim osydan birshama jyl buryn ınstıtýtqa syrttaı oqýǵa tústi. Belsendi, tyndyrymdy oqytýshy. Sonysyn baıqa­ǵan bolar, ony kýratory top sta­rostasy etip saılapty. Qysqy sessııa kezi. Starostaǵa emtıhan qa­byl­daýshy oqytýshyǵa aqsha jı­nap berý «mindeti» júkteledi. Ke­ıin sol «alym jınaýshynyń» «aq­shany sellofan qaltashaǵa sa­lyp júrip jınadym ǵoı» dep mys­qyldap aıtqany áli kúnge esten keter emes. Nege de­seńiz, «ustaz» degen mártebeli maman­dyqqa nuqsan keltiretin mundaı áreketter umy­tylmaıdy eken.

Alǵanyń usaq pa, iri me, bári­bir qylmys bolyp sanalady. Sebebi paranyń úlken-kishisi bolmaıdy. Ol mysqaldap kiretin dert sekildi birte-birte asqynyp, aqyr sońynda adamdy qurdymǵa ke­tiredi, biraq sony kóre, bile tura, sabaq ala almaı júrgenimiz alańdatady. Jemqorlyqqa qarsy kúres tynymsyz júrgizilip keledi. «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» Zań talaptary qataıdy. Áıtse de, jemqorlyqqa barý áreketteri, ókinishke qaraı, jalǵasyp keledi. Tek jazalaý sha­ra­laryn qoldaný túbegeıli ná­tı­jege jetkizgen joq.

Jemqorlyq­pen kúresti tek Sybaılas jem­qorlyqqa qarsy is-qımyl agent­tigine artyp qoı­dyq. Aqyn S.To­raıǵyrovtyń «El túzelsin de­seń, áýeli ózińdi tú­ze» degen sózi bar. Árbir qazaq­standyq, árbir pedagog, árbir otbasy jemqorlyqqa qarsy kú­res búkilhalyqtyq is ekenin se­zi­nýge tıis. Osynaý áleýmettik zulymdyqqa qarsy kúreske, ási­rese zııaly qaýym ókilderi, sana­sy sergek, ary taza pedagogter belsene atsalysqany jón. Oblystyq bilim basqarmalary sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jos­paryna sáıkes barlyq bilim berý uıymdary jemqorlyqqa qarsy kúresti tıimdi, júıeli túr­de júrgizýi qajet. Pedagogter álemniń barynsha damyǵan elde­riniń qataryna qosylý, adamı ka­pıtal sapasyn jaqsartý syndy órshil mindetterdi oryndaý parasatty qoǵamda ǵana jú­ze­ge asatynyn paıymdaýy qa­jet. Árbir pedagogıkalyq ujym sybaılas jemqorlyqqa qar­­sy mádenıet deńgeıin, para­qor­lyqty qabyldamaý ahýalyn qa­lyptastyrýǵa qol jetkizer bolsa, bul bilim ordasynyń jetis­tik krıterııleriniń birine aınalsa, ortaq kúreske qosylǵan úles bolary anyq. Ol úshin ár pedagog parasatty bolýǵa tyrysýy kerek. О́ıtkeni jemqorlyqty adaldyq qana aýyzdyqtaıdy. Bul turǵyda «Qazaqstan Res­pýblıkasynda 2015-2025 jyl­darǵa arnalǵan sybaılas jem­qorlyqqa qarsy strategııasynda»: «Parasatty qoǵamda sybaılas jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik árbir adamnyń ishki nanymyna, oılaýy men minez-qul­qynyń negizine aınalady» dep atap kórsetilgen.

Elimiz damýdyń jańa kezeńine ótti. Jemqorlyqpen kúres te ja­ńasha sıpatqa ıe bolyp, qarqyn ala tústi. Olaı bolsa, paıda oılaý­dy esten shyǵaryp, ar oılaýdy sanamyzǵa sińirip, jemqorlyqtan taza qoǵam qalyptastyrýǵa judy­ryqtaı jumylaıyq, jamaǵat!

Bıalash SÚIINKINA,

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi

QOSTANAI