HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kóptegen jańa memleket úshin BUU-nyń joǵary minberine kóterilý halyqaralyq egemendik pen táýelsizdikti moıyndaýdy bildirdi. Bul 1992 jylǵy 2 naýryzda Birikken Ulttar Uıymyna kirgen Qazaqstan Respýblıkasy úshin de solaı boldy.
Osy tarıhı kúni bizdiń jańa táýelsiz memleketimiz álemdik qoǵamdastyqtyń tolyq quqyqty múshesi jáne halyqaralyq quqyqtyń tolyqqandy sýbektisi retinde tanyldy. Osy kúnnen bastap Birikken Ulttar Uıymy jas memleketimizdiń egemendiginiń kepili jáne halyqaralyq tuǵyrnamasyna aınaldy. BUU-ǵa múshelik jańa memlekettiń álemdik arenada údemeli qalyptasýyna, onyń ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa yqpal etti. Qazaqstan Uıymǵa múshe bolyp, onyń jumysyna belsendi atsalysa otyryp, ózekti halyqaralyq máselelerdi sheshýge, kóptegen máseleler boıynsha, eń aldymen elimiz úshin ómirlik mańyzy bar múddeler aıasyna kiretin tásilder men sheshimderdi tujyrymdaýǵa óz úlesin qosýǵa quqyq pen naqty múmkindik aldy. Shyn máninde, Qazaqstan BUU-nyń barlyq músheleri sekildi óziniń ulttyq múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etýge, ásirese óziniń damýy jáne halyqaralyq qoǵamdastyq pen álemdik ekonomıka júıesine tolyqqandy yqpaldasýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýǵa umtyldy.
Taǵdyrdyń jazǵanymen, men Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha Qazaqstannyń BUU-ǵa músheligine qabyldanýyn daıyndap, osy basty halyqaralyq uıymmen yntymaqtastyǵymyzdyń negizin qalap, onda segiz jyl boıy memleketimizdiń atynan ókildik ettim.
1991 jylǵy 20 jeltoqsanda men BUU-nyń shtab-páteri ornalasqan Nıý-Iork qalasyna keldim jáne KSRO-nyń (keıin Reseı Federasııasynyń) BUU janyndaǵy Turaqty ókildiginde Aǵa keńesshi – Qazaqstan Respýblıkasy ókiliniń qyzmetine qabyldandym.
Shyn máninde, 1991 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońyndaǵy umytylmas kúnder Keńes Odaǵynyń ydyraýyna, qyrǵı qabaq soǵystyń aıaqtalýyna jáne álemniń saıası kartasynda jańa táýelsiz memleketterdiń paıda bolýyna ákelip, álemdik arenadaǵy geosaıası ózgeristerdiń kúrdeli sátine aınaldy. Táýelsiz memleketter dostastyǵyn qurǵan egemen memleketter basshylarynyń 21 jeltoqsanda Almatydaǵy kezdesýinde Reseı Federasııasynyń KSRO-nyń BUU-ǵa músheligin jalǵastyrý jáne BUU-ǵa jańa táýelsiz memleketterdiń kirýi týraly sheshim qabyldandy. 24 jeltoqsanda BUU-da KSRO týynyń ornyna Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty múshesi bolǵan Reseı Federasııasynyń týy kóterildi. Sonymen qatar, keıinirek Afrıka elshileri maǵan AQSh-tyń BUU janyndaǵy elshisinen Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty músheleri arasynda ókildigi joq Afrıkaǵa osy oryndy berýdi suraǵanyn, biraq ótinishteri qabyl alynbaǵanyn aıtty. Men sol 24 jeltoqsan kúni Memleket basshysyna Uıymnyń Hatshylyǵynan alǵan BUU-ǵa kirý týraly ótinimniń jobasyn jiberdim.
1991 jylǵy 31 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU-ǵa músheligine qabyldaý týraly ótinishi fakspen alyndy jáne men ony Uıymnyń Bas hatshysyna usyndym. 1992 jylǵy 3 qańtarda Bas hatshy ótinishti BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesine usyndy jáne barlyq múshe memleketterge jiberildi. Sol kúni Qaýipsizdik Keńesi ony qaraýǵa kiristi.
Belgilengen erejelerge sáıkes, eń aldymen Qaýipsizdik Keńesi BUU-ǵa múshe bolǵysy keletin memlekettiń ótinishin qaraıdy, sondaı-aq ol memlekettiń beıbitshil jáne BUU-nyń Jarǵysy boıynsha mindettemelerdi oryndaýǵa qabiletti ekendigin sheshedi. Keńes oń sheshim qabyldaǵan jaǵdaıda Bas Assambleıaǵa osy memleketti BUU-ǵa músheligine qabyldaýdy usynady.
BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi 1992 jylǵy 23 qańtarda bizdiń ótinishimizdi qaraǵannan keıin Bas Assambleıaǵa Qazaqstan Respýblıkasyn BUU-nyń músheligine qabyldaýdy usyndy. Tóraǵa Keńes músheleriniń atynan jasaǵan málimdemesinde bul sheshimdi shyn máninde tarıhı oqıǵa dep atady jáne Qazaqstan BUU-nyń Jarǵysynda kórsetilgen mindettemelerdi oryndaýǵa qabiletti jáne ázir beıbitsúıgish memleket bola otyryp, Jarǵynyń maqsattary men qaǵıdattaryn júzege asyrýǵa belsendi jáne syndarly túrde yqpal etetinine, Uıym jumysynyń barlyq salalaryna mańyzdy úles qosa alatynyna senim bildirdi. Qazaqstan eń birinshi ótinishin berip, Qaýipsizdik Keńesiniń usynymyn alǵashqy bolyp aldy, biraq Bas Assambleıanyń plenarlyq otyrysyn ótkizý úshin belgilengen rásimderden ótken basqa da memleketterdi kútý qajet boldy.
Men úshin 1992 jylǵy qańtar kúnderi qajyrly jumysymen erekshelendi – Qaýipsizdik Keńesiniń Tóraǵasymen, Bas Assambleıanyń 46-shy sessııasynyń Prezıdentimen, Bas hatshymen jáne onyń orynbasarlarymen, BUU-ǵa múshe memleketterdiń elshilerimen, Hatshylyq qyzmetkerlerimen kezdesýler ótkizý, Qaýipsizdik Keńesi men Bas Assambleıa otyrystaryna qujattar daıyndaý. Olar elimizdiń BUU-ǵa músheligine qabyldanýyna tilektestik qarym-qatynasta boldy. Jalǵyz týyndaǵan másele – eriksiz muraǵa qalǵan ıadrolyq qarýǵa qatysty boldy, biraq men «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Zańynda jáne eldiń joǵary basshylyǵynyń málimdemesinde aıtylǵan memleketimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý qaǵıdatyn berik ustanýy týraly túpkilikti túsinikteme berdim.
Reseıdiń BUU janyndaǵy Turaqty ókildiginiń Elshisi men dıplomattarynyń maǵan kórsetken úlken kómegi men qoldaýyn rızashylyqpen atap ótkim keledi. Men AQSh-tyń BUU janyndaǵy mıssııasynyń Elshisi men dıplomattary, sondaı-aq Uıym Hatshylyǵynyń basshylyǵy men qyzmetkerleri tarapynan qoldaý aldym.
1992 jylǵy 2 naýryzda BUU Bas Assambleıasynyń 46-sessııasynyń tarıhı plenarlyq otyrysy ótti, onda Qazaqstan Respýblıkasy Birikken Ulttar Uıymynyń músheligine biraýyzdan qabyldandy. BUU-ǵa Elimizben birge TMD-nyń taǵy jeti jańa memleketi, sondaı-aq álemdegi eń kóne respýblıka – San-Marıno múshe bolyp qabyldandy. Plenarlyq otyrystan keıin Uıymnyń shtab-páteriniń aldynda saltanatty rásimde BUU-ǵa múshe jańa memleketterdiń memlekettik týlary kóterildi. Osylaısha, elimizdiń memlekettik egemendigi men táýelsizdigi halyqaralyq deńgeıde moıyndaldy. Biz Uıymnyń 168-nshi múshesi atandyq, sol kúni onyń quramy 175 múshege deıin ósti.
Men sol tarıhı kúni Prezıdent pen Qazaqstan halqynyń atynan sóz sóılep, elimizdiń memlekettik týy álemniń eń bedeldi halyqaralyq uıymynyń shtab-páteriniń ústinde qalaı kóterilip jatqanyn kórip, ǵajap rýhanı órleý men qýanysh jáne óz elim úshin erekshe maqtanysh sezimin bastan keshkenim úshin taǵdyryma sheksiz rızamyn.
Qazaqstan BUU-ǵa múshe bolǵan alǵashqy kúnderinen bastap Uıymnyń kún tártibindegi eń ózekti halyqaralyq problemalar men máselelerdi sheshýde belsendi pozısııa ustandy. Álemdegi qýaty boıynsha eriksiz muraǵa qalǵan tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartýy jáne Semeı polıgonynyń jabýy, BUU-da jańa táýelsiz memlekettiń qarýsyzdanýǵa, ıadrolyq qarýdy taratpaý rejımin nyǵaıtýǵa jáne ǵalamshardaǵy ıadrolyq synaqtardy toqtatýǵa qosqan naqty úlesin joǵary baǵalady. Qazaqstannyń 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda usynylǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti shaqyrý týraly birinshi halyqaralyq bastamasy belsendi dıplomatııalyq kúsh-jigerdiń nátıjesinde búginde 27 memleketti biriktiretin Azııa qurlyǵyndaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń naqty faktoryna aınaldy.
Qazaqstan qosylǵan alǵashqy halyqaralyq sharttar – Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart jáne Bala quqyqtary týraly konvensııa boldy. Qazaqstan Soltústik jarty shardaǵy alǵashqy osyndaı jalǵyz aımaq retinde 2009 jyly kúshine engen Ortalyq Azııadaǵy Iаdrolyq qarýdan azat aımaqtyń bastamashylarynyń biri bolyp tabylady. BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdanýǵa qosqan úlesin moıyndaı otyryp, 29 tamyzdy – Semeı polıgony jabylǵan kúndi – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń Halyqaralyq kúni dep jarııalady.
Qazaqstan BUU-nyń qarýsyzdaný jónindegi is-sharalaryna atsalysa otyryp, árdaıym ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salýǵa qatysty óziniń qaǵıdattyq ustanymyn berik qorǵap keledi. Men 1990 jyly Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynyń 45-sessııasynda QazKSR Syrtqy ister mınıstri retinde KSRO atynan sóz sóılep, BUU-ǵaa múshe memleketterdiń ókilderin sol kezdegi respýblıkamyzdyń aýmaǵynda ıadrolyq synaqtardy toqtatý boıynsha júrgizilip jatqan jumystarmen tanystyrdym. 1996 jyly BUU-nyń múshesi bola tura, Qazaqstan alǵashqy memleketterdiń biri bolyp jer sharynda Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly shartqa qol qoıdy. Mundaı belsendi ustanym bizge 1997 jyly halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan Semeı polıgonyndaǵy kópjyldyq synaqtardyń saldaryn eńserýde kómek kórsetý boıynsha BUU Bas Assambleıasynyń arnaıy qararyn qabyldaýǵa qol jetkizýge múmkindik berdi, ol 25 jyl qatarynan Bas Assambleıanyń sessııalarynda turaqty túrde qaralyp keledi.
BUU-nyń múmkindikteri men biregeı tájirıbesin paıdalaný jas respýblıkamyzda ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýǵa úlken yqpal etti. Biz 1993 jyly BUU BA-nyń 48-shi sessııasynda teńizge shyǵa almaıtyn elderge tranzıttik-kólik júıelerin damytýǵa jáne álemdik naryqtarǵa shyǵýdy qamtamasyz etýge kómek kórsetý jáne járdemdesý boıynsha arnaıy qarar qabyldaýǵa bastamashylyq jasadyq. Elimizdiń belsendi atsalysýymen kóptegen jyldar boıy bul jumys BUU qyzmetindegi jeke baǵytqa aınaldy.
Qazaqstannyń BUU-men jan-jaqty yntymaqtastyǵy Uıym qyzmetiniń basqa da salalaryna, sonyń ishinde bitimgershilik, qorshaǵan ortany qorǵaý, adam quqyqtaryn qorǵaý jáne kótermeleý, gýmanıtarlyq qyzmet, halyqaralyq quqyqty damytý salalaryna da qatysty. Qazaqstan 2017–2018 jyldary BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılandy, osy beıbitshilik pen qaýipsizdikti qoldaý jónindegi basty organnyń jumysyna aldyn alý dıplomatııasy men janjaldardy retteý, senim sharalary men aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtýdan jınaqtalǵan shynaıy tájirıbesin engizdi.
