О́mirsheń oıdyń órisi

Elbasynyń ıntegrasııalyq bastamalarynyń baıandylyǵy haqynda ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, UǴA akademıgi Saǵyndyq SATYBALDINMEN áńgime

– Ult ustazy Abaıdyń danalyǵyna tańǵalýmen kelemiz. Ne degen kóregen edi deseńizshi, – dep bastady óz áńgimesin akademık aǵamyz. – Ýaqyt ozǵan saıyn Abaı ósıetteriniń ómirsheńdigi ózin is júzinde dáleldep keledi. Aıtalyq, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń elimizdi jańa arnaǵa salý, damytý jolyndaǵy barlyq isterin osy Abaı kórsetken nusqada atqardy dese de bolǵandaı. Esińizde me, ult ustazy bylaı dep edi ǵoı: «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep». Mine, Qazaqstan Respýblıkasynyń shańyraǵyn kótergen Nursultan Nazarbaev ult ustazynyń dál osynaý ósıetin óz qyzmetiniń bastaýynda-aq oryndaýǵa kiristi deýge bolady. Qazaqstannyń Táýelsizdigin álemniń birqatar memleketteri men Birikken Ulttar Uıymy tanyǵan kezden qolǵa alynǵan alǵashqy halyqaralyq mańyzdy qujat Reseı Federasııasymen aradaǵy Máńgilik dostyq týraly deklarasııaǵa qol qoıý bolǵany daýsyz. Bul ózimizdiń basty qajettigimizdi sheship bergen asa mańyzdy qujat edi. Osy deklarasııa arqyly biz óz ishi­­miz­degi ózge aǵaıyndarǵa birdeı qa­raı­ty­nymyzdy aıqyn pash ettik. – Bizdiń áńgime Elbasymyz­dyń ıntegrasııalyq bastamalary týraly bolǵandyqtan, sol taqyrypqa tóte tartsaq qaıtedi? – Integrasııanyń negizi de sol «Adamzattyń bárin súı...» degen qaǵıdadan bastalady. Osyndaı qasıetti boıyńa sińirý arqyly ǵana basqanyń jaqsy kórýine ıe bolasyń. Al myna kapıtalıstik qoǵamda ıntegrasııa tek qana senim arqyly, senimdiler arasynda ornaıdy. Demek, eń aldymen óziń ózge týraly jaqsy oılaıtynyńa jurtty sendire bilýiń kerek. Sol kezeńniń jaǵdaıynan habardar adamdar 1991 jylǵa deıingi N.Á.Nazarbaevtyń ártúrli minberlerde sóılegen sózderine nazar aýdarsa, onda bir aqıqatqa tap bolar edi, ol – Keńester Odaǵyndaǵy jipsiz baılanǵan ekonomıkalyq ıntegrasııany qaıtken kúnde de saqtap qalý degen ıdeıaǵa saıdy. Aıtalyq, Qazaqstanda negizinen metaldar men mıneraldar óndirisi ındýstrııamyzdyń basty býyny boldy ǵoı. Bizden mıllıondaǵan tonna rýda, shıkizattar berisi Qyrǵyzstan men Reseıge, árisi Ýkraınaǵa deıin tasymaldanatyn. Ol jaqta olar óńdelip, naǵyz qajetti metall prokattary quıylatyn. Sodan soń sol metaldardan qajetti buıymdar jasaý úshin endi basqa respýblıkalarǵa jóneltiletin. Sonan soń ǵana traktorlar men basqa da tehnıkalar paıda bolatyn. Tipti, tehnıkany qurastyrý zaýyttary múlde basqa respýblıkada ornalasqan bolýshy edi. Iаǵnı, respýblıkalar bir-birimen ajyraǵysyzdaı baılanystyrylǵan ekonomıkalyq ıntegrasııa jaǵdaıynda ómir súrgen Keńester Odaǵynyń ydyraý zardaby kúshti taýqymet ekenin Nursultan Ábishuly sol kezdiń ózinde áriptesterine dáleldep aıtyp júrdi. Odaq ydyraǵan soń, 90-shy jyldardyń basynda biz bas­tan keshken quqaıdy enshi alyp shańyraq qurǵan barlyq jańa