Qazir jeke kásibinen násip tapqan kásipkerler ár salada da bar. Kásipkerlerge memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý kóp. Biraq kásip ıeleriniń aldynan kese-kóldeneń shyǵatyn kókeıkesti másele az emes. Olar kásibin órkendetý úshin betpe-bet keletin qıyndyqtardy túrli basqosýlarda ortaǵa salǵanymen, túpkilikti sheshimin tappaı otyr.
Máselen, oblystyq kásipkerler men jumys berýshiler odaǵynyń atqarýshy dırektory Rafhat Bozbalıevtyń aıtýynsha, Qazaqstanda «Vırtýaldy qoıma» modýlinde elektrondy túrde rásimdeletin taýarlarǵa ilespe júk qujattaryn engizýdiń qanatqaqty jobasy qolǵa alynyp otyr. Bul shara Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde taýarlar aınalymynyń tolassyz baqylanýyn qamtamasyz etýge tıis. Alaıda mundaı jańashyldyq kópqabatty úıler janyndaǵy dúkender men shaǵynmarketter ıeleri tarapynan alańdaýshylyq týdyrdy. Nege?
О́ıtkeni kásipkerlerdiń pikirine súıensek, bul eń aldymen, shaǵyn bıznes ıelerin kóptegen qıyndyqqa ushyratady. Sondaı-aq azyq-túlik baǵasynyń qymbattap, úı janyndaǵy dúkenderdiń jabylyp qalýy múmkin. Shaǵyn dúkenniń ıesi Lázzat Dosmaǵambetovanyń aıtýynsha, azyq-túlik satatyn núktelerde esep júrgizetin qoly bos adam joq.
– Shaǵyn dúkenderde satýshylarǵa saýdany táýligine 16 saǵat boıy júrgizýine týra keledi. Al esep júrgizý úshin basqa adamdy jaldaýǵa múmkindik joq. «Vırtýaldy qoımany», elektrondy shot-faktýralardy engizsek, biz buǵan úlgermeımiz. Klıentterge qyzmet kórsetýge áreń úlgeretindikten, olardy 15 mınýttan artyq keshiktire almaımyz. Tipti bizdiń kópshiligimizde bul salada arnaıy bilim de joq. Al bizdiń shaǵyn bızneste 300 myń teńgege esepshi jaldaý tipten múmkin emes, – deıdi Lázzat Dosmaǵambetova.
Sondaı-aq zańsyz alkogol ónimderin anyqtaý úshin Wipon Pro qosymshasy ázirlengen. Ony saýda núkteleriniń ıeleri mindetti túrde ornatýy kerek. Dúken ıeleri bul qosymshany engizý kóp qarjy men ýaqytty ysyrap etedi dep esepteıdi. О́ıtkeni bul qosymsha úshin jylyna 8 myń teńge tóleýge tıis. Bul keıbir brendterdi anyqtaı almaıtyndyqtan, sandardy qolmen engizý kerek.
Al shaǵynmarkettiń ıesi Azamat Makkeniń aıtýyna qaraǵanda, taýarlardy satýdan túsken tabystyń 15%-y kommýnaldyq qyzmetter, banktik paıyzdar, salyqtar men qyzmetkerlerdiń jalaqy shyǵyndaryn tolyq ótemeıdi. Tabys tappaı jumys isteý – bankrottyqqa bastar jol.
– Biz ózimiz ornatqan konteınerden qoqysty shyǵarý úshin aıyna 60 myń teńge tóleımiz. Oǵan jaryq, gaz, sý, úı-jaıdy jalǵa alý aqysyn, salyq pen qyzmetkerlerdiń jalaqysyn tóleýdi qosyńyz. Bank kartasymen nemese QR-kodpen tólem jasaý úshin bank bizden 3%-ǵa deıin qarjy ustap qalady. Kartadan alynatyn aqsha úshin taǵy 1% qarjy ustalady. Nátıjesinde, aıyna 400 myń teńgeni bankterge beremiz. Endi «Vırtýaldy qoıma» modýlinde elektrondy túrde rásimdelgen taýarlarǵa ilespe júk qujattaryn engizse, bul shaǵyn bıznesti qıyndyqqa ushyratady. Bul óz kezeginde, azyq-túlik baǵasynyń ósýine áser etedi, – dep esepteıdi Azamat Makke.
