Kókshetaý men Qorǵaljynnyń keń-jazıra dalasynda myńnan astam kól bar. Sý quramyn zerttegen ǵylymı saraptamanyń negizdemesine sáıkes, 531 kólde balyq ósirýge ábden bolady eken.
Búginde 360 kólde balyq ósirilýde. «Esil» oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Nyǵmet Qaýashevtyń aıtýyna qaraǵanda, belgilengen tártipke sáıkes kóldi jalǵa alǵanymen, kúni buryn kelisken mindettemesin oryndamaıtyndar da kezigedi. Bar talapqa sáıkes jumys istep, aq dastarqannyń berekesin keltirýge óz úlesin qosyp jatqandar da bar. Sonyń biri – Zerendi aýdanyndaǵy Soldatkól, Ashykól, Tuzdykól tárizdi sý aıdyndaryn uzaq merzimge jalǵa alyp, jumys istep jatqan kásipker Aldabergen Táshenov.
Birneshe kóldiń ıesi Aldabergen Bektemiruly óz sharýasyn jetik biletin jan. Aıtýyna qaraǵanda, erterekte Úlgili aýylynyń irgesindegi Soldatkól sýy móldir, taza, shalqar bolǵan, 1974 jylǵa deıin balyǵy taıdaı týlaǵan. Keıin álde qys ishinde aýa jetpedi me, joq álde tótennen kelgen juqpaly balyq aýrýy etek jaıdy ma, kim bilsin, kóldegi balyq ataýlynyń tuqymy tuzdaı quryp ketken. Sóıtip qysy-jazy jaǵalaýynan kisi arylmaıtyn berekeli kóldiń baǵy qaıtypty. Qazynasy kemip, quty qashqan. Shorshyp jatqan aqbaýyr balyǵy joq kól jan adam janyna jaqyndamaıtyn óli kólge aınalǵan. Ol kezde Aldabergen Bektemiruly keńsharda jumys isteıtin. Týǵan jerdiń kórkem bir kórinisi Soldatkólge qarap muńaıady, jany ashıdy. Kúnderdiń bir kúninde keńshar dırektoryna qolqa salady.
– Bul kólde balyqtyń ósýi ábden múmkin, – deıdi Aldabergen Bektemiruly. – Kóz aldymyzda aıdynnyń quryp bara jatqandyǵy elge syn emes pe, jaǵalaýdy jıektep aǵatyn bulaq kózderin arshyp, balyq jibersek qalaı bolady? Aýyl turǵyndarynyń nesibesi ári tabıǵattyń tartýyn saqtap qalamyz ǵoı.
Des bergende keńshar basshylary kelise ketken. Tuqymbaqtan balańqurt ákelip, kólge jibergen. Abyroı bolǵanda myń san balyq ósip jetilipti. Sodan beri Soldatkóldiń baǵy qaıta janǵan. Qyzyǵyn el kórgen. Balyq qaıta óristegenin estigen balyqqumarlar qoldaryna qarmaqtaryn ustap, kól jaǵasyna jetken. Búginde osy kólder arqyly týrızmdi damytýǵa ábden múmkindik bar. Tek azdaǵan qoldaý kerek.
– 1994 jyly jeke kásipkerlikpen aınalysýǵa bel býdym, – deıdi Aldabergen Bektemiruly, – birinshi Soldatkóldi, keıin Tuzdykól men Ashykóldi jalǵa aldym. Balańqurtty irgedegi Zerendiniń tuqymbaǵynan, Reseıden tasymaldaımyz. Reseıden ákelgenimiz sál qymbatqa túsedi, tasymaldaý shyǵyny taǵy bar. Bizdiń ólkede balyǵy qyrylyp, óli kólge aınalǵan sý aıdyndary az emes qoı. Sol kólderdi qaıtadan balyqtandyrý úshin ári biz tárizdi kásipkerlerdi balańqurtpen qamtamasyz etý úshin Zerendi tuqymbaǵyn qaıtadan jaraqtandyrý qajet.
Kásipkerdiń aıtýyna qaraǵanda, tuqymbaqtyń sý aıdyny joq ári materıaldyq-tehnıkalyq bazasy ábden tozyp bitken. Al Kókshetaý kólderi kóbine taıyz bolyp keledi de, qysta túbine deıin qatyp qalady. Balyqtyń qyrylý sebebi – osy. Onyń ústine aýyl sharýashylyǵy qurylymdary da kúmis kólderge qııanat jasap otyr. Aıtalyq, Soldatkól jaǵalaýyna deıin jyrtylǵan. Sol sebepti qar sýy men jaýyn sýy kóldi qorektendirmeıdi. Onyń ústine dıqandar egin alqaptaryna tyńaıtqysh sińirgen kezde jaǵalaýǵa entelep kelip turǵan egistik ústinen jeldi kúni hımııalyq dári-dármektiń kól betine túsýi op-ońaı. Balańqurtty qyrýar qarajatqa satyp alyp, bastamasy berekeli bolaryna senip jumys istegen kásipkerdiń bar eńbegi zaıa ketýi ábden múmkin.
– Bizdiń tarapta da qıyndyq shash etekten, – deıdi kásipker. – Máselen, balyq sharýashylyǵymen aınalysý úshin kól sýynyń quramyn zertteý kerek. Bul kólde balyqtyń qandaı túrin ósirýge bolady degen turǵyda. Biraq ondaı zerthana Kókshetaýda joq. Astana asyp ǵylymı saraptama alýdyń baǵasy óte qymbat. Eger ony tólesek, múlde tabyssyz qalatyn jaıymyz bar. Balańqurtty mıllıon teńge tólep satyp alamyz. Memleket tarapynan beriletin sýbsıdııaǵa da qol jetkize almaı otyrmyz.
Endigi bir másele – oblysta balyq óńdeıtin kásiporynnyń joqtyǵy. Kól jaǵalaǵan alypsatarlar da az emes. Móńke balyqty alypsatarlar kılosyn 200 teńgeden alyp, jurtqa 350 teńgeden satady. Eseptep qarasańyz, tórt adam ustap, olardyń árqaısysyna 80 myń teńge jalaqy tólep, kóldi kúni-túni kúzetip, azyǵyna shyǵyndalyp otyrǵan kásipkerge qaraǵanda, alypsatardyń tabysy kóp.
Sońǵy jyldary dóńmańdaı, aq amýr tárizdi balyqtardy kóp ósire bastapty. Taýarly balyq sharýashylyǵynyń ótimdi ónimi aqbalyq ta Kókshe baýyryndaǵy kúmis kólderde jaqsy ósedi. Sondyqtan kókshubar, paıda ósirýge den qoıǵan. Bir jylda 20 tonnaǵa jýyq balyq ósirýge ábden múmkindik bar.
Eger memleket tarapynan kórsetilip jatqan kómek kól basyndaǵy balyqshyǵa jetetin bolsa, sharýanyń bul salasyn damytýǵa ábden bolar edi.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany