Ýkraınadaǵy túıtkildiń túıinin tarqatý isiniń sheti kórinbeıdi. Soǵys bastalyp kete me dep alańdaǵan jurt Shyǵys Eýropaǵa kóz tigip otyr. Osyǵan baılanysty taıaýda Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron reseılik jáne amerıkalyq áriptesterin shaqyryp, máseleni beıbit jolmen sheshýge úndedi.
Elıseı saraıy taratqan málimdemege qaraǵanda, Ýkraınadaǵy ahýaldy retteý jónindegi sammıtke qatysýǵa Vladımır Pýtın de, Djo Baıden de kelisim bergen kórinedi.
«Prezıdentter Baıden men Pýtın osyndaı sammıt ótkizýge kelisti. Onyń mazmuny memleketik hatshy Blınken men mınıstr Sergeı Lavrovtyń 24 aqpandaǵy kezdesýinde ázirlenedi. Bul sammıt Reseı Ýkraınaǵa basyp kirmegen jaǵdaıda ǵana ótedi», delingen Elıseı saraıy taratqan málimdemede.
Aqúı de Djo Baıdenniń sammıtke qatysýǵa daıyn ekenin habarlady. Degenmen bul usynysqa qatty sene qoımaǵanyn da atap ótken. Aqúıdiń baspasóz hatshysy Djen Psakı de buǵan qatysty pikir bildirdi.
«Eger Reseı Ýkraınaǵa basyp kirmese ǵana prezıdent D.Baıden V.Pýtınmen kezdesedi. Biz árdaıym dıplomatııaǵa daıynbyz. Reseı soǵysty tańdasa, munyń saldary aýyr bolmaq. Qazirgi tańda Reseı jaqyn arada Ýkraınaǵa jappaı shabýyl jasaýǵa daıyndyqty jalǵastyryp jatyr», dedi Djen Psakı.
Sonymen qatar Fransııa prezıdenti óz sózinde Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy atysty toqtatýǵa talpynys bildirgenin jetkizdi. Bul qadam Eýropadaǵy qaýipsizdik sharalaryn qalyptastyrý úshin qajet.
Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, Reseı tarapy Ýkraınamen aradaǵy shekara mańyna 150 myńǵa jýyq sarbazyn toptastyrǵan bolatyn. NATO-nyń habarlaýynsha, ákelingen tehnıka sany da óte kóp. Batys elderi Reseı Ýkraınaǵa basyp kirýge ázirlenip jatyr degen dabyl kótergen edi. Biraq Kreml muny joqqa shyǵardy.
Áıtse de, Vladımır Pýtın NATO-nyń Shyǵysqa qaraı keńeımeýine zańdy kepildik surap, transatlanttyq uıym oryndaýǵa tıis máselelerdi tizip bergen. Biraq Batys elderi Pýtınniń talabyn orynsyz dep málimdedi. О́ıtkeni NATO eshkimge kirýge tyıym salmaıdy. Bul – uıymnyń ustanymyna qarsy. Sondaı-aq ár memleket qandaı uıymǵa kiretinin ózderi sheshedi.
Sarapshylar Reseı tarapy qoıǵan talaptyń oryndalmaıtynyn birden aıtqan-dy. О́ıtkeni Kreml basshysy aqylǵa qonymsyz máselelerdi usynǵan. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Pýtın mundaı qadam arqyly Reseı halqynyń aldynda ózin aqtap, máseleni sheshýge talpynǵanyn, biraq Batys kelispegenin syltaý etpek. Osylaısha, búkil kináni NATO-ǵa aýdarmaqshy dep esepteıdi.
Washington Post gazetiniń habarlaýynsha, Reseı Ýkraınaǵa basyp kirgennen keıin ólýge tıis nemese ustalýy qajet adamdardyń tizimin ázirlegen kórinedi. Osyǵan baılanysty AQSh tarapy BUU-nyń adam quqyqtary jónindegi basshysy Mıshel Bacheletke arnaıy hat joldady.
