Qostanaı dalasynda týǵan birtýar tulǵa

Árıne, bolashaq akademıktiń adamı turǵydan qalyptasýyna onyń uly jerlesteri, keıingi urpaqqa bilimge umtylýdyń asqaq rýhyn qaldyryp ketken Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń úlken áser etkeni de daýsyz. Osy tulǵalardyń kózin kórgen ata-analary men jaqyndarynyń olardan qalǵan uly murany keıinge jetkize bilýi, talantty jastardyń jańa shoqjuldyzynyń paıda bolýyna tuǵyrly negiz boldy. О́mirdiń uly zańdylyǵynyń ózi de osynda emes pe?!

Osy oraıda senator Altynbek Nuhulynyń Ahmet Baıtursynov syndy kórnekti otandasymyzdyń 150 jyl­dyǵyn toılaýdy IýNESKO baǵ­darlamasyna kir­giz­genin, al ekranǵa 6 serııaly tarıhı fılm shyǵýyna bas­ta­mashy bolyp otyrǵanyn da rıza­shylyqpen jetkizgim keledi.

Uly Otan soǵysy bastalardan 3 jyl buryn Qostanaı obly­synyń Jangeldın aýda­ny­nyń №1 aýylynda ferm­a meńgerýshisi Saǵadı Tynyshtyqbaevtyń otbasynda dúnıege kelgen onyń ómir joly sol bir kúrdeli jyldarǵa tap keldi. Áli buǵanasy da qatpaǵan 12 jasynda ákesi qaıtys bolyp, erte eseıýge týra keldi. Mektepti úzdik bitirdi, QazMÝ-diń ekonomıka fakýltetinde ótkiz­gen stýdenttik jyldarynda stalındik stıpendıat boldy.

Odan sońǵy Máskeýde ótkizgen jyl­darynyń nátıjesin: «Mate­rıaldy-tehnıkalyq jabdyq­taý­dyń eko­nomıkalyq tıimdiligin arttyrý máseleleri (teorııa, me­todologııa jáne arttyrý joldary)» taqyrybynda 39 jasynda qorǵaǵan doktorlyq dıssertasııasynan kórýge bolady. Sonymen qatar 4 joǵary oqý orny men Qazaqstannyń Ult­­tyq ǵylym akademııasyn bas­­qarǵan, elimizdiń Parlamenti Má­­jilisiniń depýtaty men Qar­jy jáne bıýdjet jónindegi ko­mı­tet­tiń tóraǵasy bolǵan jyl­dary da onyń eseli eńbeginiń aıqyn kó­rinisi edi.

Osyndaı ulaǵatqa toly eńbek joly da uly ózgerister men ota­ny­myzdyń ıgiligine baǵyt­talǵan kóptegen naqty istermen tolyǵyp otyrdy. Oǵan onyń ózindik jetilý jolynan bir sátke de taımaýy birden-bir sebep edi. Meniń oıymsha, bul onyń ómir­lik prınsıpteriniń biri boldy. Onyń oıynda ár iske «usaq máse­le retinde qaraý» degen uǵym bolmaıtyn.

Eger de ol bir iske kirisse, osy istiń barlyq búge-shigesi­men tú­gel tanysa otyryp, tyńǵy­lyqty atqaratyny sonshalyq, jumys nátıjesimen tanysqan adamdarda Kenjeǵalı Ábenuly osy máselemen birneshe jyldar boıy aınalysyp kele jatqan jáne osy istiń asa bilgiri sııaqty pikir qalyptasatyn. Onyń erek­sheliginiń ózi de tereń de asa keń biliktiliginde, durys maqsat qoıa alý men ony nátıjeli sheshýdiń tıimdi joldaryn taba bilýinde edi.

Osylardy eskere otyryp, biz ony 1994 jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenttigine saıladyq.

