Torap

Joldar men ózender shekaramen shegendelmeıdi

Eki qurlyqtyń arasyna teń ornalasqan Qazaq ulysy ejelden tórt taraptaǵy eldermen qoıan-qoltyq aralasyp, saýda-ekonomıkalyq baılanystardyń qyz-qyz qaınaýyna muryndyq bolyp, ozǵan mádenıetterdiń keń taralýyna qolǵabys jasaǵan. О́zinde bardyń úlgilisin ózgege usynyp, ózgeniń ozyǵyn alyp turmysyna paıdalana bilgen. Búgingi áńgime ol týraly emes, jańa dáýirdegi jańǵyrǵan Qazaq eliniń kórshi memlekettermen baılanysatyn tranzıttik joldary týraly bolmaq. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» – tóte jol Alys-jaqyn sheteldermen ıntegrasııaǵa túsip, babalardan qalǵan básire dástúrdi jańǵyrtýdy kózdegen Qazaq eli ejelgi Uly Jibek jolyn jańǵyrtyp, óziniń áleýmettik-ekonomıkalyq ále­ýetin kóterýdi maqsat tutqany belgili. Sonyń ne­gizinde, jeti birdeı tranzıttik joldar kúrdeli jóndeýlerden ótkizilip, birqatary jańadan salynyp jatqany málim. Bul turǵyda, aldymen aýyzǵa alar jol – «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» avtomagıstrali. Bul kúre­jol Qytaıdyń shyǵysyndaǵy Lıanıýngan portynan bastalyp, Qazaq jerine Qorǵas ótkizý pýnk­tinen kiredi. Sóıtip, elimizdiń oń­tústigindegi iri qalalardy basyp ótip, Aqtóbe arqyly Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Lýga portyna deıin barady. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik avtodálizi búginde damýshy elderdiń nazarynda. Sebebi, qazirgi kúnde dástúrli teńiz tasymaldary arqyly qytaılyq porttardan Eýropa elderine deıin júrý ýaqyty 45-ten 60 kúnge deıin sozylatyn kórinedi. Al Qytaı, Qazaqstan, Reseıdiń «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtodálizi jemisti júzege asyrylsa, júk avtokólikteri bul aralyqty 10-12 kúnde basyp ótedi eken. Osydan-aq avtodálizdiń bolashaq áleýetin boljaı berińiz. Otandyq jáne halyqaralyq sarapshy mamandardyń sózine den qoısaq, Qytaıdyń damý ortalyqtaryna nazar salǵan jón. Búginde Qytaı ortalyq jáne batys aımaqtaryn damytýǵa 1 trln. AQSh dollaryna teń qarajat bólip, Ortalyq jáne Batys Qytaıda júk bazalaryn quraıtyn jańa ındýstrııa­ly ortalyqtardy kóptep salýda. Munyń ústine, eksport kólemi jyl saıyn eselep artyp jatqan alyp elde, kólik ınfraqurylymy tasymal sharýasymen qaryshty suranysty qanaǵattandyra almaı júrgen kórinedi. Álemdik ekonomıkalyq daǵda­rysty eńserip, damýdyń jańa belesine kóterile bastaǵan Eýropa elderi negizinen Qytaı taýarlaryn tutynatyny beseneden bel­gili jaǵdaı. Osyny eskergen sarap­shylardyń baǵalaý boljamyna qarasaq, 2020 jylǵa qaraı Qytaı men Eýropa elderi arasyndaǵy taýar aınalymy 1 trln. AQSh dollaryna jetpek. Demek, osynshama taýar aınalymynyń bir bóligin Qazaq eli óz baǵytyna bura alsa, qara joldyń ústinde otyryp-aq yrǵyn paıdaǵa kenelmeı me?! Kórshi eldermen ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa túsip, el áleýetin kóterip, Táýelsizdigimizdiń irgesin bekite túsýde shekaramen shegendelmeıtin qara joldyń paı­dasy osynda bolmaq. Buǵan halyq­aralyq magıstraldyń boıyna oryn tebetin júzdegen servıster men hab ortalyqtaryn qosalyq. Olardyń árbirinde ashylatyn ondaǵan jumys oryndaryn esepke alsaq, ekonomıkalyq ıntegrasııadan tartynýǵa tipti de áddimiz qalmaıdy. Máselen, byltyrǵy kúz aıla­rynyń basynda elimizge mem­le­kettik is-saparmen