Onda Reseı adam quqyǵyn buzýdy josparlap otyrǵany aıtylǵan. Sondaı-aq «maqsatty kisi óltirý, urlaý, májbúrlep alyp ketý, ádiletsiz qamaý jáne azaptaý» júrip jatqanyn da atap ótken.
AQSh-tyń BUU-daǵy elshisi Sheba Krokerdiń sózine súıensek, Reseı Ýkraınaǵa basyp kire qalsa, adam quqyqtaryna úlken qaýip tónip, myńdaǵan turǵynnyń ómirin jalmaýy múmkin.
Aq úı ákimshiligi Reseıge qarsy sanksııalar paketin daıyndady. Onda amerıkalyq qarjy ınstıtýttaryna reseılik iri bankterdiń tranzaksııalaryn oryndaýǵa tyıym salynǵan. Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, osy qadam arqyly halyqaralyq tólemderdi júzege asyratyn reseılik bankter men AQSh bankteri arasyndaǵy baılanysqa tyıym salý arqyly Reseıge qysym jasaý kózdelip otyr. Ýkraına prezıdenti Volodımır Zelenskııdiń Batysty Reseıge ekonomıkalyq qysym jasaýǵa shaqyrǵanyna qaramastan, sanksııa resmı Máskeý áskerı qımyldardy bastaǵanda ǵana engiziledi.
The Guardian gazetiniń habarlaýynsha, Maxar kompanııasy spýtnıkten túsirilgen sýretterdi zerdelep, Reseı taǵy da ásker men brondy tehnıka ákelip, fermalarǵa, ormandarǵa jáne egistikterge ornalastyrǵanyn anyqtady. Olardyń keıbireýleri Ýkraınamen shekaradan nebári 15 shaqyrym jerde ornalasqan.
Jeksenbi kúni túsirilgen sýretter Ýkraınanyń shyǵysyndaǵy separatıster baqylaýyndaǵy Lýgansk oblysyna jaqyn mańdaǵy shekaranyń Reseı jaǵynda tankter, bronetransporterler, artıllerııa jáne qarý-jaraqtar ornalastyrylǵanyn kórsetip otyr. Maxar taldaý ortalyǵy áskerı tehnıkanyń oryndary aýysqanyn da jetkizdi.
Kompanııa keltirgen málimetke súıensek, buǵan deıin tehnıkalar áskerı garnızondar men oqý-jattyǵý aımaqtarynda nemese olarǵa jaqyn mańda ornalasqan edi. Degenmen spýtnıktik sýretter Solotıdegi garnızonǵa jınalǵan jaýyngerlik bólimsheler men quraldarynyń kópshiligi shekara mańyna qaraı qozǵalǵanyn kórsetedi.
Ýkraınadaǵy ahýal Mıýnhende ótken qaýipsizdik jónindegi konferensııada da negizgi taqyrypqa aınaldy. Jıyn barysynda atalǵan eldiń prezıdenti Volodımır Zelenskıı sóz sóılep, Batys elderin áreketsizdigi úshin aıyptady. Onyń aıtýynsha, qazir Eýropaǵa soǵys qaýpi tónip turǵan joq, kerisinshe soǵys bastalyp ketkenine birneshe jyl boldy. «Nelikten XXI ǵasyrda Eýropada soǵys bolyp, adamdar ólip jatyr? Nelikten bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan da uzaqqa sozyldy? Qyrǵı-qabaq soǵysynan keıin nelikten qaýipsizdik máselesine tap bolyp otyrmyz?» dedi konferensııa barysynda V.Zelenskıı.
