Maınıng fermalardyń «arqasynda» maıshammen qaıta qaýyshýymyz múmkin. Energetıka salasynan habary bar kópshilik elimizde jaryqtyń jıi sónýiniń jáne energobloktardyń isten shyǵýynyń sebebin krıptovalıýtany óndiretin ortalyqtarmen baılanystyrady. Bul qanshalyqty ras? Ekibastuz óńirindegi elektr stansalaryn jaǵalaǵan maınıng fermalar negizgi tutynýshylardy qalypty jaryqpen jarylqaýdan aıyrmaı ma?
Qazir krıptovalıýta maınıngi boıynsha elimiz jahandyq kóshbasshylardyń qatarynda. AQSh-tyń úlesi 35,4 paıyzdy qurasa, Qazaqstan 18 paıyzben ekinshi orynda. Biri bul maqtanatyn jaǵdaı emes ekenin alǵa tartsa, keıbiri krıptovalıýtanyń bolashaǵy zor dep topshylap, odan úrikpeýge keńes beredi. Jasyratyny joq, osydan 3-4 jyl buryn elimizde krıptovalıýta, bıtkoın týraly áńgime-dúken quratyndar az edi. Qazir buǵan qoǵamnyń, ásirese jastardyń yntasy aýyp, maınıngtiń maıyn tamyzyp aıtyp berýge ázir.
Sıfrly ıýanǵa tolyq kóshýdi maqsat etken Qytaı oǵan báseke bolýy múmkin krıptovalıýta aınalymyna jáne óndirisine qatań tyıym salǵany belgili. Saldarynan Qytaı eliniń maınıng fermalary jappaı Qazaqstan men AQSh-tyń Tehas shtatyna shatyr tigýge asyqty. Lıderler tiziminiń qalyptasýynyń birden-bir sebebi bálkim osy shyǵar. Shyntýaıtynda, elimizdegi elektr baǵasynyń arzan bolýy jalǵyz qytaılyqtardy ǵana emes, bul ispen aınalysamyn degen kez kelgen kásipkerdi qyzyqtyryp otyr. Kásipker demekshi, zań boıynsha tirkelip, salyǵyn tólep, sharýasyn dóńgeletip otyrǵan maınıng ortalyqtar jeterlik. Dese de, sońǵy ýaqytta kóleńkeli bıznestiń tizginin ustap, jasyryn túrde tabys taýyp otyrǵandar jaıly aqparattar jıi qylań berip júr.
Bul máselege jýyqta ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jeke toqtaldy.
– Krıptovalıýta óndirisiniń áleýmettik-ekonomıkalyq áseri az. Jappaı jumys oryndary qurylmaıdy, naqty ónim joq. Sonymen qatar bul sala elektr energııasyn birneshe oblys sııaqty paıdalanady. Keıbir josyqsyz krıptovalıýta óndirýshiler halyqqa beriletin tarıfterden tómen tarıfterdi paıdalanady. Importtyq jabdyqqa salyqtar men baj salyǵy tólenbeıdi. Eń bastysy, burynǵy resýrstardy sarqyp, aqsha taýyp jatyr. Barlyq krıptovalıýta óndirýshisin anyqtap, salyq jáne keden máselelerin tekserip, tehnıkalyq kelisimsharttardy, sondaı-aq qyzmettiń basqa da aspektilerin muqııat zerdeleý qajet. 19 naýryzǵa deıin esep berýdi tapsyramyn. Bul salada jumys istegisi keletinderdiń tıisti lısenzııasy bolýy, sáıkes tarıf boıynsha elektr qýatyn alýy, kiristerin deklarasııalaýy jáne salyq tóleýi, jasyl energetıka jobalaryn iske qosýy kerek. Qazirgi mólsherleme – elektr qýatynyń bir kılovatyna 1 teńge mardymsyz. Úkimetke bul salyqty tez arada eselep kóterýdi pysyqtaýdy tapsyramyn. Úkimetke sıfrly maınıng jumysyn retteý jáne damytý boıynsha tolyqqandy sheshimder paketin ázirleý kerek. Nátıjesin 1 sáýirge deıin kútemin, – dep tapsyrdy el Prezıdenti.
Ile-shala Ekibastuz óńirinde jańbyrdan soń bas kótergen sańyraýqulaqtaı qaptaǵan maınıng fermalardyń ıelerine habarlastyq. Bári aqparat berýden bas tartyp, at-tonyn ala qashty. Sol sátte «Maınıng fermalardyń kóbi joǵaryda otyrǵan kórinbeıtin kókelerdiki» degen qańǵyma sóz shyndyqqa janasady ma degen oıǵa qaldyq. Áıteýir aralarynan batyl bireý tabyldy-aý. «Aq» maınıngtiń ókili bolǵandyqtan «jasyratyn eshteńe joq» dep aǵynan jaryldy.
