Qazaqstan-Iran: Saýdany keńeıtý joldary talqylandy

Taraptar saýda, ekonomıka jáne ınvestısııalar, aýyl sharýashylyǵy, kólik jáne logıstıka, bank isi jáne basqa da salalardaǵy yntymaqtastyq máselelerin talqylady. Oty­rys kezinde Qazaqstan Iranǵa úkimetaralyq proses­terdi aı­nalyp ótip, eki eldiń bıznesi arasynda dıalog ornatýǵa múmkindik beretin Qazaq­stan-Iran Iskerlik keńesin qurýdy usyndy. Saýda ynty­maq­tastyǵyn keńeıtý sheńber­inde Qazaqstan men Iran saý­daǵa kedergi keltiretin tos­qaý­­yl­dardy joıý boıynsha turaq­ty negizde jumys isteýge jáne eksporttaýshy kásip­oryndarǵa qoldaý kórsetýge múd­deliligin rastady.

B.Sultanov Iran tarapyna áleýetti eksporttyq taýarlar tizbesimen almasýdy usyndy. «Bizdiń esepteýlerimiz bo­ıynsha bolashaqta qazaqstan­dyq kompanııalar Iran nary­ǵyna 162,3 mln dollar soma­syna túrli salanyń 60 óńdel­gen taýaryn jetkizýge daıyn. Bul metallýrgııa, tamaq, ma­shı­na jasaý, hımııa, farma­sev­­tıka salalarynyń ónim­deri, sondaı-aq qurylys taýar­- ­­­lary», dedi B.Sultanov.

Otyrysta qazaqstandyq aýyl sharýashylyǵy jáne tamaq ónimderiniń Iran nary­ǵyna qoljetimdiligi máselesi tal­qylandy. Másele Iran­ǵa ónim ımportyna ruqsat­tar­dy bekitý, sondaı-aq Iran­­nyń Halal talaptaryna sáıkes sertıfıkattaýǵa qoldaý kór­setý týraly. Vete­rı­narlyq jáne fıtosanı­tarlyq sharalar salasynda tu­raqty aqparat almasýdy júr­gizý, sondaı-aq saýda rásim­derin jeńildetýge járdem­desý týraly sheshim qabyl­dandy. Tegeran Qazaqstan tara­pyna Irannyń aýyl sharýa­shylyǵy jáne azyq-túlik taýar­lary­nyń, mysaly, jemister, kókó­nister, keptirilgen jań­ǵaqtar jáne t.b. Qazaqstan naryǵyna eksportyn qoldaý týraly ótinish jasady.

ÚAK barysynda Qazaqstan men Iran О́zara túsinistik týraly memorandýmdarǵa qol qoıdy. Olar Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy Saýda jáne ınteg­rasııa mı­nıstrliginiń Tehnı­kalyq retteý jáne metrolo­gııa komıteti jáne Iran ulttyq stan­darttaý uıymy, Ulttyq akkre­dıtteý ortalyǵy jáne IIR Ulttyq akkredıtteý or­talyǵy, Qazaqstan stan­dart­taý jáne metrologııa ıns­­­tı­týty (Qazstandart) jáne Iran ulttyq standarttaý uıy­my. Sondaı-aq Qazaq­stan men Iran arasyndaǵy ın­ves­tısııalyq yntymaqtastyq bo­ıynsha konsýltatıvtik kez­desýler ótkizý týraly sheshim qabyldandy. Iran tarapy aýyl sharýashylyǵy oraý or­ta­lyqtaryn qurý úshin «Enzelı» erkin ekonomıkalyq aıma­ǵyna qazaqstandyq ınvestısııa salýǵa, sondaı-aq Parsy shyǵanaǵy elderine eksport­taý úshin óńirdegi jumys istep turǵan óndiristik bólim­shelerdi paıdalanýǵa múddeli.

Qazaqstan tarapy Iran tarapyna Qytaıǵa eksportqa baǵdarlanǵan óndirister qurý úshin «Qorǵas» shekara mańy yntymaqtastyǵy halyqaralyq ortalyǵy» arnaıy ekono­mıkalyq aımaǵynyń alańyn qaraýdy usyndy. Eki eldiń ónerkásiptik kooperasııasyn damytýǵa erekshe nazar aýdaryldy. Qazaqstannyń ońtústik óńirlerinde AEA aýmaǵynda jeńil ónerkásipte, onyń ishinde kilem jáne basqa da ónimder óndirý boıynsha birlesken kásiporyndar qurý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Sondaı-aq ırandyq IDRO Group ınjenerlik-tehnıkalyq jobalardy iske asyrý úshin qazaqstandyq kompanııalarmen konsorsıým qurýǵa daıyn ekenin bildirdi.

