«JAIKA» jobasynyń maqsaty – saýyqtyrý jumystaryn jetildirý

Semeı polıgonynan zardap shekkenderdi saýyqtyrý máselesine qol sozǵan elder jóninde áńgime qozǵala qalsa, aldyńǵy qatarda atalatyny – Japonııa. Olaı bolatyn jóni de bar. Bir ǵana japondyq «JAIKA» (JICA) agenttigi 2000-2005 jyldar aralyǵynda 11 mln. AQSh dollary kóleminde ınvestısııa quıǵan. «JAIKA» – Japonııa úkimetiniń ózge memleketterge grant retinde kómektesýge baǵyttalǵan agenttigi. Osynshama qarajatty (bir bul ǵana emes, árıne) syrtqa qaıtarymsyz jumsaý  japondyq mentalıtettiń ereksheligi bolar. Qalaı desek te, der kezinde jasalǵan bul joba radıasııalyq zardaptardyń aldyn alý, der kezinde em qabyldaý sekildi asa mańyzdy sharalardyń júıeli júzege asýyna shapaǵatyn tıgizdi. Osy baǵytta atqarylǵan sharýalardyń basy-qasynda júrgen «JAIKA» baǵdarlamasyn jergilikti jerde úılestirý máselesimen tikeleı shuǵyldanǵan bilikti maman, densaýlyq saqtaý salasyn damytýda ózindik qoltańbasy bar dáriger Rýslan EŃSEBAEV bolatyn. – Bul jobanyń Semeıge kelýin aıtpas buryn, qysqasha sheginis jasaı keteıin. 1991 jyly Keńester Odaǵy ydyraǵan kezde, bizdiń mem­leketke sol Odaqtan qa­l­ǵan aýyrt­palyqtarmen betpe-bet qalý­ǵa týra keldi. «Myz­ǵy­mas Odaq muralarynyń» biri Semeı ıadrolyq synaq polıgony edi. Osy polıgondy, álemdik ma­ńy­zy baryna qaramastan, Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaev ta­ban­­dylyqpen japqany belgili. Mem­leket basshysy jerimizdegi sy­naq alańdaryn toqtatýmen qa­tar, BUU minberinen «Iаdrolyq qarý­syz álem» jónindegi bastama­syn áýel bastan batyl aıtty. BUU Bas Assambleıasynyń 57- sessııasyndaǵy Qazaqstan bas­­­shy­s­ynyń adamzatqa ortaq úni, beıbitshil ustanymy jahan­­­nyń túkpir-túkpirinde talqy­la­nyp jatty. Osy halyq­aralyq bas­qosýda BUU tarapynan Semeı po­lı­gonynyń zardaptary da aıtylyp, donor memleketterdiń tizimi de atalǵan bolatyn. Yqshamdap aıt­qanda, mine, osy kezde álem nazary Qazaqstanǵa barynsha buryla bastady. Sonyń ishinde Semeıge de. Búgingi taqyrypqa jaqyndatyp aıtar bolsaq, Semeı óńiriniń ra­dıa­sııalyq máselelerine birin­shi bolyp bet burǵan japondar boldy. Japon memleketiniń qaı­tarymsyz kómegin júzege asyrǵan «JAIKA» agenttigi. «JAIKA» – Japonııa úkimeti tarapynan qurylǵan agenttik. Olardyń jumysy syrt memleketterge radıasııalyq jáne ekolo­gııalyq máseleler boıynsha kómek qolyn sozýǵa arnal­ǵan. Bul baǵytta iri kólemde qar­jy salynatyndyqtan, joba jumystary ózderinde birneshe mem­lekettik saraptamalardan óte­di. «JAIKA» jobasyn birden-bir qadaǵalaýshy oryn IýNIKO halyqaralyq keńestik-saraptamalyq mekemesi. – Rýslan Zeınollauly, osy jerde «JAIKA» baǵdar­lama­syn jergilikti jerde júzege asy­rýǵa tikeleı atsa­ly­sýǵa, ıaǵnı moderatory bolýy­ńy­zǵa qandaı sebepter negiz bol­ǵan­dyǵyn aınalyp kete almas­pyz. – Men ol kezde Semeı qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń (1999-2003 j.j.) bastyǵy bolatynmyn. Japonııadan alǵashqy dele­gasııa 1999 jyly tamyzda taban ti­redi. Bul topta Japonııanyń syrt­qy ister, densaýlyq saqtaý mı­nıstrlikteriniń, Nagasakı, Hı­ro­­sıma qalalarynyń ókilderi men ǵalymdary bar 20 adam kel­­di. Maq­sattary – polıgonǵa qa­tys­­ty máselelermen jete tany­sý. Bas­tapqy delegasııanyń má­li­met­teri boıynsha Japonııa úki­me­ti biz­diń óńirge kómektesý jó­­nin­­degi toqtamǵa kelse kerek. «JAIKA» jobasyn Semeı jerin­­de is­ke qosý baǵytynda 1999 jyl­­dyń qarashasynan 2000 jyl­dyń maýsymyna deıingi 6 aı ishin­de Japonııadan 17 ret delega­sııa keldi. Keıbiri aılap jatyp, zert­teý jumystaryn júrgizdi. Odan keıingi 2000-2003 jyldar ara­ly­ǵynda jylyna 5-6 delegasııa kelip turdy. Muny aıtyp otyrǵan sebe­bim, jobanyń naqty ári nátıjeli bo­lýyna ekinshi taraptyń qan­sha­lyqty alańdaýly bolǵan­dy­ǵyn jetkizgim kelip otyr. Maǵan solardyń bárin qarsy alyp, árbir kelisimniń basy-qasynda bolyp, sheshim qabyldaýǵa týra keldi. Jobanyń odan keıingi kezeńderinde de japondyqtarmen birlese jumys istep, biraz ıgilikti sharalardy júzege asyrdyq. Eskerte keter jaǵdaı, atalǵan baǵdarlama aıasynda atqarylǵan jumystardyń barlyǵy teń dárejede kelissóz júrgizý, másele ózektiligine naq­ty­ly kóz jetkizý sekildi qajet­ti­likterge basymdyq berý arqyly múmkin boldy. Olardyń uǵymynda «aǵaıynshylyq» degen túsinikke múlde oryn joq. Biz de sol kezdegi áleýmettik jaǵdaıymyz áljýaz bola tura, «alaqan jaıý» pıǵylyna mysqaldaı jol bermedik. Jobaǵa engen sharalar túgeldeı donorlyq erejeler aıasynda qolǵa alyndy. – Baǵdarlamanyń naqty baǵyt­taryn taratyp aıtsańyz. – «JAIKA» jobasynyń baǵ­dar­lamasy boıynsha qolǵa alynǵan baǵyttar negizinen qaladaǵy aýrý­hanalardy ozyq úlgidegi medı­sı­nalyq qondyrǵylarmen jab­dyqtaý, jergilikti dáriger­ler­diń bi­liktiligin arttyrý úshin ha­lyq­aralyq kýrstarǵa jiberý bol­dy. Nátıjesinde, Semeıde or­nalas­qan 4 aýrýhanany halyq­ara­­lyq standarttarǵa saı me­dı­sı­nalyq apparattarmen jabdyq­ta­dyq. 1 kompıýterlik tomografııa, 3 rentgen apparaty, 3 ÝZI, 3 endoskopııalyq, 3 jansyzdandyrý (narkoz), basqa da zerthanalyq, sáýlemen emdeý jabdyqtary ákelindi. Bul jabyqtar oblystyq aýrýhana, Ortalyq qalalyq aýrýhana (SGB), Dıagnostıkalyq jáne Onkologııalyq dıspanserlerge bólindi. Joba aıasyndaǵy ekijaqty kelisim kezeńderinde Semeı medısına akademııasynyń sol kezdegi rektory Tólegen Raısov pen osy mekemelerdiń bas dárigerleri Muhtar Tóleýtaev, Qaınollan Mýsın, Vıktor Chıývılev, Marat Sandybaevtyń zor belsendilik ári biliktilik tanytqanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jańaǵy atalǵan medısınalyq jabdyqtardyń baǵasyna keler bolsaq, jıyny – 6,5 mln. dollar. Sonymen birge, 3 jyl ishinde 50-deı dárigerimiz japondyqtar esebinen Tokıo, Nagasakı, Hırosı­ma qalalaryndaǵy halyqaralyq oqý-zertteý ortalyqtarynan tálim alyp, tájirıbelerin tereń­de­tip qaıtty. Sonyń bárin esep­ke alǵanda, japondyqtar se­meı­likter úshin 11 mln. AQSh dollarynyń ınvestısııasyn saldy. Atalǵan qarjy joǵaryda aıtylǵan IýNIKO mekemesiniń qatań saraptamasynan soń baryp bólinedi. Bul ekonomıkamyz endi qalyptasyp kele jatqan elimizdiń óńiri úshin naǵyz ýaqytynda jasalǵan járdem bolǵanyn aıta ketken oryndy. Joba-baǵdarlama 2005 jyly óz máresine jetti. Baǵdarlama aıaqtalǵanmen, onyń óńirimizge tıgizgen shapaǵaty jalǵasa beredi dep esepteımin. Sol jyldarda neshe myńdaǵan turǵyn der kezinde dıagnostıkalyq qyzmet túrlerin tutynyp úlgerdi. Qanshama adamnyń boıyndaǵy isikti aldyn ala nemese erte kezden