– Áý basta elimizde júıeli baqylaý bolmaǵandyqtan, maınıng ortalyqtar elektr energııasymen qamtamasyz etýge qaýqarly kásiporyndardyń aımaǵyna jaǵalaı jaıǵasyp aldy. Artyq aqsha qalta tese me? Kásiporyn basshylary tıimdi usynystardy qabyldaýdan bas tartpady. Maınıng fermalardyń qaısysy zańdy jumys istep jatqanyn anyqtaý qıyn emes. Búginde maınıng qondyrǵylaryn elimizge kirgizý úshin Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ruqsaty qajet. Kedendik deklarasııadan da aınalyp ótpeısiz. Jaýapty organdar josparly tekserister júrgizse, talaı bylyqtyń beti ashylary sózsiz. Dese de, elimizde jaryqtyń jıi sóný sebebin maınıng ortalyqtarmen baılanystyrý qısynǵa kelmeıdi. Onsyz da jyl basynan beri elektr energııasynan qaǵyldyq. Búginde qondyrǵylarymyzdy jınap, Reseı, Norvegııa naryǵyna aıaq basýdy kózdep otyrmyz, – deıdi «VTS KZ» JShS-niń quryltaıshysy Dinmuhammed Matkenov.
О́tken jyldyń sońynda elimizdegi eń iri elektr stansasy – Ekibastuz GRES-1 kásipornynda energoblok apatty túrde toqtap qalǵan bolatyn. Kelesi kúni №8 blok isten shyqty. Árıne, iri kásiporyndaǵy negizgi qondyrǵylardyń isten shyǵýy qaýipti. Qos energobloktyń qýaty 500 MVt ekenin eskersek, apatty jaǵdaıdyń saldary ońaı bolmasy anyq. Apattyń sebebi maınıng ortalyqtardyń jumysymen baılanysty emes pe?
Atalǵan kásiporynnyń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, apattyń sebebi generasııa kóleminiń 1000 MVT-qa tómendeýinen oryn alǵan. Saldarynan №1 Ekibastuz MAES-tegi elektr energııasynyń tapshylyǵy 1 500 MVT-qa deıin jetken. Máseleni sheshý úshin Energetıka mınıstrliginiń aralasýymen keıbir tutynýshylarǵa elektr energııasyn shekteý týraly sheshim qabyldandy. Atalǵan vedomstvo «Búginde energobloktardyń barlyǵy qalypty jumys istep tur. Apattyń týyndaýyna maınıng ortalyqtardyń túk qatysy joq», dep qysqa qaıyrdy.
Esterińizge salsaq, byltyr qarasha aıynda Energetıka mınıstrligi Atomdyq jáne energetıkalyq qadaǵalaý men baqylaý komıtetiniń qyzmetkerleri «KEGOC» AQ-nyń «Aqmola JET» fılıaly arqyly zańsyz áreket etken maınıng fermasyn anyqtaǵan bolatyn. Bul – bir ǵana mysal. Memleket basshysynyń tapsyrmasynan keıin «sur» maınıngterdiń surqııa áreketteri áshkere bolatynyn boljaı berińiz. Salyqtan jaltarmaı, «taza» jumys isteıtinderge jol ashyq.
Elimizde maınıng ortalyqtardyń jumysyna shekteý qoıylǵan joq. Tek talap kúsheımek. Soǵan qaraǵanda mınıstrliktegiler bul saladan «birdeme» shyǵatynyna senetindeı me, qalaı? Dinmuhammed Matkenovtiń aıtýynsha, krıptovalıýtanyń bolashaǵy zor. О́kinishke qaraı, elimizde áli kúnge deıin bul salaǵa senimsizdik basym.
– Kóptegen memleketter krıptovalıýta arqyly ekonomıkany jandandyrýǵa bolatynyn ańǵaryp, qazirden bastap naqty sharalardy qolǵa alýda. Bul sala Japonııada 4 jyl buryn resmı túrde moıyndalǵan. AQSh-ta da negizgi baǵyttardyń biri bolyp tabylady. Bizde she? Salanyń damýyna qolaıly jaǵdaı joq. Áıtpese, Ekibastuz óńirin óndiristik alańǵa aınaldyrýǵa múmkindik zor. Memleket basshysynyń pikiri oryndy. Talap kúsheısin. Biraq maınıng ortalyqtardyń taǵdyryna túpkilikti balta shabýǵa bolmas, – deıdi D.Matkenov.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «jasyl energetıka» jaıly tilge tıek etýi tegin emes. Eger ony iske qospasa, Qazaqstannyń maınıng qarqynyn budan ári kóbeıtýge esh múmkindigi bolmaıdy. Iаǵnı maınıngke jumsalatyn elektrenergııasyn kómir men mazýttan emes, kún, jel men sý qýatynan alýǵa tıis. Ne desek te, Prezıdenttiń tapsyrmasynan keıin bul salada ózgeris oryn alatyny sózsiz. «Úkimet sáýirde táýir nemese aýyr sheshim shyǵara ma?» dep alańdap otyrǵan maınıng ortalyqtarynyń ıeleri kez kelgen jaǵdaıǵa daıyn bolýy kerek. Bul – naryqtyń talaby.
Oralhan QOJANOV,
jýrnalıst