QARAQUIRYQ

Qazaqstannyń ońtústik aımaǵyn meken etetin qaraquıryq (Gazella subgutturosa subgutturosa) – basqa tuıaqty janýarlardan óziniń ásemdigimen jáne kór­kem­digimen birden erekshelenedi. Qazirgi kezdegi túri Aldyńǵy, Orta jáne Ortalyq Azııada keńinen taralǵan. TMD boı­ynsha qaraquıryq Qazaqstan, О́zbekstan, Ázir­baıjan, Qyrǵyzstan, Tá­jikstan men Túr­ki­menstan aýmaqtarynda meken etedi. Buryndary qaraquıryq ańshylyq nysany bolyp tabylǵan. HH ǵ. ortasynda respýblıka aýma­ǵyn óner­ká­sipte paıdalaný, quıryqtyń meken etý aımaǵy­nyń kúrt qysqarýyna ákelip soqty, sonyń sal­darynan ja­nýarlar sany edáýir azaıdy. Ná­tıjesinde Qazaq­standa qaraquıryqqa ańshylyq etýge 1951 jyldan bastap tyıym salyndy. Osylaısha, antropogendi áser etý saldarynan, qaraquıryqtyń kezinde meken etetin tutas aımaǵy Ile, Taýqum, Moıynqum, Qy­zylqum jáne Ústirt-Mańǵystaý bolyp jekelengen, ońasha mıkropopýlıasııalarǵa bólinip ketti. 1978 jyly qaraquıryq meken etý aımaǵy men sany jaǵynan azaıyp bara jatqan sırek kezdesetin túr retinde Qazaq KSR Qyzyl kitabyna engizildi. Qaraquıryq – qatty qıyrshyqty jáne sazdy jamylǵyly bolyp keletin ár túrli shól dalalardy mekendeıdi. Budan basqa, ol bitik ósimdigi bar qumdy dalalardy – Qyzylqum, Moıynqum, Taýqum, Saryesik atyraýlarynda da kezdesedi. Bul bıik emes qum tóbe­shikterde júzgin, taspa, tikenek, jyńǵylbas, sekseýil sııaqty ár túrli jyńǵyl butalary ósedi. Shóp jamyl­ǵy­sy shól qııaǵy, ermen men barqyn­dardan turady. Qys­tyń sýyq úskirik jelinen qorǵaný maqsatynda qa­raquıryqtar ósimdikteri qalyń oıpatty ormandy, tipti qamystyń arasyn da panalaıdy. Ońtústik dalalarda qar jamylǵysy óte qalyń emes (shamamen 10 sm. jáne odan da az) jáne uzaq jatpaı, kún kózine tez erip, býlanyp ketedi. Qaraquıryqtar son­daı-aq, ashyq taý bókterlerinde jáne shól ósim­dikteri bar jazyq taýlarda da mekendeıdi. Taýaralyq dalalarda tuıaqtylar teńiz deń­geıinen 800-1200 m. bıiktikke erkin kóteriledi. Qaraquıryq mekendeý aımaǵynda birkelki tegis taralmaǵan. Olar negizinen azyǵy mol jerlerde, jazyq taý bókterinde, sýly jáne qorǵanyshtyq qa­sıeti bar óńirlerde ómir súredi. Onyń taralý aımaq­tarynyń kóp bóligi mezgildik aýysymmen baılanysty kóship júre­tin jerler: taralý aımaǵynyń soltústik bóli­ginde qar túsýmen baılanysty – kúzgi-qysqy (ońtústikke) jáne sýly, jaıylym jeri mol – jazǵy bolyp keledi. Jazǵy kóshýleri ósim­dik­terdiń qý­raýyna baılanysty basqa jaıy­lym­dy, sýǵa jaqyn jerlerge aýysýymen kórinedi. Qaraquıryq dándi daqyldar, barqyn, qyna, jyńǵyldar men butaqtar sııaqty ár túrli nár­selerdi qorek etedi. Ol ósimdikterdiń sha­mamen 70 túrin jeı­di. Osyndaı azyqtyq