Taraptar sondaı-aq taý-ken salasynda yntymaqtasý nıetin rastady. Bul – temir keni men boksıtterdi satyp alýǵa uzaq­merzimdi kelisimsharttar jasasý, sondaı-aq ınjenerlik-tehnıkalyq ynty­maq­tas­tyq­ty damytý jáne paıdaly qaz­balardy barlaý men ón­di­rýge ınvestısııalaý múm­kindigi. Sondaı-aq taý-ken metallýrgııa sektoryndaǵy birlesken óndiristerdi keńeıtý áleýeti talqylandy. Qazirgi ýaqytta Iranda qýaty 650 MVt bolatyn Irandaǵy birinshi kómir elektr stansasyn jáne qazaqstandyq ǵalymdar ázirlegen, ónimdiligi jylyna 550 myń tonna ferrosılıkoalıýmınıı bolatyn («Qazaqstandyq» qorytpa) jańa keshendi qorytpa shyǵa­ratyn metallýrgııalyq óndi­risti salý jónindegi joba iske asy­rylýda. Bul jobany iske asyrý álemdegi eń iri bolat óndirýshi sanalatyn elde qazaqstandyq zııatker­lik menshiktiń tabys­ty transfer­tiniń jarqyn mysaly bolady.

Irandyq IMIDRO holdıngi Qazaqstanda Borly mys-molıbden ken ornyn barlaýǵa jáne ıgerýge ınvestısııa salady (Qaraǵandy oblysy). Qýa­ty jylyna 5 myń tonna ka­todty mys óndirýge jete­tin gıdrometallýrgııa zaýy­ty­nyń qurylysy bastaldy. Iran­nyń metallýrgııa sa­lasyn damytýdaǵy jáne temir kenin óndirýdi artty­rýdaǵy josparlaryn eskere otyryp, Qazaqstan ynty­maq­­tas­tyqtyń aǵymdaǵy baǵyt­taryn tereńdetýge jáne jańa baǵyttaryn damytýǵa múddeliligin rastady. Den­saýlyq saqtaý salasynda taraptar GMP (Good Manufacturing Practice) jáne elderdiń ulttyq zańnamalaryna sáıkes sharttarda dárilik zattar men me­dısınalyq maqsattaǵy buıym­dardy óndirý boıynsha bir­lesken kásiporyn qurýdy py­syqtaýǵa ýaǵdalasty.

Talqylanǵan máselelerdiń úlken blogy kólik jáne logıs­tıka salasyndaǵy ynty­maq­tastyqty damytý máselelerine arnaldy. Eki eldiń qosymsha júk aǵyndaryn tartý, Qazaq­stan – Túrikmenstan – Iran baǵyty boıynsha tıimdi tarıf­tik sharttardy belgileý jáne Úndistan men Parsy shyǵanaǵy elderinen Iran – Qazaqstan, Ortalyq Azııa jáne Reseı baǵyty boıynsha tranzıttik konteınerlik tasymaldardy uıymdastyrýdy pysyqtaýǵa birlesken kúsh-jiger jumsaý týraly sheshim qabyldandy. Sondaı-aq Qytaı – Iran – Túrkııa baǵyty boıynsha jáne keri Inchebýrýn jáne Sarahs shekaralyq ótkelderi arqyly konteınerlik poıyzdardyń qozǵalysyn jandandyrý bo­ıynsha sharalar qabyldandy.

Taraptar sondaı-aq Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda ózara is-qımyldy keńeıtý perspektıvasyn tal­­qy­lady. Qazirgi ýaqytta EAEO elderi men Iran Islam Res­pýblıkasy arasynda erkin saý­da týraly tolyq for­mat­ty kelisim jasasý bo­­ıynsha kelissóz júrgi­zilýde. Tolyq formatty kelisim kedendik bajdardy taýar no­­men­kla­tý­ra­synyń keminde 80%-yn alyp tastaýdy jáne tómen­detýdi kózdeıdi. Bul bizdiń elderimiz arasyndaǵy saýda­nyń ósýine yqpal etetin bolady.

Qazaqstan-Iran Úkimet­aralyq komıssııasynyń 17-shi otyrysynyń kún tárti­bindegi máselelerdiń biri eki el arasyndaǵy ózara esep aıy­rysýdyń tıimdi jáne qaýipsiz tetigin ázirleý boldy. Taraptar eki el arasyndaǵy saýdany jeńildetý úshin tıisti ádister men quraldardy aıqyndaý úshin banktik yntymaqtastyq jónindegi birlesken komıtet qurý múmkindigin qaraýǵa ýaǵdalasty. Sondaı-aq eki­jaq­ty saýda qorlary boıynsha esep aıyrysý úshin eki eldiń jergilikti valıýtalaryn paıdalaný múmkindikterin zertteý qajet.

Sonymen qatar Irannyń eksportqa kepildik berý qory men KazakhExport eks­portty saqtandyrý kompa­nııa­sy eki el arasyndaǵy saý­­daǵa járdemdesýge daıyn ekendigin bildirdi. Saý­da-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty jandandyrý aıasynda Qazaqstan ırandyq áýe kom­panııalaryna Qazaqstan men Iran arasyndaǵy turaq­ty reısterdi qaıta bastaýdy usyndy. Taraptar 2023 jyly Nur-Sultan qala­syn­da eki eldiń birlesken komıs­sııasynyń 18-otyrysyn ót­kizýge kelisti.