Onyń aıtýynsha, munyń basty sebebi – álemdegi qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtaýǵa ýáde bergen memleketter óz sóziniń údesinen shyǵa almaı otyr. Sondaı-aq ol Ýkraınanyń 8 jylǵa jýyq ýaqyt boıy Eýropaǵa qalqan bolyp kelgenin alǵa tartty. Biraq NATO men Eýropa tarapy Ýkraınany quramyna qabyldaýǵa asyqpaǵan. Sondyqtan Volomıdır Zelenskıı Ýkraınanyń aýmaqtyq tutastyǵy men qaýipsizdigin saqtaýǵa kepildik bergen Býdapesht memorandýmy túkke turǵysyz ekenin jetkizdi.
Esterińizde bolsa, Býdapesht memorandýmyna 1994 jyly qol qoıylǵan bolatyn. Keńes ókimeti taraǵannan keıin ondaǵy ıadrolyq arsenal birneshe eldiń, atap aıtqanda, Ýkraınanyń, Qazaqstannyń, Belarýstiń menshiginde qalǵan edi. Buǵan alańdaǵan derjavalar ıadrolyq qarýsyzdaný kelisimine qosylýǵa úndedi. Uzaq ýaqyt júrgizilgen kelissózder nátıjesinde, 1992 jyly úsh el de Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimge qosylyp, Lıssabon protokolyna qol qoıdy.
Al 1994 jyldyń 5 jeltoqsanynda Býdapeshtte ótkizilgen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń (EQYU) sammıtinde Reseı, AQSh jáne Ulybrıtanııa basshylary Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimge qosylǵan elderdiń qaýipsizdigine kepildik berý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Osylaısha, Qazaqstan, Ýkraına, Belarýstiń aýmaqtyq tutastyǵyn, qaýipsizdigin qorǵaýǵa kepildik berildi. Keıinirek mundaı kepildikti, Fransııa men Qytaı sııaqty, basqa da ıadrolyq memleketter berdi.
Býdapesht memorandýmynda úsh eldiń táýelsizdigine, egemendigine jáne qazirgi shekarasyna qurmet kórsetýge, sondaı-aq aýmaqtyq jáne saıası tutastyǵyna qaýip tóndirmeýge, qarý-jaraǵyn olarǵa qarsy qoldanbaýǵa kepildik berilgen.
Budan bólek, óz múddesin kózdeı otyryp, atalǵan memleketterdiń egemendigine qaýip tóndiretin ekonomıkalyq qysym jasaýdan bas tartqan. Oǵan qosa, olarǵa shabýyl jasaý ne ıadrolyq qarý qoldaný qaýpi týǵanda BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jedel áreket jasaýyn qamtamasyz etý mindettemesin alǵan. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimge múshe elderge qarsy ıadrolyq qarý qoldanbaýǵa da ýáde bergen.
Alaıda Býdapesht memorandýmynyń kemshiligi jeterlik. Ásirese bul 2014 jylǵy «Eýromaıdan» oqıǵasy kezinde anyq ańǵaryldy. О́zderińizge málim, sol kezde Qyrymda daýly referendým ótip, aımaq Reseı quramyna qosylǵan-dy. Biraq halyqaralyq qoǵamdastyq muny moıyndaǵan joq. Sondyqtan Qyrym áli kúnge deıin Reseı qarýly kúshteri basyp alǵan Ýkraına terrıtorııasy sanalady.
Osy oqıǵadan keıin Kıev bıligi Býdapesht memorandýmyn eske alǵan edi. Olar kelisim qol qoıylǵan kúnnen bastap kúshine enetinin alǵa tartady. Reseılik tarap qujattyń ratıfıkasııa jasalmaǵanyn aıtyp daýlasady. Sodan beri halyqaralyq qoǵamdastyqta da, Ýkraınada da, Reseıde de atalǵan másele ezý jyrtar daýǵa aınaldy. Árqaısysy memorandýmdy ózderinshe tápsirlep, ustanymynyń durys ekenin alǵa tartyp otyr.
Qoryta aıtqanda, Ýkraınadaǵy túıtkildiń túıini ázirge tarqar emes. Halyqaralyq qoǵamdastyq qansha talpynǵanymen, shıelenisti báseńdeter jol ázirge kórinbeı tur.