Dúnıejúzilik banktiń esebine sáıkes, 2050 jylǵa qaraı taza energııa kózderine suranys artyp, mys, grafıt, lıtıı jáne kobalt syndy mıneraldardyń óndirisi 500%-ǵa ulǵaıýy múmkin. Ásirese lıtııge degen suranys erekshe bolmaq. Máselen, Statista kompanııasynyń deregine súıensek, 2030 jyly bul sırek metaldyń óndirisi jylyna 2 mln tonnaǵa jýyqtaıdy dep boljanyp otyr. Ekonomıkasy paıdaly qazbaǵa negizdelgen Qazaqstan osy oraıly sátti utymdy paıdalana ala ma?
Qajetti málimet tapshy
Munyń sebebi de túsinikti, nege deseńiz adamzat kómirtekten birtindep bas tartyp, ekologııalyq turǵyda taza energııa tasyǵyshtaryna basymdyq berip keledi. Bul rette lıtııdiń orny bólek. Ýaqyt ótken saıyn álem boıynsha elektromobılderdiń parki kóbeıip jatyr. Al osy kólik túriniń basty qýat kózi – lıtıı-ıondy akkýmýlıator sanalady.
Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń málimeti boıynsha, byltyr elektromobılderdiń álemdik satylymy 80%-ǵa ósti. Toyota jáne Volkswagen sekildi avtomobıl naryǵynyń alpaýyttary bul baǵytqa 170 mlrd dollar ınvestısııa jumsaıtyndaryn málimdedi. Alaıda oń serpinge qaramastan 2021 jyly elektromobılderge álemdik avtomobıl satylymynyń 7,2%-ǵa ǵana tıesili. Demek elektrli kólikterdiń dáýirin áli uzaq jol kútip tur.
Endi sol kólikke qajetti energııa shıkizatyn ıgerýdiń máselesin baǵamdasaq. Ashyq derekkózderge sáıkes, lıtııdiń mıneraldy qorlary Chılı, Bolıvııa, AQSh, Argentına, Kongo, Qytaı, Brazılııa, Serbııa, Aýstralııa jáne Aýǵanstanda bar ekeni málim. Osy paıdaly qazbanyń kartasyn Qazaqstannyń da tolyqtyrýǵa múmkindigi bar. Alaıda bul úshin sapaly geologııalyq barlaý jumystary qajet-aq.
Otandyq geologııalyq kompanııalardyń aqparaty boıynsha, elimizde lıtııdiń (Li) mıneraldanýy jónindegi málimetter kóbinese keıbir elementterdiki sekildi geologııalyq jumystardyń eseptik qujattarynda tapshy jáne is júzinde aqparattyq sıpatta ǵana qamtylǵan.
Ádette, lıtııdiń qaınar kóziniń anyqtalýy ken oryndarynyń negizgi túrlerine nemese belgili bir paıdaly qazbalarǵa ilespe element retinde qatar júredi. Keıbir aýdandarda lıtııdiń tek mıneraldanýǵa baılanysty núkteleri belgilengendikten onyń kólemi, resýrstary jáne qorlary týraly aıtý erte ári qısynsyz deıdi geologtar. Tipti mundaı aqparatty is júzinde tabýdyń ózi muń. Mundaı málimetke tek izdestirý jáne geologııalyq barlaý jumystaryn júrgizý arqyly ǵana qanyǵýǵa bolady. Osy jumystardy perspektıvaly alańdar men obektilerde iske asyrǵan mańyzdy.
Negizgi ken qory taýsyldy
Álemde lıtııdiń kendenýimen baılanysty ónerkásiptik aýqymdaǵy oryndardy anyqtaýda granıtti pegmatıtterdiń orny bólek. Elimizdegi lıtııdiń (Li) kendenýi Shyǵys Qazaqstandaǵy ken oryndarynyń pegmatıtterinen belgili. Onyń qatarynda Belogorsk, Baken, Joǵarǵy Baımyrza, Iýbıleınyı, Tarǵyn jáne Ahmet (Ahmetkıno) ken orny bar. Sondaı-aq lıtııdiń mıneraldanýy albıtıtti (talshyqty krıstaldy túıirshikti taý jynysy) ken oryndarynda, atap aıtqanda Joǵarǵy Espe, Qarasý jáne Azýtaý ken aınalymynda, Kókkól kvarsty-talshyqty ken ornynda belgilense kerek.
Joǵarǵy Baımyrza, Baken, Iýbıleınyı, Belogorsk ken oryndary ondaǵan jyl boıy ıgerilip kelgendikten qazir olardyń negizgi qorlary taýsylyp bitti. Resmı aqparat boıynsha, qazir tereń gorızonttar men qaptaldarda ornalasqan negizgi ken quraýshy qorlardan elementterdiń bir bóligin ıgerý tıimsiz sanalady.
