Aýladaǵy sút sórege jete me?

Qanatqaqty jobanyń aqyry

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jeke aýlada mal ustaǵan aǵaıynǵa qoldaý kórsetý mańyzdy ekenin jıi aıtady. Sebebi ishki naryqty et jáne sút ónimderimen 70-80 paıyz qam­tamasyz etip otyrǵandar – qosalqy sharýashylyqtar.

Sút tapsyratyn iri sharýa­shylyq basshylary da, sút qa­byl­daıtyn kásiporyn dırektorlary da baǵa jaıly sóz qozǵaýǵa qulyqsyz. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mamandarymen áńgime bary-synda baǵany shamalap bilip aldyq. Belgili bolǵandaı, iri sharýashylyqtardan alyna­tyn sút­tiń ár lıtri 130 teńge­den kem emes. Tipti kúz jáne qys mez­gilderinde baǵa sharyq­taı­tyn kórinedi. Al qosalqy sharýa­shylyqtardan qabyldaý baǵasy 100 teńgeden asyp kórmepti.

Sút óńdeý kásiporyndary bas­shylarynyń buǵan qatysty aıtar óz ýáji bar eken. Olar eger sút sapasy joǵary bolsa, ony satyp alý quny da birshama kó­terińki bolatynyn alǵa tartýda. Sút sapasynyń joǵary bolýy onyń maılylyǵy men qysh­qyldylyǵyna baılanys­ty. Eger súttiń maılylyǵy 3,5 paıyz, al qyshqyldylyǵy 19 paıyzdan aspasa, onda ónim sapaly degen sóz. Sút qabyl­daýshylar turǵyndardyń tapsyratyn sıyr súti osy talap úde­sinen shyǵa almaıtynyn, sal­darynan shıki­zattyń shamamen 10 paıyzy jaramsyz bolyp qala­tynyn aıtyp aqtalady.

Belgili bolǵandaı, al­dyń­ǵy jyldary qysqy maýsymda sútti qaıta óńdeıtin kásip­oryndar qanatqaqty joba sheń­berinde jeke qosalqy sharýa qo­jalyqtardan súttiń ár lıtrin 150 teńgeden qabyldaǵan. Sapa­sy da jiti baqy­­lanypty. Dese de, keıbir tur­ǵyndar sútke sý qo­syp, paıda tabýdy kózdegen. Sońynda sút qa­byldaıtyn meke­meler olar­dan at-tonyn ala qashyp, qanatqaqty joba sát­siz aıaqtalǵan. Oblys­tyq aýyl sharýa­shylyǵy basqar­masy bas­shy­synyń orynbasary Marat Shuǵaev qanatqaqty joba óz nátı­jesin bermegenin rastady.

– 150 teńge barlyq tehnologııalardy qoldanyp, súttiń sapasyn saqtap otyrǵan iri kásiporyndarǵa tólenip kelgen-di. Mundaı baǵany jeke aýlada bekitip, ónimniń sapasyn arttyrýdy maqsat etken edik. Iаǵnı Pavlodar jáne Ýspen aýdandaryndaǵy turǵyndardan sút 150 teńgeden jınaldy. Biraq oıymyz iske aspady. Sol sebepti pılottyq joba toqtatyldy. Sóıtip, burynǵy baǵaǵa (100 teńge) qaıta oraldyq, – deıdi M.Shuǵaev.

«Atameken» óńirlik kásip­kerler pala­tasy dırek­torynyń orynbasary Jomart Sembaevtyń aıtýynsha, búgin­de jeke qosalqy sharýa­shy­lyqtarǵa tıimdi baǵamen sút ótkizý múmkindigi týyndaǵan.

– Qazir aımaǵymyzda irimshik shyǵara­tyn kásiporyndar sany artýda. Bir artyq­shylyǵy, usaq sharýashylyqtardan quralǵan kooperatıvter sútti solarǵa tıimdi baǵamen ótkizýde. Áıt­pese, iri sút óńdeıtin zaýyttar súttiń kólemi kóp bolmasa kooperatıvterge aıaq baspaıdy, – deıdi J.Sembaev.

 Ár aýylda sút qabyldaý orny ashylsa...

Búginde oblystaǵy sútti qaıta óńdeýmen aınalysatyn 18 kásiporynnyń júktemesi 75 paıyzdy qurap otyr. Máselen, «Sút» AQ-da shıkizatpen qamtylý kórsetkishi 65 paıyzǵa teń. Iаǵnı kez kelgen sútti qaıta óńdeý kásiporyndarynda shıkizattyń qajet­tiligi týyndaýda. Sondyqtan da jeke qosalqy sharýashylyqtardan sút jınaý isin júıeli uıymdastyrý qajet-aq. Bul týrasynda aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri Moıyljan Qanaevtyń aıtary bar.

– Meniń usynysym mynadaı: aýyldaǵy aǵaıyndy qoldaý úshin sútti sıyrlary bar ár aýylda sút qabyldaıtyn beketter ashý kerek. Onda sútti tazalaý, salqyndatý, saqtaý sharalary saqtalsa, ónimniń sapasy artyp, joǵary baǵaǵa satylatyn edi. Bul rette, aýyl ákimderi turǵyndardan sút jınaý isin uıymdastyrǵany abzal. Antımonopolııalyq komıtet ókilderi jeke aýladan sútti arzan baǵamen satyp alatyn sút zaýyttarynyń jumysyn qada­ǵa­laýy kerek. Áıtpese, arzanǵa baǵa­lan­ǵan súttiń baǵasy keıin eki-úsh ese ósip, zaýyt ókilderi turǵyndardyń óz bıdaıyn ózine qýyryp berip otyr, – deıdi M.Qanaev.