Osy jaǵdaıattyń bir aıryq­sha­lyǵy, alǵash ret akade­mııa tarıhynda onyń prezı­den­ti re­tinde UǴA kor­respon­de­nt-múshesiniń saılanýy edi. Biz onyń ǵylymı da jáne ǵylymı-uıymdastyrýshylyq ta qabileti­niń keńdigin bile otyryp senim artyp, osyndaı táýekeldi iske bara bildik. Keıin synshyl­ ýa­qyt pen onyń tabandy eńbe­giniń nátıjeleri bizdiń qate­les­pegenimizdi kórsetti. Ol akade­mııalyq ǵylymdy qoǵamnyń úz­dik­siz damýynyń tuǵyry re­tin­de saqtap qalý úshin kóp eńbek sińirdi. Osy oraıda Ǵylym aka­demııasynyń birinshi prezıdenti Q.I.Sátbaevtyń: «Ǵylym men bilimsiz Qazaqstannyń, tipti kez kelgen basqa eldiń eshqandaı bo­lashaǵy joq» degen ulaǵatty sóz­­de­rin de eske alǵanymyz du­­­­­rys shyǵar?! (Qanysh Iman­ta­ı­­uly­­nyń osyndaı danalyq pi­ki­­­rin negizge ala otyryp, ol eli­­mizdiń ǵylymy men bilimin da­­­my­týǵa baǵyttalǵan birtalaı bi­re­geı isterge muryndyq bol­dy. Atap aıtqanda, onyń bas­ta­ma­shylyǵymen 4 jańa ǵylymı-zertteý ınstıtýty (jalpy genetıka, sosıologııa jáne polıtologııa, fıtohımııa jáne aımaqtyq ekonomıka) quryldy.

Sońǵy ekeýi Qaraǵandy men Shymkent qalalarynda ashyldy. Fıtohımııa ınstıtýtynyń qazirgi kezde «Fıtohımııa» ha­lyq­aralyq ǵylymı-óndiristik holdıngine aınalǵanyn jáne bú­kil álemge tanymal bolyp otyr­­ǵanyn da erekshe atap ótkim ke­le­di. Sonymen qatar onyń 1995 jyly bizdiń qalamyzda akademık E.A.Bóketovtiń 70 jyldyǵyna arnalǵan Halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa uıym­dastyryp jáne ótkizgeni de este qalarlyqtaı shara boldy.

Aǵylshyn tilinde «Ulttyq ǵylym akademııasynyń baıandamalary» ǵylymı jýrnaly shyǵa bastady.

Ol ǵylymı qyzmetkerlerdiń jalaqy mólsherin 2 ese kóterýge qol jetkizdi. Bul ıgi shara eli­mizdiń ǵylymı mekemelerine talantty jastardyń kóbirek kele bastaýyna jol ashty. Sonymen qatar onyń bastamashylyǵymen elimizdiń Úkimeti kórnekti ǵa­lymdarǵa memlekettik stıpendııa taǵaıyndady. Bul sharany da ǵylymı qaýymdastyq úlken ásermen qabyldady. О́kinishke qaraı, búginderi ǵalymdardyń jalaqysyn shyn máninde ósiretin kezdiń kelip jetkenin taǵy da kóteretin mezgil týdy. Jaqsy my­saldy izdep, alysqa barýdyń da qajeti joq.

О́z eline aıanbaı qyzmet etý­diń osyndaı mysaldaryn kóp­tep keltirýge bolady. Ol depýtat bolǵan jyldary, men aı­nalymdaǵy baspasózdi muqııat oqý arqyly, teleberilimderdegi ja­ńa­lyqtardy kóre otyryp, biz­­diń Kenjekeńniń elimizdegi jaǵ­daıdy jaqsartý úshin ne usy­­natynyn bilip otyratynmyn. Ol osy baǵytta da aldyna jan salmaıtyn. Onyń dáıekti, tereń oılastyrylǵan sóz sóıleý má­ne­ri, azdaǵan jáne ózine jarasymdy aksenti, syrtqy beınesi – osynyń bári adamdy tartyp tu­ratyn jáne kóbimiz bar isi­mizdi tastap, ony zeıin sala tyń­­daıtynbyz jáne únemi tánti bo­la­tynbyz. Otandastarymyz úshin asa mańyzdy jáne sheshimi tabyl­ma­­ǵan kóp suraqtarǵa júıe­li jaýaptar alatynbyz.

Toqeterin aıtsaq, osynyń bári túptep kelgende onyń memleket qaıratkeri jáne ǵalym retindegi bedeliniń artýyna sebep boldy. Osy jerde taǵy da ame­rıkalyq fılosof Djon Mıl­diń: «Memlekettiń mártebesi ony quraıtyn tulǵalardyń márte­be­lerimen anyqtalady», – de­gen sııaq­ty ulaǵatty sózderine júgin­gim kelip otyr.

Osyndaı baǵany biz, ózin ózi júıeli túrde tárbıeleýshi eń­bek­tiń nátıjesinde ǵana jasap shyǵaryp, Birtýarǵa aınal­ǵan Kenjeǵalı Saǵadıevtiń tul­ǵa­sy­na bere alamyz. Bári­miz­diń sanamyzda onyń osy beı­nesi ǵana saqtalyp qaldy. Ja­nyń ján­natta bolsyn, aıaýly bir­týa­ry­myz!

Zeınolla Moldahmetov,

UǴA akademıgi

ALMATY