anyqtaýǵa múmkindik týdy. Jergilikti aýrýhanalardyń dárigerleri úzdik qondyrǵylardyń qyr-syryn erte ıgerip, sol úrdisti odan ary jalǵastyryp keledi. Kúni búginge deıin Semeıdiń Dıag­nostıkalyq ortalyǵynyń qyzmeti Qazaqstan boıynsha alda keledi. – Rýslan Zeınollauly, kezin­de sheteldik ınvestor­lardyń kómegine arqa súıegen qala tur­ǵyndary qazir otandyq, onyń ishinde jergilikti ınves­torlardyń yqpalyn anyq sezi­ný­de. Byltyrǵy jyly Semeı­­de halyqaralyq tájirı­bege laıyqtalǵan birneshe em­hana jańadan boı kóterdi. Sonyń biri – ózińiz basqaryp otyrǵan №3 konsýltatıvtik-dıagnostıkalyq emhana. Bul degenimiz, qazaq azamattarynyń da qolynan is keletindigin, esh­kim­nen kem emestigin is júzinde dáleldep turǵandaı ǵoı. – Pikirińiz oryndy. Sheteldik ınvestısııanyń ornyn birtindep ulttyq ınvestısııa almastyra bas­taýy ózdiginen bola qalǵan sharýa emes. Qazaqstandyqtar maq­tan tutarlyq qandaı da bir jetis­tikter bolsa, ol – eń aldymen, mem­­­le­ketimizdiń júrgizip otyrǵan, saıa­­­satynyń jemisi. Táýelsizdik al­­ǵan kezden bastap shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń damýyna, is­ker­lik qabilettiń qanat jaıýyna keń jol ashylǵan. Quqyqtyq má­se­leler qarastyrylǵan. Kásip­ker­­­liktiń erkin óristeýin qol­dap otyr­ǵan Elbasymyz N.Á.Na­zar­­­baev «Bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi» jóninde de ba­ǵyt­tar usyndy. Osy bastama aıasynda men 2009 jyly osy klı­nıkanyń jobasyn qolǵa al­dym. Bıznesti qoldaýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń jergilikti jerde júzege asýy kóbinese atqarý­shy bıliktiń yqpalyna baılanysty. Bul turǵyda men oblys bas­shylyǵyna rızashylyǵymdy aıtýǵa tıispin. Klınıkanyń qu­ry­­­lysymen arnaıy tanysyp qaıt­­qan ShQO ákimi Berdibek S­a­par­­baev osy ǵımaratqa qajet­ti búkil ınfraqurylym júıesin «Bıznestiń jol kartasy» baǵdar­la­masy sheńberinde jasatyp berdi. Bul jumystar Semeı qala­sy ákimdiginiń únemi nazarynda boldy. Búgingi tańda emhanamyz táý­ligine 250 adamǵa dárigerlik qyz­mettiń 22 túri boıynsha ju­mys júrgizý múmkindigine ıe. Medısınalyq qondyrǵylardyń barlyǵy zamanaýı talaptyń ozyq úlgilerimen jabdyqtalǵan. Bizdiń mekemege qalanyń radıasııalyq aımaq dep tanylǵan óńirleriniń turǵyndary kóbirek keledi. – Sizdi ár jyldardaǵy eń­be­gińizge qaraı «Qurmet» ordeniniń jáne «Densaýlyq saqtaý salasyn damytýǵa qos­qan úlesi úshin» tósbelgisiniń ıe­geri retinde bilemiz. Joǵaryda atalǵan «JAIKA» jobasymen jumys istegen jyldardan da estelik belgi qalǵan bolar? – Men JAIKA joba-baǵdar­lamasyn Semeı óńirinde júzege asyrýshy-moderator bolǵanymdy ár ýaqytta qanaǵatty kóńilmen eske alamyn. Eń bastysy, halyq­ara­lyq jobany júrgizý kezinde, keıin de ol jumysqa qatysty birde-bir túsinbeýshilik bolǵan joq. IýNIKO halyqaralyq keńes­tik-saraptamalyq mekemesi barlyq sharany oń baǵalady. Bir ereksheligi, olar atqarylǵan iske baǵany araǵa ýaqyt salyp baryp beretinge uqsaıdy. 2009 jyly maǵan Nagasakı qalasyna shaqyrtý keldi. Sol saparda men Nagasakı ýnıversıteti basshylyǵy bekitken «JAIKA jobasyn Qazaqstanda júzege asyrýǵa qosqan úlesi úshin» degen dıplommen marapattaldym. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Qaırat ZEKENULY, jýrnalıst. SEMEI.