Kásip ıeleri kásipkerlik nysandar úshin jer bólýde týyndaǵan problema baryn alǵa tartady. Alaıda jergilikti bılik ókilderi kásipkerlermen ashyq dıalog ornatýǵa yntaly emes. Máselen, «Mogıkan» shaǵyn zaýytynyń basshysy Aısulý Orazbaevanyń pikirine súıensek, jergilikti ákimdikter tarapynan otandyq kásipke qoldaý qajet-aq.
– Shaǵyn jáne orta bıznestiń ókilderi óndiristi damytý arqyly ǵana elimizdiń kórkeıýine úles qosatynyn bilemiz. Sebebi jańa jumys oryndary ashylyp, kásipkerler sany kóbeıedi. Alaıda óndiris ornyn ashqan kásipkerlerde taýar satý problemasy týyndap otyr. Máselen, men jýǵysh zattardy shyǵaratyn shaǵyn zaýyt ashtym. Bul – Atyraý oblysyndaǵy alǵashqy óndiris. Biraq bizdiń taýarymyz tek bazarda ǵana ótimdi bolyp tur. О́nimderimizdi jergilikti mekemeler, aýrýhanalar alsa, óndiristiń qanat jaıýyna jol ashylar edi, – degen pikirin bildirdi Aısulý Orazbaeva.
Monopolıst kompanııalar tarapynan kásipkerlerdiń ótinishine nemquraıly qaraıtyndar bar. Kásipkerlikti 12 jyl buryn bastap, tájirıbe jınaqtaǵan Maıra Muhanbetova qurylysy aıaqtalǵan sportzalǵa jylý júıesin qostyra almaı júr.
– Men 2018 jyldan beri jastardyń sport komandasyna demeýshi bolyp kelemin. Atyraý qalasynda fýtzaldyń azdyǵyn kórip, jastarǵa arnalǵan sportzal ashýdy qolǵa alǵan edim. Osy maqsatymdy iske asyrý úshin 2020 jyly sýbsıdııa alyp, sport kesheniniń qurylysyn aıaqtadyq. Endi jylý júrgizý úshin gaz jelisine qosylý kerek. Sol sebepten byltyrǵy naýryzda «QazTransGazAımaq» AQ óńirlik fılıalyna ótinish berdim. Alaıda arada bir jyl ótse de, bul mekeme bizge gaz júrgizýge ruqsatyn bergen joq. Janymyzda salynǵan turǵyn úılerde gaz bar. Sol gaz jelisi bizge jetpeı tur. Bizdiń osy máselemiz sheshilmeı-aq keledi, – deıdi Maıra Muhanbetova.
Atyraýda kenjeleý damyǵan salanyń biri – aýyl sharýashylyǵy. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Amangeldi Salamattyń málimetinshe, atalǵan salada 3 200-ge jýyq zańdy jáne jeke tulǵa tirkelgen. Onyń jartysyna jýyǵy aýyl sharýashylyǵynda kásip ashqan.
– Bıyl óńirdegi aýyl sharýashylyǵy salasyn damytý úshin jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetten 2 mlrd 539 mln teńge bólinip otyr. Onyń ishinde 1 mlrd 50 mln teńge mal sharýashylyǵyn órkendetýge jumsalady. Al 320 mln teńge egin sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalady. Sondaı-aq 720 mln teńgeni ınvestısııalyq shyǵystardyń bir bóligin óteýge jumsaý kózdelgen, – deıdi Amangeldi Salamat.