jas memleketter kórdi desek, qatelespespiz. Mine, osyndaı qıynshylyqtardyń aldyn alyp, kúni buryn solardy boldyrmaýǵa negiz qalaǵan jalǵyz basshy Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Ol «Beloveje toǵaıynda» úsh slavıan memleketiniń basshylary Odaqtan shyqqandyqtaryn málimdegennen keıin Ashǵabad pen Almatyda postkeńestik aýmaqtaǵy jańa memleketter basshylarynyń basyn qosyp, aqyr aıaǵynda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy dep atalatyn halyqaralyq jańa qurylymnyń ómirge kelýine sebepker boldy. Osy kezde ıntegrasııalyq oıdyń aýmaqtaǵy qoldaýshy, qorǵaýshysy N.Á.Nazarbaev Máskeýdiń M.V.Lo­­monosov atyndaǵy Mem­­le­kettik ýnı­versıtetinde Reseı astanasyndaǵy yqpaldy top ókil­derimen jáne ǵylymı orta­nyń ǵulama tulǵalarymen kez­desip, dáris oqydy. Sol kezde men Máskeýde issaparda júrgen edim. Prezıdentimizdiń bul aıtýly oqý ornynda oqıtyn dárisi jaıly estigen soń, sonda arnaıy bardym. N.Á.Nazarbaevtyń ózine tán suńǵyla sheshendikpen órilgen jáne árbir sózin dálel-dáıektermen bekite negizdegen, teorııalyq turǵydan ábden tııanaqtalǵan leksııasyn jınalǵan jurt rızashylyqpen qabyldaǵanyn kózben kórgen sanaýlylardyń birimin. Bul 1994 jyl bolatyn. Dáris oqı sala ketip qalǵan joq, jınalǵan oqymysty qaýymmen biraz ýaqyt emen-jarqyn áńgime-dúken qurdy. Jasyratyn nesi bar, Qazaqstan basshysy usynǵan Eýrazııalyq ıntegrasııalyq odaq týraly ómirsheń oıdy sol kezde tolyqqandy túsingender az boldy. Prezıdent Nazarbaev usynǵan ıntegrasııalyq odaqtyń kómeginsiz bas-basyna otaý tigý arqyly esh eldiń ekonomıkasy ilgeri bas­­­­paı­tynyn, damýdyń ornyna re­ses­sııaǵa ushyraıtynyn ýaqyttyń ózi aıqyn aıǵaqtap otyrdy. – Integrasııalyq odaqtyń ar­tyqshylyqtaryn tara­­tyń­qyrap aıtyńyzshy?  – Eshqashan eshkimniń umytýǵa quqy joq bir aqıqat bar, ol – árqashanda árkimge jáne ár memleketke rynoktyń basty qajettilik bolatyndyǵy. Eger Eýroodaq tarıhyna kóz júgirtsek, onda onyń bir kezdegi ataýy «Ortaq rynok» degen bolatyn. Osydan-aq eýropalyqtardyń birigýinde saıasat emes, rynok izdeýshilik sheshýshi ról atqarǵanyn túsinýge bolady. Bizdiń jaǵdaıda bir-birimizden qansha jerden ketsek te, burynǵy Keńester Odaǵyna birikken 15 respýblıka bir-biriniń rynogy boldy ǵoı. Mine, ketisemin dep memleket basshylary sol rynoktardan aıy­ryldy. Aıtalyq, Keńester Odaǵynyń barlyq respýblıkalaryn Baltyq jaǵalaýyndaǵy shaǵyn memleketter farmasevtıka ónimderiniń biraz bóligimen qamtamasyz etip turdy. Al Belorýssııa bizge aýyl sharýashylyǵy jáne kenish sharýashylyǵy tehnıkalaryn beretin. Bizdiń ýran rýdasyn óńdeıtin zaýyt Qyrǵyzstanda bolǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Al Qazaqstannyń Petropavl qalasynda ornalasqan bes birdeı jasyryn-jabyq zaýyt Máskeýdegi KSRO orta mashına jasaý mınıstrligine tikeleı baǵynyp, tek áskerı keshen ónimderin óndiretin. Mine, osyndaı aqıqattar kózge kórinip turǵan shaqta ýaqyt ozǵan saıyn 1994 jyly Máskeý ýnıversıtetinde N.