Qazaq – sózdiń parqyn bilgen halyq. Sol arqyly adamnyń da narqyn aıyryp, baǵasyn bergen. Qazaq sózge toqtaǵan halyq edi. Sózdiń astaryn túsinbegen, betimen sóılegendi báldir-batpaq, sarala-satpaq degen. Sóz údesinen shyqpaǵandy, ýádesinde turmaǵan shalaǵaıdy shaldy-butty degen. Sózdiń suraýy bolady, suraýsyz sóz joq, onyń suraýy antty aqtaý sekildi deıtin kónekózder.
Úlkenniń ataly sózin keıingi jas kókeıine úkideı úlpildetip taǵyp júrgen. Mańdaı aldyndaǵy temirqazyq juldyz dep bilgen.
Alymdy jas ornymen oıyndaǵyny aıtsa: «Qoı asyǵy demeńder, Qolyńa jaqsa saqa qoı. Jasy kishi demeńder, Aqyly assa aǵa qoı», dep jolyn bógemeı, batasyn bergen. Seksenge kelgen Jetes bıden toǵyz jasar Tóle: «O, qasıetti ata! At berseńiz – ólip qalady, ton berseńiz – tozyp qalady», dep ólmeıtin, tozbaıtyn buıymtaıyn aıtyp bata alǵan.
Al jas talapker Qarajigit Qaz daýysty Qazybekpen jaýaptasyp otyrǵanda ataqty bı: «Atadan jaqsy ul týsa, Eliniń týy bolady», degende, jas jigit qarttyń qazymyrlyǵy men qazynalyǵy týraly suraıdy. Bı: «E, halqym sózimdi tyńdasa, qazynasy bolarmyn», depti. «Men de, halqym qup alsa, elimniń týy bolarmyn!» deıdi Qarajigit. Burynǵylar osylaı aılamen emes, aqylmen sóz almasqan.
Taǵy bir támsil, bir zamandary Mátjan bıden: «Sizdiń sózden jeńilgen kezińiz boldy ma?» degende: «Nege jeńilmeıin, sózdiń janyn, sózdiń mánin, sózdiń dámin uqpaıtyn nadan dúrden kúnde jeńilemin», degen eken. Mundaı jeńilis qazir kúnde aldyńnan sopań etip shyǵyp jatady.
Qazaq sóziniń, kıeli tiliniń qadir-qasıetin júreginde bir názik sáýlesi bar ózimiz ǵana emes, ózge jurttardyń zııalylary moıyndap qana qoımaı, baǵalaǵan: «Fransýz tili Eýropaǵa qalaı áser etse, qazaq tili túrki mádenıetine solaı áser etken», depti V.Radlov.
Til men sózdiń túp tórkinin burynǵylardaı jete bilsek, qundylyǵymyz ala-qulalyqtan baıaǵyda arylyp, pátýasyz jarysyp sóıleýden qutylyp, ár aıtqan sózdiń jelkesine qaraýyl qoıyp, talassyz el tiregine aınalar edi, búkil qazaqstandyqtardyń kindigi memlekettik tilge baılanar edi.
Iá, bul aradaǵy basty aıtpaǵymyz, ár sózdiń suraýy bolatynyn eske salý edi. Buryn aǵyl-tegil sózden aıaq alyp júre almaıtyn edik. Úlkenimiz de, kishimiz de isten buryn sózge ábden áýestenip alǵanymyz da aqıqat. Uzaq sonar kólgirsý kóp te, taǵylym jaǵy olqy soǵyp jatatyn. Olqy tusty, jibergen qateni, júıesiz jumysty bireýge ıtere salýǵa beıim turdyq. Osy qaıdan shyqty, sebebi qaıda jatyr, qoǵamshyldyqty ózimshildik jeńip, óz kúnińdi óziń kór degen soń jaǵadan alǵan erkelik pe? Álde ol uıymdasyp, qoltyqtasyp, jumylyp istep kelgen ujym jabaıy jekeshelendirýdiń qanjyǵasynda ketip, bireýler baǵytynan aıyrylǵandaı daǵdaryp qalǵanynan, bireýlerdiń qaltalyǵa aınalyp – jurttyń qaq jarylyp ketýinen boldy ma eken?
Sóz degennen shyǵady, buryn aýyl ákiminen bastap, baspaldaǵy bıikteı beretin úlkendi-kishili mekemelerdiń qaısysynyń esigin ashsań da qyrýar istiń qaǵazǵa tańbalanǵan tizbegin kóresiń. E, bárekeldi deısiń. Shyǵa bere tizbedegi aqparattyń nátıjesine talpynsań, biri bar da biri joq. Osy arada oıyńa atam qazaqtyń «úıdegi kóńildi bazardaǵy naryq buzady» oralady. Nesin jasyramyz, kabınetterdegi aǵyl-tegil esep-qısaptyń qısyny shynaıy ómirmen ushtaspaı jatty. Biraq jalǵan senimge sana ábden ýlanǵan. Kórip, bilip tursyń – tiliń tıektelgen. Tizgin ustaǵan sheneýnikterdiń bıik minberden aıtqany aıdaı kelmeı, «dombyram ne deıtininiń» keri kóldeneńdeıdi.