 Sıyrdyń súti – tilinde

Sońǵy jyldary aımaǵy­myzda taýar­ly sút fermasy kóptep salynýda. Osylaı­sha, san jaǵynan Soltústik Qazaqstan jáne Pavlodar oblystary – respýblıkada kósh basynda. Bastysy, sapasy san soqtyrmaǵany mańyzdy.

Sıyrdyń súti – tilinde. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy jańashyldyqqa aıaq basqaly beri sıyrdyń súti tilinde ǵana emes, kútiminde ekenine mal baqqan aǵaıynnyń kózi jetkendeı. Maldyń jem azyǵy sapaly bolmasa, saýyndy sıyr asyraýdyń qajeti shamaly. Muny qaperine alǵan Pavlodar aýdanynyń sharýalary sýarmaly jer alqabyn tıimdi kádege jaratyp, jyl saıyn zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan taýarly sút fermasyn iske qosýda.

Máselen, Keńes dáýirinde ataǵy jer jarǵan Rojdestvenskıı aýyldyq okrýgine qarasty Rozovka aýylyndaǵy «Kırov» JShS-i byltyr 420 basqa arnalǵan taýarly sút fermasynyń qurylysyn aıaqtaǵan. Sóıtip, sımmental tuqymdy saýyndy sıyrlardyń sanyn 1 362-ge jetkizip, mol ónim alýǵa nıetti. Jańanyń aty jańa ǵoı. Munda burynǵydaı erteli-kesh shelegin arqalap júretin saýynshylar joq. 3-4 adam ǵana jumys isteıdi. Barlyq sharýa avtomattandyrylǵan. Ǵımarattyń mańdaıshasyna «Taýarly sút fermasy» dep jazylmasa, syrttan kelgen bireý áleýmettik nysanǵa uqsatary anyq. Buryn mal qıynyń ısi qolqany qabyp, fermadan shyqqansha asyq bolatyn edik. Qazir sút fermalarynyń tazalyǵyna shybyn ta­ıyp jyǵylǵandaı, kóńniń ıisi sezilmeıdi de. Maldyń tezegi avtomatty túrde syrt­qa shyǵarylyp, keıin mıneraldy ty­ńaıtqysh retinde paıdalanylady eken. Sıyrlardyń astyna rezeńke jamylǵylar tóselip, fermanyń ishindegi temperatýra rettelip otyrady. Saýyn orynǵa kirgen sıyrlar aınalma sharbaq arqyly óz oryndaryna tura qalady. Saýynshylar taza maılyqtarmen sıyrlardyń jelinin súrtip, sút saýý apparattaryn úrpine kıgizip, iske qosady. Sút qubyrlarymen «aq bulaq» aǵa bastaıdy. Osy jumystyń barlyǵy da kompıýtermen baqylanyp otyrady.

– Eń bastysy – maldyń jem azyǵy. Bul úshin sýarmaly alqapty damytý arqyly súrlem, pishendeme sııaqty dárýmenge mol azyqty ázirlep jatyrmyz, – deıdi «Kırov» JShS basshysy Bolat Tájıev.

 Sútke suranys

báseńdemeıdi

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqar­masynyń bas mamany Aıdos Jaqypov­tyń málimetinshe, búginde aımaqta sút baǵytyndaǵy sharýa qojalyq­tardyń ıeliginde 346,5 myń bas iri qara bar. Sońǵy 3 jylda oblysta 20-ǵa jýyq taýarly sút fermasy iske qosylǵan.

Taýarly sút fermasyn iske qosqandar­dyń upaıy túgel. Sút ónimderin kásip­oryn­darǵa ótkizýden túsetin paıda bir bólek, memleket tarapynan sýbsıdııa da qarastyrylǵan. Máselen, otandyq asyl tuqymdy sıyr satyp alsańyz, ár basyna 200 myń teńge demeýqarjy beriledi. Al TMD elderinen ákelseńiz – 225 myń teńge, Aýstralııa, AQSh jáne Eýropa elderinen satyp alynǵan sıyrlardyń ár basyna 400 myń teńge sýbsıdııa úlestiriledi.

Sútti kásiporyndarǵa ótkizgenińiz úshin de sýbsıdııa qarastyrylǵany belgili. Qarajatty bólý isi tonnalyq júıemen esepteletindikten, ár kılo sútke 10-35 teńge aralyǵynda demeýqarjy beriledi. Sondaı-aq qoldan uryqtandyrý jumys­taryn oń jolǵa qoıǵan sharýalar da aqshasyz qalmaıdy. Syıymdylyǵy 400 bastan joǵary taýarly sút fermasyn salǵandarǵa ınvestsýbsıdııa tólenedi.

Qo­ryta aıtsaq, jeke qosalqy sharýa­shylyqtardan sút jınaý isin júıeli uıymdastyrsa, shıkizat tapshylyǵy joıy­lar edi. Aýyldaǵy mal ustaǵan aǵaıyn da mol tabysqa keneleri sózsiz. Al súttiń sapasyn arttyrý úshin arnaıy baǵdarlama ázirlenip, mal azyǵyn retteý, sút qabyldaıtyn beketter ashý jáne taǵy basqa sharýalar qolǵa alynsa degen tilek bar.