Á.Nazarbaev usynǵan ıdeıanyń ómirsheńdigi aıqyndala bastady. TMD ishindegi bul ıdeıanyń maǵyna-mánisin túsingen memleket basshylary endi Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqqa birigý týraly shartty ómirge ákeldi. EýrAzEQ jemisti jumys istep keledi. Oǵan birikken memleketterde ishki resessııa tejelýge bet burdy. Memleketterdiń eksporty ózara taýar almasý esebinen ulǵaıa tústi. Al eksporttyń ulǵaıýy memleketterde enetin valıýtalyq qarajat emes pe. Qazir TMD aýmaǵynda, ásirese, EýrAzEQ ishinde Reseı rýbli men Qazaqstannyń teńgesi ótimdi valıýta-taýar qyzmetin atqaryp júr. Irgedegi qyrǵyz aǵaıyndarǵa óz somdarynan góri teńge qundyraq. Minekı, EýrAzEQ ne berdi degen suraqqa osynyń ózi-aq jaýap bolyp turǵan joq pa?! Mundaı paıdaly bastamany ómirge ákelgeni úshin bizdiń Prezıdentimizge osy qurylymǵa birikken barlyq elderdiń basshylary men qalyń buqarasy alǵystaryn aıtýǵa tıis. Jalpy alǵanda, ıntegrasııanyń qalaıtyny – ashyq esik saıasaty. Mun­daıda onyń bereri kóp. Eýrazııalyq ıntegrasııalyq qoǵamdastyq jaǵdaıynda da N.Á.Nazarbaev memleketter áli de bolsa ishki múmkindikterdi tolyq paıdalana almaı turǵanyn baıqady. Sóıtip, ıntegrasııany odan ári damytýǵa bilek sybanyp kiristi. Úshtiktiń Keden odaǵy tikeleı N.Á.Nazarbaevtyń uzaq jyldar boıǵy tynymsyz eńbeginiń, túsinik jumystarynyń jemisi ekeni daýsyz. Al qazir onyń ıgiligin Reseı men Belorýssııa memleketteri de kórip otyr. Keden odaǵy ómirge kelgennen bergi ýaqyt ishinde bul memleketterdiń bir-birine eksporty shamamen 20 paıyzǵa artqan eken. Demek, natýraldy ekonomıkadaǵy óndiris kólemi ár memlekette osynsha ósti degen sóz. Al bul sol memleketterde birshama mólsherde jumys orny ashyldy degendi bildiredi. Ol óz kezeginde bir qaýym eldiń kúnkóristik jumys ornyn tapqanyn kórsetedi. Qysqasy, ıntegrasııalyq odaqtar árqashanda bir-birin qoldaý arqyly damıtyn salalas jáne sabaqtas kásiporyndardy ómirge ákelý arqyly bererin molaıta túsedi. Qazirgi tańda Qazaqstanda jumys isteıtin, Reseıdegi jáne Belorýssııadaǵy áriptesterimen birlesken kásip­oryndar jeterlik. Olardyń kóbisi Keden odaǵy qurylǵannan keıin ómirge keldi, demek, bul – ınte­grasııanyń jemisi. Munyń bas­ty sebebi, Qazaqstan kásipkerlik qyzmet júrgizý úshin qolaıly jaǵdaı jasaǵan jáne jasaı beredi. Bizdiń qolaılylyǵymyzdyń basty sıpaty salyqtyq jeńildikterden kórinis tapqan. Aıtalyq, Reseı Federasııasynda tabys salyǵy 13 paıyzdy quraıdy eken. Al bizde ol 10 paıyzben shektelgen. Sondaı-aq, basqa da salyqtar boıynsha kásipkerdiń óz óndirisin Qazaqstanda uıymdastyrǵanda utatyny shamamen 10 paıyzdaı kiris. Bul kásipker úshin az jeńildik emes. Dál osylaısha Reseı Federasııasy men Belorýssııa da utysqa shyǵady deýge bolady. О́ıtkeni, ondaǵy óndirýshiler Qazaqstannyń metaly men mıneralyn baj salyǵynsyz ımporttaıdy ǵoı. Sóıtip, úsh memleket bir-biriniń qajetin óteý arqyly eń aldymen