Bul sırek metaldyń mıneraldanýy elimizdiń basqa da óńirlerinde anyqtalyp jatyr. Aıtalyq, Aqtóbe oblysy Joǵarǵy Yrǵyz ken ornynda, Qostanaı oblysyndaǵy Smırnov jáne Drojjılov ken oryndarynda, sondaı-aq Qaraǵandy oblysyndaǵy Janet ken ornynda pegmatıtterden lıtıı tabylǵan. Sonymen qosa Almaty oblysynyń Qaraǵaılyaqtas ken ornynda da lıtııdiń ilespe element retinde kendenýi baıqaldy. Jambyl oblysynyń Maıkól kvarsty-talshyqty ken ornynda lıtııdiń kózi anyqtaldy.
Geologtar aıtqandaı, Qazaqstanda lıtııdiń kendi oryndarynyń anyqtalýy dástúrli granıtti aýmaqtarda izdestirý jáne geologııalyq barlaý jumystary tıimdi júrgizilgende ǵana tabysty júzege asady. Respýblıka aýmaǵynda lıtıı-ftorly jáne mýskovıt-albıtti granıtterdiń, sol sekildi Kókshetaý óńirinde amazonıt-albıtti syǵylmalardyń jáne Qostanaı men Aqtóbe óńirlerinde lıtııdiń kendenýimen baılanysty ken oryndarynyń bolýy geologııalyq barlaý jumystaryn oryndaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetip otyr.
Munaı-gazdy ıgerýden jalyqpaımyz
Otandyq geologııa salasyndaǵy negizgi problemalarǵa paıdaly qazbalardyń tolyqtyrylýynyń tómen deńgeıi, qala quraýshy kásiporyndardaǵy óndirý kóleminiń azaıýy jáne geologııalyq barlaýdaǵy ınvestısııalyq tartymdylyqtyń joqtyǵy jatady. Sol sebepti memlekettik geologııalyq zertteý baǵytynda jumysty kúsheıtý qajet.
Bekitilgen «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan ornyqty ekonomıkalyq ósý» ulttyq jobasynda geologııa salasyn damytý baǵyty da kózdelgen. Atap aıtqanda, besjyldyq kezeńde geologııalyq barlaýdyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa memlekettik bıýdjetten 63 mlrd teńge qarastyrylǵan.
2025 jylǵa qaraı derekter ortalyǵynan turatyn qor materıaldar qoımasy men eki negizgi kern qoımasyn salý josparlanyp otyr. Olar elimizdiń batys jáne ortalyq óńirlerinde ornalaspaq. 680 myń sharshy shaqyrymnan astam aýmaqta jer qoınaýyna óńirlik geologııalyq zertteý júrgizý kózdelýde. Bul Qazaqstan aýmaǵynyń perspektıvalaryn baǵalaı otyra geologııalyq barlaý jumystarynyń keıingi satylaryn júrgizý men salaǵa ınvestısııa tartyp, geologııalyq mazmundaǵy kartany jasaýǵa múmkindik beredi.
«Geologııalyq barlaýda taza alańda jumys isteý úshin birde-bir ınvestor kelmeıtinin jaqsy túsinemiz. Sondyqtan geologııalyq barlaýdyń birinshi satysyndaǵy óńirlik jumystar memlekettik bıýdjet esebinen júrgizilýi tıis.
Bıyl «Eýrazııa» jobasyn iske asyrý bastalǵanyn atap ótken oryndy. Bul jobanyń maqsaty – 18-20 shaqyrymdy alatyn úlken tereńdiktegi perspektıvaly munaı-gaz obektilerin anyqtaý jáne olardyń resýrstaryn baǵalaý úshin Kaspıı mańyndaǵy munaı-gaz shógindi basseıniniń tereń qurylymyn zertteý.
Jumys úsh kezeńnen turady. Osy jyly memlekettik bıýdjet qarajaty esebinen zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyra Kaspıı oıpatyndaǵy geofızıkalyq derekterdi jınap, taldaý arqyly óńdeý jumystary júrgiziledi. Ekinshi jáne úshinshi kezeńdi iske asyrý jeke ınvestısııalar esebinen oryndalatyn bolady», degen edi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Serikqalı Brekeshev.
Budan ańǵarǵanymyzdaı, Úkimet áli de kómirtekti paıdaly qazbany ıgerýdi jalǵastyrmaq nıette. Qosh, sonymen Memleket basshysynyń halyqqa arnaǵan Joldaýy aıasynda sapaly geologııalyq aqparattyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý tapsyrylǵany esimizde. Bul tapsyrmany Ekologııa mınıstrligi qaramaǵyndaǵy, naqty aıtqanda «Qazgeoaqparat» respýblıkalyq geologııalyq aqparat ortalyǵy» JShS men «Qazgeologııa» Ulttyq geologııalyq barlaý kompanııasy» AQ-yn qosýdyń nátıjesinde Ulttyq geologııalyq qyzmetti qurý arqyly sheshýge bekinip otyr.