kelgen Qy­taı memleketiniń basshysy Sı Szınpın Jibek joly aımaǵynda 3 mlrd. adam turatyndyǵyn aıtyp, jergilikti aı­maqtyq rynok aýqymy men áleýeti jóninen ǵajaıyp ekendigin atap ótti. Ol taraptardyń saýda-ınvestısııalyq qarym-qatynasta kedergilerdi barynsha azaıtýǵa shaqyryp, Qytaı men Qazaq eli arasynda Jibek jo­ly ekonomıkalyq dálizin qurý qa­jet­tigine nazar aýdardy. Son­daı-aq, sol memlekettik sapar aıasynda uıymdastyrylǵan qazaq-qytaı iskerlik keńesiniń otyrysynda, «Biz qazirgi tańda jańa Jibek jolyn jańǵyrtyp jatyrmyz. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» magıstraldyq kólik dálizin iske asyrýdamyz. Jańa avtokólik jáne temirjoldar, teńiz termınaly men logıstıkalyq orta­lyqtar salynady», dedi. Al Elbasy, «Qazaq eli óziniń tarıhı rólin qalpyna keltirip Eýropa men Azııanyń arasyndaǵy ózindik kópir retinde Ortalyq Azııadaǵy iri iskerlik tranzıttik habyna aınalýy tıis... Bul óz kezeginde Qazaq eliniń halyqaralyq dárejedegi saý­da-kólik, qarjylyq-iskerlik, ınno­vasııalyq-tehnologııalyq jáne týrıstik mańyzdy tranzıttik dáliz qalyptastyrady. Bul megajobany júzege asyrǵanda 2020 jyly Qazaq eli arqyly tranzıttik júk aına­lymy eki esege artyp, jylyna shamamen 50 mln. tonnaǵa jetkizýge bolady», degen bolatyn. Sý kólikterin iske qosý mańyzdy Qazaq eli «KTZ Express» AQ ıeli­gindegi qurǵaq júk tasıtyn eki teńiz kemesiniń tusaýyn keskeni belgili. Elimizdiń kók týyn jelbiretip, júk tasymaly boıynsha Iranmen jalǵaıtyn qos kemege «Beket ata» jáne «Túrkistan» degen ataý da berilgeni málim. Bul oqıǵa Qazaq eliniń teńiz salasynda jańa sala – qurǵaq júk flotynyń paıda bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Sondyqtan, bul búkil elimiz úshin óte mańyzdy shara bolyp tabylady. Sebebi, bir kezde Kaspııdegi barlyq porttar men kemeler bas keńsesi Ba­ký­de ornalasqan Kaspıı teńiz para­hodshylyǵynyń ıeliginde boldy. Biraq Odaq ydyraǵannan keıin de búkil kólik floty Ázerbaıjan men Reseı basqarýynda qala berdi. Otandyq alǵashqy saýda kemeleri 2000-jyldardyń basynda sýǵa túsirildi. Bul tankerlerge Almaty, Astana, Atyraý, Aqtaý, Aqtóbe, Oral qalalarynyń aty qoıyldy. Al Aqtaý portyna Qazaqstan flotynyń alǵashqy kemeleri kelgende «Beket ata», «Túrkistan» degen ataýlardy ındýstrııalandyrý kúnine oraı ótken telekópir kezinde Elbasy usynǵan bolatyn. «Bizdiń elimiz úshin búgin erekshe oqıǵa. Memleket qolǵa alǵan barlyq aýqymdy jumystar oń atqarylýda. Alǵash ret biz temirjol jáne avtomobıl kólikteri arqyly Batys Qytaı men Qazaq elin Kaspıı teńizi arqyly Eýropamen baılanys­tyrýshy memleket bolyp otyrmyz. Bul kemege qasıetti babamyzdyń esimin berip otyrmyz. Elimizdi kıeli atalardyń rýhy qoldap, jar bolyp júrsin», dep tolqyǵan edi Memleket basshysy. Rasynda, teńiz kóligi qashanda el ekonomıkasyna súbeli úles qosatyn sala. Jáne ol álemde eko­no­mıkalyq jaǵynan bolsyn, áleý­mettik jaǵynan bolsyn tıimdi ári tarıhy tereń tasymal túri. Teńizge shyǵatyn joly joq elder qataryndaǵy Qazaqstan úshin Aqtaý teńiz porty – jalǵyz teńiz joly. Sol úshin de bul oqıǵa – teńiz kóligi arqyly júk tasymalynyń tusaýy kesilgen kún, el ómirindegi mańyzdy oqıǵa ǵana emes, bıik beles, jańa tarıhtyń bastaýy bolmaq. О́tken jyldyń sońyna taman Qazaqstannyń «KAZLOGISTICS» kólik odaǵy