ósimdikterdiń mol jıyntyǵy – onyń belgili azyǵynyń joq ekendigin kórsetedi. Nátıjesinde qaraquıryq shól daladaǵy ósetin bar­lyq ósimdiktermen qorektene beredi. Bul qara­quı­ryqtyń azyqty shópteri ádemi ósken shól dalalarda keńinen jortýyna jol beredi. Qaraquıryqtar tek tushy sýdy ǵana emes, sony­men qatar ashy sýdy da ishe beredi. Olar­dyń sý ishý tártibi azyqtanǵan ósim­dikteriniń ylǵaldyǵyna baı­lanysty. Kóktemde jáne jaz mezgiliniń bas kezinde olar kóktemgi shyryndy azyqtarmen qanaǵattan­ǵan­dyqtan sýdy sırek ishedi. Aptap ystyq túse bas­ta­symen janýarlar sýly aımaqtarǵa kóshe bastaıdy. Qaraquıryqtardyń tabyn quryp ómir súrýi óte sırek – negizinen olar jalǵyz júredi, ne bolmasa 2-5 bastan, 6-15 bastan (sırek kezde­sedi) quralǵan sha­ǵyn top bolyp ómir súredi. Qaraquıryq popýlıa­sııasynyń usaqtoptyq qu­rylymy shól dala ishindegi arnaıy tabıǵı jaǵ­daıǵa qalyptasýyn kórsetedi. Osyndaı qury­lymda janýarlar qoregi az shól ósimdikterin tolyǵymen paıdalana alady. Qys mezgilderinde qaraquıryqtardyń jas jáne eresek atalyqtar men analyqtardan turatyn ártúrdi tabyndary toptasyp júredi. Bul olardyń birigip qorek tabýyna, jyrtqysh janýarlardan jáne t.b. qorǵanýyna múmkindik beredi. Kóktem shyǵysymen tabyndary ydy­ryp ketedi. Jazǵy ýaqyttarda qaraquıryqtar kóbine jalǵyz júredi, keıde 2-4 bastan qural­ǵan toptary sırek kezdesip jatady. Jazdyń sońy jáne kúz mezgiliniń bas kezinde de olar shaǵyn top bolyp ómir súre beredi. Qańtar aı­yn­da, kúıleý aıaqtalǵannan keıin qaraquı­ryq­tar birtindep birigip úlken tabyn qura bastaıdy. Qaraquıryq – kópúıirli ań. Kúıleýi qarasha-jeltoqsan aılarynda júredi, esh­ki­leriniń býaz bolý merzimi shamamen 5,5-6 aıǵa so­zylady. Jyl saıyn tóldeıtin eresek esh­kileri 3-4, al jas analyqtary 1-2 tól beredi. Tólderi tez jetiledi. Basqa jabaıy janýarlar sııaqty qaraquı­ryq­tar­dyń da ólim-jitimi jıi kezdesedi. Tabıǵı jaǵdaı­lar­dan qaraquıryqqa asa qaýiptisi – qalyń qar men kóktaıǵaq muz. Qaraquıryqtyń tuıaqtary kishkentaı bolǵandyqtan qalyń qarda júrýi qıyn jáne onyń astynan azyq izdep tabýy da qıynǵa soǵady. Sol sebepten qar qalyńdyǵy 10 sm.-den joǵary bolǵan jaǵdaıda ol ońtústik aımaqtarǵa qonys aýdarady. Qaraquıryqty qorǵaý jáne sanyn qalpyna keltirý – bul memlekettik kólemdegi másele bolyp tabylady. Qazaqstanda sırek jáne quryp bara jatqan janýarlar máselesine baılanysty Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimeti jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­giniń Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti janýarlar álemin qorǵaý boıynsha arnaıy sharalar qoldanýda. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashy­ly­ǵy mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýashy­lyǵy komıtetiniń “Ohot­zooprom” О́B” respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásipornynda 2003 jyldan beri sırek jáne quryp bara jatqan janýarlar túrleri men kıikterdi memlekettik qorǵaý qyzmeti qurylyp, qyzmet atqarýda. Qorǵaý shara­la­rynyń nátıjesi boıynsha Qazaqstanda qaraquı­ryqtyń sany 2005 jylǵy 12150 bastan 2009 jyly 17000 basqa deıin ósti. Qaraquıryqtardyń taralý aımaqtarynyń kóp bóliginde ekojúıeler azdap buzylǵan­dyq­tan, aldaǵy ýaqytta olardy qalpyna keltirý múmkin bolatyn jaǵdaı. Qazirgi ýaqytta bul tuıaqtylardyń saqtalyp qalǵan popýlıasııa­laryn ekologııalyq baqylap otyrý qajet. Bul rette respýblıkadaǵy sırek kezdesetin jáne quryp bara jatqan jabaıy tuıaqty janýarlar túrleri men kıikterdi qorǵaý jáne sanyn arttyrý máselesi qarastyrylǵan “Sırek kezdesetin tuıaqty janýarlar men kıikterdi qorǵaý jáne sanyn arttyrý boıynsha 2005-2007 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama” (2005 jylǵy 25 naýryzdaǵy №267) men “Sý resýrs­tary­ men janýarlar álemin saqtaý men tıimdi paıda­la­ný jáne 2010 jylǵa deıin erekshe qorǵalatyn ta­bıǵı aýmaqtar júıesin damytý jónindegi baǵdar­lamany” (2007 jylǵy 8 qazandaǵy №914) bekitken Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti qaý­lylarynyń mańyzy zor. Atalǵan qaýlylarǵa sáıkes Qazaqstanda qaraquıryqtardy tarıhı taralý aımaqtaryna kóshirý jumystary belsendi júrgizilýde, bul maqsattardy “Altyn Emel” ulttyq baǵy júzege asyrady. Qazirgi ýaqytta reıntrodýksııalaý úshin asyl tu­qym alý kózdelip otyrǵan “Altyn Emel” ulttyq baǵy aýmaǵyndaǵy qaraquıryq sany 2009 jylǵy sanaq boıynsha 7078 basty quraıdy. Basqa aımaqtarǵa qo­nystandyrý úshin olardyń birazyn ustaý qaraquıryq popýlıasııasynyń jaǵdaıyna teris áser etpeıdi. Qaraquıryqty tobyrlary óte sırek kezdesetin Sharyn ulttyq baǵy men Jýsandala respýblıkalyq maǵynaly memlekettik qoryq aımaǵyna kóshirý ju­mys­tary júrgiziledi. Janýarlardyń qosymsha tobyn shyǵarý olardyń sanynyń artýyna yqpalyn tıgizedi. Qazirgi ýaqytta “2010-2014 jyldarǵa ar­nalǵan sırek kezdesetin tuıaqty janýarlar men kıikterdi saq­taý jáne sanyn qalpyna keltirý jónindegi baǵ­dar­lamanyń” jobasy jasalýda, onda jabaıy tuıaqty ja­nýarlar sanynyń kóbeıý máselesimen qosa olar­dyń ómir súrý aı­ma­ǵyn saqtaýǵa da asa kóńil bólingen. Qa­ra­quıryqty qazirdiń ózinde olardyń tarıhı me­k­en­derine kóshirý, sonymen qatar bul janý­ar­lardy asyrap, keıin olardy jabaıy tabıǵatqa shyǵaratyn arnaıy pıtomnıkterdi uıym­das­tyrý boıynsha sharalardy qolǵa alý qajet. B.TAShENOV, “Ohotzooprom” О́B” RMQK ǵylymı qyzmetkeri.