Birikken Ulttar Uıymy óz tarıhynyń ártúrli kezeńderinde árqashan oǵan múshe memleketter arasyndaǵy qarym-qatynastardaǵy geosaıası ózgeristerdiń kórinisi boldy. HH ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵyndaǵy dáýirlik ózgerister qyrǵı-qabaq soǵys kezindegi aýyr qarama-qaıshylyq jaǵdaıynan jahandyq qoǵamdastyqtyń ótkir máselelerdi sheshýdegi tutas ózara árekettesýine kóshý múmkindigin týdyrdy. Qyrǵı qabaq soǵystyń aıaqtalýy BUU-da belgili masattaný sezimin týdyrdy jáne qymbat qarýlaný jarysynyń aıaqtalýynan «beıbitshilik dıvıdentine» negizdelgen ekonomıkalyq jáne áleýmettik progreske úmit berdi. Álemdik kóshbasshylardyń 1992 jyly Uıymnyń Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynyń jalpy saıası debattaryndaǵy sóılegen sózderi esimde, bul múshe memleketterdiń teketiresten keıingi kezeńniń bastalýynyń damyp kele jatqan aqıqattaryn, olardyń jańa álemdik tártipti sátti damytýǵa degen jalpy nıettestigin biletindigin kórsetti. Alaıda, optımıstik kózqarastar oryndalmady jáne 1990-shy jyldary tutanǵan etnıkalyq jáne dinı negizdegi shıelenisken aımaqtyq qaqtyǵystar memleketterdiń halyqaralyq máselelerdi sheshýde kúsh qoldanýdyń ártúrli tásilderin beıbitshilik pen qaýipsizdikti saqtaý maqsatynda ǵana emes, sonymen birge «gýmanıtarlyq sebepter» boıynsha da aralasý quqyǵyn kórsetti.
Úshinshi onjyldyqqa aıaq basqan HHI ǵasyr HH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy álemdik arenadaǵy jahandyq geosaıası ózgeristerdi kúsheıtti. Álemdegi strategııalyq ıadrolyq turaqtylyqqa nuqsan keltiretin qarý-jaraq jarysy jáne jańa belgisizdik faktorlary, jetekshi derjavalar arasyndaǵy ózara senim deńgeıiniń tómendeýi, halyqaralyq quqyqtyń buzylýy, jahandaný jaǵdaıynda memleketterdiń ózara táýeldiliginiń kúsheıýi jáne COVID-19 pandemııasy sııaqty zamannyń jańa syn-qaterleri álemdik saıasattyń negizgi anyqtaıtyn kúshterine aınaldy. Jańa ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyqtaryndaǵy kúrdeli halyqaralyq saıası ahýal halyqaralyq qatynastardy retteýdiń irgeli quraly retinde dıplomatııanyń róli men mańyzyn aıtarlyqtaı arttyrady.
Bul jaǵdaıda kópjaqty dıplomatııanyń róli men mańyzdylyǵyn arttyrý zańdy qubylys, al 76 jyl boıy negizgi quraly bolyp kelgen BUU, ókilettigi men quramy jaǵynan jan-jaqty ámbebap halyqaralyq ınstıtýt bolyp qalýda. Dúnıejúzilik uıymnyń qyzmet etýiniń uzaq jyldar boıy úzdiksiz synǵa ushyraýyna qaramastan, BUU jańa qaýipter men syn-qaterlerge jaýap retinde múshe memleketterdiń birlesken is-qımyldarynyń moıyndalǵan jahandyq ortalyǵy boldy jáne bolyp qala beredi.
Qazaqstan ámbebap Uıymǵa músheliginiń 30 jyly ishinde onyń ózekti álemdik máselelerdi sheshýdegi, memleketaralyq ózara is-qımyl men yntymaqtastyqtyń halyqaralyq-quqyqtyq negizderin nyǵaıtýdaǵy ortalyq rólin dáıekti túrde qoldap keledi.
Prezıdent Q.K. Toqaev 2020 jylǵy qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasynyń 75-nshi mereıtoılyq sessııasynda álem kóshbasshylary aldynda sóılegen sózinde: «Qazaqstan barlyq ultty jarqyn ári baqytty bolashaqqa bastaıtyn BUU-nyń turaqty múshesi bolyp qala beredi», – dep atap ótti.
Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU-ǵa músheligine 1992 jylǵy 2 naýryzda kirýi táýelsiz memleketimizdiń tarıhyna altyn áriptermen máńgi jazyldy.
Aqmaral ARYSTANBEKOVA,
QazKSR jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń burynǵy Syrtqy ister mınıstri,
Qazaqstannyń BUU janyndaǵy alǵashqy turaqty ókili.