ózderiniń alańsyz jáne qarqyndy damýyna jol ashyp aldy. Osyny baıqap otyrǵan basqa memleketter de Keden odaǵyna múshelikke ótý daıyndyǵyna kirisken. Paıymdaýymyzsha, Armenııa, Qyrǵyzstan men Tájikstan bıylǵy jyly Keden odaǵyna múshe bolyp qalar. Budan bizdiń de órisimiz keńeıedi. Olar da óz taýarlaryn órisi keń rynokqa shyǵarý múmkindigine ıe bolady. Osylaısha Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq keńistiginiń kókjıegi keńeıe bermek. – N.Á.Nazarbaevtyń Eýra­­­­zııalyq odaq týraly ıdeıa­sy­nyń jarııa etilgenine 20 jyl ótipti. Bú­gingi kún bıiginen osy ótken ýa­­­qytqa qandaı baǵa berer edi­ńiz? – Ideıany qoldaýshylardyń ony tereń túsinýine biraz ýaqyt kerek boldy. Al eger Abaısha oılasaq, onda qýanýymyzǵa bolady. Ult ustazy «istiń nátıjesi onyń qalaı bastalǵanynan bilinedi» dep edi ǵoı. Minekı, osy qaǵıdaǵa súıensek, onda biz jaqsy is istedik. Eýroodaqtyń búgingideı ulan-ǵaıyr qýatty kúshke ıe bolýy úshin ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń sońynan búginge deıingi ýaqyt qajet boldy. Al biz osy ıdeıany júzege asyrý isimen bar bolǵany 20 jyl ǵana aınalystyq. Qazirgi tańda Keden odaǵy halyqaralyq deńgeıde tolyq moıyndalǵan qurylymǵa aınaldy. Túptiń tú­bin­de onyń bereri tipten mol bola­tynyna shúbásiz senemin. Eń bas­tysy, bul odaq qarapaıym qalyń buqaranyń ómir súrý deńgeıiniń joǵarylaýyna jol ashady. – Osy «ortaq valıýta» bolady degen áńgimege qatysty ne aıtar edińiz? – Jalpyekonomıkalyq zańdylyq boıynsha, Keden odaǵynyń ózara taýar almasý kólemi ulǵaıa bermek. Mundaı jaǵdaıda memleketter ortaq valıýta jaıly áńgimeni qozǵaýy múmkin. Eýro osyndaı alys-beristi ońaılatý úshin ómirge kelgen ǵoı. Mundaı ortaq valıýta bolmys aqıqatyna aınalyp jatsa, oǵan túsinistikpen qaraýǵa tıispiz. Tek ol bir memlekettiń quzyryna baǵynatyn dollar sekildi «dúnıe» bolmaıtynyna alǵysharttar jasaý kerek. Menińshe, Reseı basshylyǵy dollardyń búgingi jaǵdaıyn kóre otyryp, rýbldi dollar batqan batpaqqa batyrýǵa barmas. Jalpy alǵanda, jer betinde qazir aımaqtyq valıýtalar kóbeıip barady. Bul túptiń túbinde «dollar dıktatýrasyn» joıatyn bir alǵyshart retinde qarastyrylady. Qalaı bolǵanda da, ortaq valıýta týraly oı shoshynarlyq «qubyjyq» emes. – Keden Odaǵyna qarsylar da joq emes sııaqty ǵoı. Olardyń ýájine qatysty ne aıtar edińiz? – Kez kelgen odaq oǵan birikken múshe memleketterdiń múddesin syrtqy ekspansııadan qorǵaý úshin ómirge keledi. Biz Dúnıejúzilik saýda uıymy memleketterdi ashyq esik jaǵdaıynda jumys isteýge «ıtermelese» de, álemniń túkpir-túkpirinde túrli odaqtarǵa birigip jatqandardy kóremiz. Aıtalyq, Kanada – AQSh – Meksıka odaǵy ómirde bar. Bul Dúnıejúzilik saýda uıymynyń uıytqysy bolǵan AQSh memleketindegi ishki saıasattyń bir «jemisi». Bul osyndaı odaq qurý arqyly ashyq esik jaǵdaıynda jumys isteıtin jáne odan kóp paıda taýyp­ otyrǵan Japonııanyń elektrondy-turmystyq taýarlarynan AQSh rynogyn qorǵaý