Atyraý qalasynda «Oral – Kaspıı aıdynynda ishki sý jolyn damytý men ózekti jaılary» taqyrybynda dóńgelek ústel otyrysyn ótkizdi. Oǵan Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi, Teńiz kóligi kásipkerleriniń qaýym­­dastyǵy, Kásipkerlerdiń ult­tyq palatasy, Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń Sý re­sýrstary komıteti, Atyraý já­ne Batys Qazaqstan oblystary ákimdikteriniń ókilderi, sý máse­lesi boıynsha res­pýblıkalyq mem­lekettik kásiporyndardyń basshylary, Jaıyq ózeninde tasymaldaýmen shuǵyldanatyn kásipkerlik uıymdar qatysty. Dóńgelek ústelde Jaıyq óze­nin­de keme júrgizý men Atyraý portyndaǵy ınfraqurylymdyq jaǵdaı taldandy. Mamandar negizi­nen ózen kóligimen tasymaldaýdy damytý men Jaıyq ózeninde keme júrgizý jaıyn sóz etti. Otyrysqa qatysýshylar Jaıyq – Kaspıı aıdy­nyndaǵy ózen sýynyń azdyǵyn, onda keme júrgizýdiń qıyndyǵyn, memlekettik tehnıkalyq flottyń tozyǵy jetkenin, sondaı-aq, mamandar jetispeýshiligin áńgime ózegine aınaldyrdy. Sóıtip, «Teńizshevroıl» jobasynyń bo­lashaǵy qaraldy. Onda eki kóliktik damý jobasy qaras­­tyryldy. Birinshi – Kaspıı men Jaıyq ózeni qaırańyn qazý jumystaryn júrgizý, ekinshi –  Atyraý portyn jańǵyrtý, úshinshi – jańa teńiz termınaly men júk avtojolynyń qurylysyn júrgizý kózdelgen. Jobanyń naqty sulbasy anyqtalǵan soń ony bólshektep qarastyrý júzege asyrylmaq. Atalmysh joba ózen kóligimen tasymaldaýdy júzege asyrýda serpin beretin bolady. Oǵan qosa, Volga-Don arnasy arqyly tasymaldaýdy jáne Reseımen birlesip memleketaralyq kelisim negizinde kórshi eldiń ishki sý joldaryna shyǵý maqsaty bar. Osynyń negizinde, Eýrazııa keńis­tiginde kóliktik-logıstıkalyq kom­­panııa qurý qarastyryldy. Munymen birge, Jaıyq ózeni boıynsha birneshe baǵdardyń josparyn jasaý kelisildi. Ásirese, ózendegi kóliktik baǵdarlardy anyqtap, Jaıyq – Kaspıı ózeni men teńiz qaırańyn arshý, Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstrligimen birlesip ekologııalyq máseleni muqııattap, tııanaqtaý sharasy ne­gizdeldi. Sóıtip, múddeli kásip­oryndar – «Atyraýózenporty» AQ, «Tengızshevroıl» JShS, NCOC, «Kazakhstan Petrochemical Industries Inc.» JShS, «AMО́Z» AQ, Atyraý «Ulttyq munaı hımııa parki» AEA-nyń usynystaryna oraı Jaıyq ózeninde keme júrgizý jáne júk tasymaldaý kólemin arttyrý usynyldy. Sondaı-aq, Atyraý portynan Azov teńizine deıin jáne Reseıdiń ortalyq aımaǵyna jetý men qaıtý, onyń baǵasyn anyqtaý, arnaıy kemelerdiń mamandanýyn qamtamasyz etý taǵy basqa jaǵdaılar talqylandy. Búginde osy máseleler boıynsha arnaıy qurylǵan jumys toby tranzıttik sý joldarynyń jaǵdaıyn baǵamdap, baǵalap jatyr. Buıyrtsa, shekaramen shegendelmegen ózen joldaryn da júk tasymalyna paıdalanatyn kún kelip jetedi. Anyqtama úshin aıtarymyz, Oral – Kaspıı ózen aıdyny elimizdiń 415 myń sharshy shaqyrymyn alyp jatyr. Jalpy alǵanda, Oral ózeni Batys Qazaqstan, Atyraý men Aqtóbe oblysy arqyly ótip, Reseı aýmaǵyna da kiredi. Onyń boıynda elimizdiń 2,2 mln. adamy turady. Osyǵan qaraǵanda, aıtylǵan sharalardy júzege asyrý maqsatynda táýekelmen bel baılaýǵa bolatyn sııaqty. Tranzıtti temirjoldar el yrysyn kóbeıtedi Elimizde sý joldarynan tys 7 birdeı tranzıttik dáliz bar. Onyń altaýy temirjolǵa tıesili. Sondyqtan da, Elbasy Ulttyq logıstıkalyq