«Tutastaı alǵanda, jańa qyzmet geologııalyq málimetti alý ýaqytyn qysqartyp, onyń halyqaralyq standarttarǵa sáıkes saqtalýyn qamtamasyz etedi», dep naqtylady S.Brekeshev.
Budan bólek, geologııalyq aqparattyń ashyq sıfrly bazasyn qurý qolǵa alynypty. Mınıstr Qazaqstannyń mıneraldyq resýrstary ulttyq derekter bankiniń aqparattyq júıesin ázirleýge kiriskenderin jetkizdi. Atalǵan júıe elektrondy bazadaǵy geologııalyq aqparattyń ashyqtyǵyna jol ashyp, ınvestorlarǵa biryńǵaı tereze qaǵıdasy negizinde qyzmet kórsetetin bolady.
Qazir birqatar bıznes proses ázirlenip, aqparattyq júıe 2023 jyldyń aralyǵynda ónerkásiptik aýqymda iske qosylady dep josparlanǵan.
Saıası turaqtylyq – óndiristi órkendetýdiń kepili
Ońtústik Amerıkanyń qurǵaq jazyqtarynda, onyń ishinde And taýlarynyń aımaǵynda tuzdy aǵyn toǵandarǵa quıyp, býlaný prosesiniń nátıjesinde lıtııge mol shógindi jer paıda bolady. Osydan 6 jyl buryn Chılı men Argentınaǵa lıtıı-ıondy akkýmýlıatorlarǵa qajetti shıkizat óndirisiniń shamamen 53%-y tıesili edi.
Desek te óndiris tehnologııasy – kez kelgen taý-ken jobasynyń ómirsheńdigin aıqyndaıtyn jalǵyz másele emes. Aıtalyq, qubylmaly memlekettik saıasat resýrs óndirýshi kompanııalardyń bas aýrýyna aınalǵaly qashan?! Sebebi eldegi saıası turaqsyzdyq qolaıly geologııalyq ahýal men óńdeý tehnologııalarynyń artyqshylyqtaryn áp-sátte joqqa shyǵarýy múmkin. Onyń jarqyn dáleli – Aýǵanstan memleketi. Keıbir baǵalaýlarǵa sáıkes lıtııdiń álemdegi eń úlken qory dál osy jerde jatsa kerek.
Morgan Stanley kompanııasynyń málimetterine júginsek, Latyn Amerıkasynda lıtıı karbonatyn óndirýge arnalǵan shyǵyndar roıaltıdi eseptemegende metrıkalyq tonnasy 2-3 myń dollardy quraıdy. Aýstralııa men Qytaıda onyń quny shamamen tonnasyna – 6-12 myń dollar. Bul Altıplanodaǵy (Ortalyq Andtyń ishki ústirtiniń batys tómengi bóligi jáne Chılı, Bolıvııa, Perý jáne Argentınanyń shekaralas aýmaqtary) lıtıı óndirisin álemniń basqa elderine qaraǵanda áldeqaıda tıimdi etýi kerek. Biraq lıtııdiń eń úlken ken oryndary paıdaly qazbany ıgerý isin ishinara memlekettiń menshigine aınaldyryp, zańdastyrǵan Bolıvııada bolýy múmkin. Qazir bul elde atalǵan sırek element is júzinde óndirilmeıdi jáne onyń naqty ólshemderi de joq. Muny margınaldy óndirýshiler utymdy paıdalanyp, jańa óndiristi ózderine menshiktep alǵany týraly aqparattar aıtyla bastady. Chılıde lıtııdiń basym bóligin – Sociedad Quimica y Minera de Chile SA nemese SQM dep atalatyn kompanııa óndiredi. Onyń eń iri aksıoneri – eks-dıktator Avgýsto Pınochettiń kúıeý balasy sanalady. Kompanııa saıası sybaılas jemqorlyqqa baılanysty uzaq merzimge jalǵasqan qylmystyq isterden aryla almaı, solshyl baǵyttaǵy jańa prezıdent Gabrıel Borıch lıtııdiń óndirisimen aınalysatyn memlekettik kásiporyn qurý týraly máseleni kún tártibine qoıdy.
2020 jyly elektromobılder men jalpy maqsattaǵy akkýmýlıatorlarǵa degen suranystyń ulǵaıýyna baılanysty álemde lıtııdiń óndirisi 2015 jylmen salystyrǵanda eki jarym esege ósti. Áıtse de bul ósimniń jartysy Aýstralııanyń, al taǵy tórtten biri Qytaıdyń úlesinde. Argentına men Chılıge tek qosymsha kólemniń besten bir bóligi ǵana tıesili.