maqsatynda ómirge kelgen. Demek, proteksıonızmge qarsy áreket etken AQSh sol proteksıonızmdi óz rynogynda jasap aldy. Eýroodaq jaıly da osylaı deýge bolady. Tynyq muhıt jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteriniń odaǵy men munaı eksporttaýshy ıslam áleminiń odaqtary da osy maqsatta qurylǵan. Qysqasy, árbir odaq pro­tek­sıonıstik maqsatta qurylady. Iá, Keden odaǵy da óz múddesin, óz paıdasyn kózdeıdi. Mundaı jaǵdaıda onyń belsendi qyzmetine narazylardyń bolýy zańdy qubylys. Menińshe, syrtqy pikir sonyń kórinisi. Al syrt solaı deıdi eken dep biz óz qadamymyzdan bas tartsaq, ókinish sonda bolady. Jasyratyn nesi bar, qazirgi tańda Qazaqstan túgili, Reseı óndiretin natýraldy ónimder keıbir damyǵan elderdiń rynogynda básekege barynsha qabiletti dep aıta alamyz ba? Kerisinshe, damyǵan elderdiń taýarly ónimderi bizdiń rynoktarymyzda ótimdi. Tipti, keıbir kezderde memleketterdegi tabıǵı jaǵdaı da bir jaqtyń taýaryn­ ótimdi, kelesi jaqtyń taýaryn ótimsiz etedi. Mysaly, Argentına men Brazılııada ettiń ózindik quny meılinshe tómen ekenin aıtqan jón. Tropıkalyq ormandarda ornalasqan bul memleketterde soıylatyn mal úshin qora daıyndalmaıdy, jem-shóp ázirlenbeıdi. Dalada erkin júrip jaıylady. Al bizdiń Qazaqstanda qystaıtyn mal qorasynyń jyly bolýy shart. Qysqy kezeńge barlyq malǵa pishen, súrlem, taǵy basqa azyq túrleri daıyndalady. Shóptiń qunarlylyǵy tómen. Al Argentına men Brazılııanyń maly jyl uzaǵyna kók balaýsamen azyqtanady ǵoı. Osydan-aq, bizde mal etiniń ózindik quny qymbat, al ana jaqta arzan ekenin baıqaýǵa bolady. Buǵan qosa, atalǵan memleketter ónimderin birden eń arzan sý joly arqyly shyǵarady. Al bizdegi arzanymyz – temirjol tasymaly. Onyń ózi sý joly tasymalynan eki ese qymbat. Mundaı jaǵdaıda Qazaqstan da, Reseı de óz rynogyn sheteldik ekspansııadan qorǵaýǵa tıis bolyp shyqpaı ma?! Sondaı-aq bizdiń metaldarymyz ben mıneraldarymyzdyń barlyǵy derlik tutynýshysyna temirjol arqyly jetkiziledi. Bul da ózindik qunnyń joǵary bolýyn aıqyndaıtyn faktor. Minekı, biz óz ishimizde rynogymyzdy qorǵaý úshin Keden odaǵy basty qajettilik ekenin osyndaı mysaldar naqty dáleldeıdi. – Proteksıonızm jáne ıntegrasııa bir-birine qarama-qarsy uǵymdar emes pe? – Iá, bul eki uǵym árqashan da bir-birimen «múıizdesetin» kúshter. Sol ekeýin bir-birin zaqymdamaıtyndaı deńgeıde paıdalanǵandar ǵana utady. Mine, osyny esten shyǵarmaıyq. Biz onsyz da kóp tarapty ekonomıkalyq saıasat arqyly ashyq esik jaǵdaıyna kóshken elmiz. Biraq solaı bola tursa da, óz rynogymyzdy sheteldik ekspansııadan qorǵaýǵa tıistimiz. О́ıtkeni, bizdiń ónimderimiz bizdiń halqymyzdyń kúnkóris kózi. Mine, osynaý aqıqattardy teń dárejede jáne tutastyqta, bir keńistikte ustaǵan memleket qana muratyna jetedi. Olaı bolsa, muratymyz saıa­sı ustanymymyzǵa saı dep batyl aıtaıyq jáne sol murat boıynsha jumys isteıik. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.