Bilim salasyna jıi jasalǵan reformalardyń nátıjesi otandyq oqý-aǵartý júıesinen naqty kórinis taýyp otyrǵanyn eshkim joqqa shyǵar almas. Degenmen, orta mektepterdegi bilim sapasynyń deńgeıi maqtanarlyqtaı emes ekenin moıyndaýymyz kerek. О́ıtkeni, el ishi de, syrt kóz de buǵan qatysty syn aıtyp, min taǵatyny shyndyq, dep jazady Egemen.kz.
Ásirese, aımaqtardaǵy mektepterdiń arasynda, onda da aýyl men qaladaǵy bilim oshaqtaryndaǵy básekeniń ala-qula ekenin moıyndamasqa amal joq. О́kinishke qaraı, dál osy syn Almaty oblysyna da tán bolyp tur. О́ıtkeni, 2020-2021 oqý jylynyń sapa kórsetkishi boıynsha óńirdegi salystarmaly jaǵdaı 5,6 paıyzǵa alashaqtyq kórsetken. Iаǵnı, ótken oqý jylynda qala mektepterindegi oqý úlgerimi 66,9 paıyzdy qurasa, aýyldaǵy bilim oshaqtarynda 61,3 paıyzǵa áreń ilikken eken. Mamandar bul teńsizdiktiń bir ushyn pandemııa jaǵdaıyndaǵy qashyqtan bilim alý úderisinen izdeýde. Sebebi, onlaın oqý kezinde aýyl balalarynyń ınternetke qol jetkizýi úlken máselege aınalǵan bolatyn. Al qala aýmaǵynda mundaı másele týyndaǵan joq-ty. Demek, mamandardyń sózinde jan bar sııaqty. Onyń ústine bıylǵy oqý jylynyń eki toqsany kórsetken salystyrmaly jaǵdaı da buǵan dálel bolyp otyr-mys. Oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Jańyl Súleımenovanyń aıtýynsha, ótken birinshi jáne ekinshi toqsannyń nátıjesi boıynsha aımaqtaǵy aýyl mektepteri 63,4 paıyz sapaǵa qol jetkizse, qala mektepteriniń úlgerimi 62 paıyzdy ǵana quraǵan.
«Iаǵnı, bul joly aýyl mektepteriniń bilim sapasy joǵarǵy kórsetkishti kórsetti. Osy kórsetkishterge qarap, oqýshynyń bilimi naqty baǵalanbaıdy degen tujyrym jasaýǵa bolady. Biz arǵy jyldaǵy jaǵdaıdy salystyra kele, karantın shekteýi kezinde aýyl mektepteri shtattyq rejımde bilim alsa, qala mektepteri bala sanynyń kóptigine baılanysty qashyqtan bilim aldy degen paıymdaý jasadyq. Al bıylǵy oqý jylyndaǵy birinshi jarty jyldyqta barlyq bilim berý uıymdary shtattyq rejımde oqydy. Biraq, alshaqtyq jańaǵyndaı. Bilim sapasyn oblystyq kórsetkishten tómen kórsetken aýdandar qatarynda Qarasaı, Kóksý, Eskeldi, Talǵar, Balqash aýdandary men Taldyqorǵan, Tekeli, Qapshaǵaı qalalary bar. О́kinishtisi, bul óńirlerde «Altyn belgi» ıegerleriniń bilimi monıtorıngtik PISA zertteýleri kezinde dáleldenbeı qalǵan. Joǵary bilim sapasyn kórsetken mektepterdiń «Altyn belgi» ıegerleriniń UBT kórsetkishi tómen bolýynyń sebebin anyqtaýymyz kerek», deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń mindetin atqarýshy Jańyl Súleımenova.
Aıtpaqshy, ótken 2020-2021 oqý jylynda oblysta 17 761 túlek mektepti támamdasa, onyń ishinde 1389 oqýshy «Altyn belgi» ıegerleri atanǵan. Bul arǵy jylmen salystyrǵanda 282 oqýyǵa kóbeıgenin bildiredi. Alaıda, Ulttyq biryńǵaı testileý kezinde júzden joǵary ball jınaǵan «Altyn belgi» ıegerleriniń úlesi 56,7 paıyzdy ǵana quraǵan eken. Keıbir aýdan mektepterinde úzdik oqýshylardyń synaq tapsyrý kezinde jappaı tómen baǵa alǵany da tirkelgen. Mysalǵa, Uıǵyr aýdanyndaǵy 64 «Altyn belgi» ıesi atanǵan túlektiń elý úshi óz bilimderin dáleldeı almapty.
«Qorytyndy attestattaý kezinde «Altyn belgi» úmitkerleriniń jazbasha emtıhan jumystary bilim basqarmasy tarapynan tekseriledi. Sonyń nátıjesinde Ile aýdanynan – 1, Kerbulaq aýdanynan – 1 oqýshynyń baǵasy tómendetilip, oqýshylar «Altyn belgi» belgisin ala almady. Sonymen qatar, ótken oqý jylynda túlekterdiń esse jazýǵa daǵdylanbaǵany da baıqaldy», deıdi Jańyl Súleımenova.