О́tken ótti, biraq soqpaǵy sor keshtirdi. Elim, Otan degen uǵymǵa ult uıydy, jurt júgindi. Nátıjesinde, jańa baǵytqa, «Jańa Qazaqstanǵa» bet aldyq. Kórigin qyzdyrǵan kóbik sózdiń aq-qarasy anyqtalyp jatyr. Sol «qasiretti qańtardaǵy» syn saǵatta Memleket basshysy Q.Toqaev: «Biz jumyla otyryp, Qazaqstan tarıhyndaǵy osy syn saǵatty birge eńseremiz. Budan shyńdalyp shyǵamyz», dedi. Osy sóz aqtaldy, jolsyzdyq joıyldy, halyq qalypty tirlikke kóship, alań kóńil basyldy.
Májilis otyrysynda sóılegen sózinde Prezıdent Otanymyzdaǵy aýyr ahýalǵa taldaý jasap, otyz jyldaǵy olqylyqtardy jerine jetkize aıtyp, odan sabaq alýdyń qajettigin atap, aldaǵy mindetterdi minsiz atqarý paryz ǵana emes, qaryz ekenin tilge tıek etip, «Jańa Qazaqstandy birge quraıyq!» dedi. Al Úkimet otyrysynda atqarylýǵa tıis jumystardy saralap, kezinde ataq qýyp júrip búgip qalǵan jasandy jaılardyń betin ashyp, endigi jerde ondaıǵa jol berilmeıtinin jetege jetkizip: «Jańa Qazaqstandy» qurý úshin túsinikti ári ádil memlekettik saıasat júrgizilýi kerek. Bul saıasat sheneýnikterdiń jónsizdikterine jol bermeıdi», dep zań ústemdigine, tabysty molaıtyp halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa erekshe mán berdi.
Memleket basshysy alǵashqy suhbatynda ótkendi tarazylap, ózekti isti taldap, azamat quqyǵy basty nazarda turatynyn alǵa tartyp, kadr máselesi, júrgiziletin reformalar, onyń túp-tamyrynda júıeni, onyń kemshilikterin túzeý jatqanyn atap, maqtangerlikke jol joqtyǵyn nazarǵa saldy. Ekinshi suhbatynda Otan atyn asqaqtatyp, Qazaq eliniń mártebesin bıiktetti, qańtar qasiretiniń astarynda ótkir áleýmettik másele jatqanyn, ony saıasılandyrýdyń baryn, «Adamdar memleket úshin emes, memleket adamdar úshin» degen qaǵıdaǵa qanat bitirgenin, til tirligine, oqyp otyratyn merzimdik basylymdaryn atady.
Bul aradaǵy aıtpaǵymyz, endi burynǵydaı joqty bardaı dabyraıtyp, jalǵan jetistikke dýyldap qol soqpaıtynymyzdy, aqıqat aıtylyp, shyndyqtyń shyraıy kiretinin, ótirik órship, tuspal qyr aspaıtynyn eske salý, oǵan basty múddeli eń birinshi halyq ekeni anyq. Kózi kórip otyrǵanǵa jurtshylyq eski súrleýdegideı nemquraıdylyq tanytpaıdy, talap etedi. Ony oıdan shyǵaryp, batpaq jolǵa aıaq basqandar, Prezıdenttiń tapsyrmasyna selqostyq tanytqandar sóz suraýy kelgende utylmaı qoımaıdy, shólmek myń kúnde emes, bir kúnde synyp, urynary haq. Endeshe ketken bedeldi, selkeý túsken senimdi qaıtarý kerek bolyp tur.
Sheneýnikter aıtylǵan sóz, berilgen tapsyrmanyń suraýy bolatynyn túısinetin kún týdy. Kól-darııa ýáde burynǵydaı kóńilge medeý bolmaıdy. Jyl saıyn mınıstrler men ákimder esep berip jatatyn. Eseptegi sóz ben ómirdegi aqıqat kóp jaǵdaıda úılese bermeıtin. Turǵyndardyń ótinishteri jaýapsyz qalatyn. Birine-biri siltep tıtyqtatatyn halyqty. Jalpy, sózdiń suraýsyzdyǵy júıesizdikke ákelmeı qoımaıdy. Sonyń bir dáleli, sózde bar iste irkilgen sıfrlandyrý boldy. Bul týraly kezinde Prezıdent Q.Toqaev eldi ınternetpen qamtý máselesin synǵa alyp: «Jaqsaryp jatqan eshteńe joq. Maǵan berilgen málimet boıynsha, tipti elordanyń ózinde, sóz ben istiń alshaqtyǵy 40-50 paıyzǵa deıin jetedi. Bul shyn máninde tutynýshylardy aldaý degen sóz», dedi.
Endigi jerde elim degen ár azamat, ásirese tizgin ustaǵan sheneýnikter óz abyroıynan, oryntaǵynan, kúnimdiginen buryn memleket taǵdyryn alǵa ozdyryp, aıtqan sóziniń suraýy búgin bolmaǵanmen erteń aldynan shyǵatynyn, tipti alqymynan alatynyn este ustasa ózi de, jurt ta isine súısiner edi.
«Sóz túzeldi, tyńdaýshym sende túzel» demep pe edi dara qazaq, dana Abaı.