Basqarma basshysy sýbsıdııalaý máselesinde birqatar problema baryn jasyrmaıdy. Osy máseleni sheshý úshin sýbsıdııalaýdyń negizgi erejeleri men qaǵıdalaryna ózgerister engizý jaıy qarastyrylyp jatyr. Naýryz aıynyń sońyna deıin jańa ózgerister engizilmek eken.
Bul, árıne salaǵa bet burýshylardy alańdatyp otyr. О́ıtkeni osy saladaǵy sýbsıdııanyń keıbir baǵyty alynyp tastalmaq. Alaıda «Atameken» UKP óńirlik fılıaly agroónerkásip kesheni jobalaryn súıemeldeý bóliminiń sarapshysy Ǵalılýla Turaǵalıev tórt túlikti asyldandyrý maqsatyndaǵy seleksııalyq jumysty jandandyrý men jem-shóp qunyn arzandatý baǵytyn sýbsıdııalaýdy qaldyrǵan jón dep sanaıdy.
– Mal sharýashylyǵyn sýbsıdııalaý maqsatynda usynylyp otyrǵan jańa mehanızm bar. Ondaǵy sýbsıdııalardy alý sharttaryna bordaqylaý alańdarynda tiri maldy satýǵa qatysty birinshi tarmaqqa saýda, qoǵamdyq tamaqtaný jáne basqa da nysandardy qosý qajet. Salada mamandandyrylǵan kásiporyndar bar. Aýyl sharýashylyǵy salasyn órkendetý úshin jerasty sýlaryn aýyl sharýashylyǵy qajetine paıdalanady. Osy maqsatta qudyqtar, uńǵymalar qazý, jeliler tartý máselesi týyndaıdy. Sondyqtan bul jumystarǵa jumsalatyn shyǵyndy sýbsıdııalaǵan jón, – deıdi Ǵalılýla Turaǵalıev.
Al «Qazaqstan fermerler odaǵy» RQB oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Murat Sarmanovtyń pikirinshe, sharýa qojalyqtary tórt túlikti asyldandyrý úshin asyl tuqymdy tól satyp alady. Osyǵan baılanysty qojalyq ıeleri ınvestısııalyq sýbsıdııa baǵytynda mal sharýashylyǵynda sýbsıdııalaý mehanızmi jobasyna asyl tuqymdy analyq bastyń tólin qosýdy jón kóredi.
– Qysqy kezeńge jem-shóp daıyndaý shyǵyndarynyń bir bóligin sýbsıdııalaý júzege asyrylsa jón bolar edi. Sýbsıdııalaý qaǵıdalary men normatıvteri jergilikti atqarýshy organdar arqyly qalyptastasqany durys. Mamandandyrylǵan kásiporyndar arqyly jerasty sýlaryn aýyl sharýashylyǵy qajetine paıdalanýdyń shyǵynyn sýbsıdııalaý bóliginde «Qazsýshardyń» qyzmet kórsetý mindetin alyp tastaý qajet, – degen oıymen bólisti Murat Sarmanov.
«Baqaı-Qus» JShS dırektory Álimjan Baljigitov «Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵyn damytýdy, mal sharýashylyǵynyń ónimdiligi jáne ónim sapasyn arttyrýdy sýbsıdııalaý qaǵıdalary» krıterıinen jumyrtqalardy suryptaýǵa arnalǵan avtomatty mashına bolýy qajet degendi alyp tastaýdy usynyp otyr. О́ıtkeni bul – óte qymbat jabdyq. Ony satyp alýǵa árkimniń múmkindigi bola bermeıdi. Al «Qubashev E.» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Esbolat Qubashevtyń aıtýynsha, sýbsıdııalaý baǵyttary qysqarar bolsa, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy qurylymdar qıyndyqqa kezigedi. Sol sebepten asyl tuqymdy seleksııalaý jumysyn, tuqymdyq túrlendirý, jasandy uryqtandyrý men jem-shóp qunyn arzandatýdy sýbsıdııalaý baǵytyn qaldyrý kerek.
Atyraý oblysy