operator etip «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-ty belgileýdi usyndy. Búginde osynaý usynys qoldaý taýyp, ómirge kelgeniniń kýási bolyp otyrmyz. Endi kór­­­shi eldermen ıntegrasııalyq qatynasymyzdy nyǵyzdap, shekaramen shegendelmeıtin temirjol magıstraldary jóninde aıtsaq. Osy arada Qazaq eli kópvektorly saıasat ustanýmen qatar, ekonomıkasyn da barynsha ártaraptandyryp jatqanyn atap ótkenimiz oryndy. Ekonomıkalyq turǵydaǵy táýel­sizdigin qýattandyra túsý maq­sa­tyn­da shekaralas elderdiń bárimen ın­tegrasııaǵa túsip, tranzıttik joldar arqyly baılanysyn nyǵaıtyp jatyr. Onyń dáleldi mysaldary óte kóp. Sonymen, birinshi – orta­lyq­azııalyq dáliz. Ol О́zbekstannan Saryaǵashqa kirip, Aqtóbe aıma­ǵyndaǵy Ozınkı stansasynan Reseı eline ótedi. Ekinshi – Soltústik temirjol dálizi. Ol Qytaı eliniń shekarasyndaǵy Dostyq stansasyn basyp ótip, Soltústik Qazaqstan óńirimen Reseı asady. Úshinshi – Ońtústik transazııalyq dáliz. Bul da atalǵan Dostyqtan ótip, Saryaǵashqa qaraı jol tartady. Iаǵnı Qytaı men О́zbekstandy jalǵaıdy. Soltústik pen ortalyqazııalyq dálizder osy Saryaǵashta toǵysyp-taralatynyn da aıtqan jón. Sondaı-aq, ótken jyly ǵana iske qosylǵan Altynkól stansasynan tartylǵan tranzıttik jol da Saryaǵash arqyly ózbek eline asady. Odan ári Parsy shyǵanaǵy men Úndistanǵa bet alatyny belgili. Tórtinshi – TRASEKA dálizi. Ol Azııa men Kavkazdy, odan ári Shyǵys Eýropany jalǵaıtyn bolady. Naqty kórseter bolsaq, Qazaq eli, Kaspıı teńizi, Grýzııa, Túrkııa, Rýmynııa. Besinshi – Soltústik – Ońtústik dálizi. Kádimgi О́zen – Túrikmenstanmen memlekettik shekara temirjoly Reseı men Iran elin tóteleı baı­lanystyrmaq. Atalǵan eki elmen qatar, bul dálizdiń ál-dármenin barynsha kóterýge Úndistan da múddeli bolyp otyr. Negizi, Reseı Aqtaýǵa soǵyp ýaqyt joǵaltqysy kelmese, Atyraýdyń Ganıýshkıno stansasynan Qazaq eline kirip, Beıneý arqyly Astyǵa, odan ári Bolashaq túıispe beketine tótelep ótýine de bolady. Sóıtip, Túrikmenstandy basyp ótip, Irannyń Bendarabad portyna shyǵady. Arǵy jaǵy ashyq teńiz. Al altynshy – Shyǵys-Batys dálizi. Qazirgi qurylysy júrip jatqan temirjoldar tolyǵymen iske qosylǵanda atalǵan tranzıttik dáliz ózi paıda bolady. Onyń jóni bylaı: Dostyq stansasynan kirgen Qytaı quramy Aqtoǵaı arqyly Qaraǵandynyń Jaryq beketine baryp, odan Qyzylordanyń Sek­seýiline qosylady. Odan ári Shal­qar, Beıneý arqyly Aqtaýǵa barady. Ondaǵy teńiz porty men О́zen – Túrikmenstanmen memlekettik shekara baǵytyn buǵan deıin táp­tishtegenbiz. Áıtpese, osy kelgen quramdar Shalqar stansasy arqyly Reseıge ótip ketýine de bolady. О́zi paıda bolar bul tranzıttik dálizdiń ár tusyna toqtalýymyzdyń sebebi bizdiń el aýmaǵy boıynsha Shyǵys pen Batys aımaǵynyń aralyq joly 1200 shaqyrymǵa bir-aq qysqarady. Ulan-baıtaq jerimizden ótetin osynaý ǵalamat tranzıttik dálizderge qarap, Qazaq eliniń kórshi memlekettermen ekonomıkalyq turǵyda ıntegrasııaǵa túspeı tuıyq ǵumyr keshýi múmkin emestigine kózimiz jetedi. Qazaqstan alys-jaqyn sheteldermen baılanysyn nyǵaıtyp, damyǵan elderdiń jaqsy taraptaryn úırenip, bilimi men biliktiligin jan-jaqty shyńdamasa, zamana bederinde básekege qabiletti el bolýy múmkin emes ekeni aıdan anyq. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».