Jalpy, bilim sapasynyń deńgeıine tikeleı áser etetin faktor tek oqý úlgerimi ǵana emes ekeni anyq. Oǵan mysal retinde oqýshylarǵa alańsyz bilim alýǵa jasalǵan jaǵdaıdyń tómendigin jáne uıymdastyrý men tárbıe isindegi kemshilikterdi de jatqyzýǵa bolady. Máselen, arǵy jyly PaperLab qoǵamdyq qory aımaqtar boıynsha bilim sapasynyń deńgeıin anyqtaıtyn zertteý jasaǵan bolatyn. Bul jumys jalǵyz bizdiń elde ǵana emes, Orta Azııa boıynsha júrgiziletin kórinedi. «Sapaly bilimge qol jetkizý teńsizdiginiń ındeksi» degen áıdik ataýy bar zertteý barysynda birneshe baǵyt qamtylǵan-dy. Onyń ishinen bizdi qyzyqtyrǵany «Oqytý jaǵdaıy» ındeksi boıynsha shyǵarylǵan nátıje boldy. О́ıtkeni, dál osy baǵyt boıynsha Almaty oblysyndaǵy jaǵdaıdyń tómendigi aıtylypty. Al osy «Oqytý jaǵdaıy» krıterıi negizinen úsh kórsetkish boıynsha anyqtalady eken. Onyń ishinde úsh aýysymda bilim beretin mektepter úlesi, apatty jaǵdaıdaǵy mektepter úlesi jáne dárethanasy syrtta ornalasqan mektepter úlesi sııaqty kórsetkishter boıynsha Jetisýdaǵy bilim oshaqtarynyń jaǵdaıy máz emes ekeni aıtylady. Jáne bul derekter shyndyqqa janasady. О́ıtkeni, Almaty oblysynda úsh aýysymda bilim berip otyrǵan mektep sany jyldan jylǵa kóbeıip keledi. Qazir óńirdiń qyryqqa jýyq mektebinde oryn tapshylyǵy bar eken. Bul máseleni birer jyl buryn oblysqa saparmen kelgen Memleket Basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta ótkir synǵa alyp, aımaqtyń sol kezdegi ákimi Amandyq Batalovqa máseleni sheshýdiń utymdy joldaryn tabýdy tapsyrǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, úsh aýysymdy mektep máselesi burynǵy Batalovtan qazirgi Bozymbaevqa mura bolyp qaldy. Jalpy, bul másele 2025 jylǵa deıin sheshimin tabýy tıis bolǵan. Alaıda, naqty jaǵdaıǵa qarasaq, qazir jaǵdaı tipten kúrdelene túsken sııaqty. О́ıtkeni, aımaqtaǵy demografııalyq ósimniń oń kórsetkishi men ishki mıgrasııanyń orasan úlesi jańa mektep qurylysynyń aıaqtalyp, oqýshylardyń orynmen qamtylýyna múmkindik bermeı otyr. Mysal úshin, oblysta jyl saıyn 47-50 myńnyń aralyǵynda birinshi synypqa barýshy balalar shyǵady eken. Bul úrdis Almaty qalasy mańynda tipten basym. Sondaı-aq, mektepterdi ǵımarat ishindegi dárethanamen qamtý isi de oblysta sylbyr júrip jatyr. Derek boıynsha, búginde bul kórsetkish 70 paıyzdan sál asqan kórinedi.
О́kinishike qaraı, oblystyń bilim salasyndaǵy uıymdastyrý men tárbıe isi de aqsap tur. Onyń bir dálelin osy saladaǵy jemqorlyqqa qatysty anyqtalǵan isterden baıqaýǵa bolady. Buǵan deıin Ulttyq qaýipsizdik komıteti, prokýratýra jáne jemqorlyqqa qarsy qyzmetiniń birlesken toby oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Maıgúl Omarovany jáne osy basqarmanyń memlekettik satyp alý bóliminiń bas mamany Baqyt Qabdoldanova men aımaqtyq bilim salasyndaǵy jańa tehnologııalar ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dırektory Arapbı Meńlibaevty qamaýǵa alǵan bolatyn. Al bilim basqarmasy basshysynyń oryntaǵy áli kúnge deıin bos tur.
Taǵy bir ókinishti jaǵdaı, oblysta jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd jaǵdaıy jıilep ketti. Byltyr oblysta 23 oqýshy ózine-ózi qol jumsaǵan. Onyń altaýy órimdeı qyz bolsa, on jetisi óndirdeı ul eken. Sondaı-aq, 2021 jyly kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty 182 qylmystyq is tirkelip, mektep jasyndaǵylardyń buzaqylyǵy burnaǵy jylmen salystyrǵanda 9,3 paıyzǵa óskeni anyqtalyp otyr. Munan bólek, oblystaǵy barlyq bilim shańyraǵynyń qaýipsizdigi boıynsha júrgizilgen monıtorıngtiń nátıjesi de kóńil kónshiterlikteı emes. Nátıjesinde biraz mektepte beınekameranyń jumys istemeıtindigi jáne dárethanalardyń talapqa saı emestigi anyqtalǵan. Sondaı-aq, sanıtarlyq-tazalyq oryndaryna aýany almastyrý, jeldetkish, jylýmen qamtamasyz etý qurylǵylary qoıylmaǵan. Ashanalarda mázir daıyndaýda sút, irimshik, súzbe, jemis, bal ónimderi paıdalanylmaı, onyń ornyna densaýlyqqa zııan ketchýp, margarın, shujyq sııaqty tyıym salynǵan taǵamdar qoldanylǵan eken.