Eskirgen ataýlar eńsemizdi basyp tur

Qasıetti Kókshetaý men kıeli Qor­ǵaljynnyń arasyndaǵy keń kósilgen dalany aralasańyz, beıne­bir ózge memlekette sapar shegip júr­gendeı sezinesiz. Ejelgi aýyl, baıyr­ǵy qonys, baǵzy zamandaǵy baba­dan mura bolyp qalǵan jer ataýy túgelge jýyq ózge tilde. Tulparynyń tuıaǵymen jazylǵan tarıhynyń óńi nege ózgerdi? Bar jaǵymsyz jaıǵa 1906 jyly 9 qa­rashada aq patshanyń jarlyǵymen bastalǵan reforma sebep bolǵan. P.Sto­ly­pınniń agrarlyq reformasynda ishki Reseıde jer tap­shylyǵyn kórip otyrǵan mujyqtar shabatasyn súıretip qııandaǵy qazaq dalasyna kóshe bastady. Shalǵaıdaǵy otar aımaqtarǵa qonys aýdarǵan sharýa­larǵa ókimet tarapynan kómek te kórsetiletin boldy. Qısyq qylyshyn bulǵaı sermep, bula jurtqa tizesin batyrǵan kazaktardyń sany XX ǵasyr­dyń basynda 1 mıllıonnan asty. Olar eń qunarly degen 15,6 mıllıon gektar jerge ıelik etti.

Osyndaı óreskeldikten keıin jer-sý ataýlary da kúrt ózgere bastady. Keshegi tyń ıgerý dáýiri de baıyrǵy jer-sý ataýlarynyń burmalanýyna sebepshi boldy. Qııandaǵy Esil aýdanyndaǵy búgingi jaǵdaıdy mysal etelik. Krıvoe, Dvýrechnoe, Kýrskoe, Lıýbımovskoe, Svobodnoe, Moskovskoe deısiz be, tunyp tur. Krıvoe aýylynyń irgetasy Qyzylsý ózeniniń boıynda 1905 jyly ornalasqan. Ejelgi aty Tabııa. Tylsym tarıhtyń qoınaýyna úńilseńiz bylaısha baıandaıdy, osy ólkeni jaılaǵan, myńǵyrǵan mal aıdaǵan baı bolǵan eken. Álgi baıdyń aı dese aýzy, kún dese kózi bar Tabııa esimdi sulý qyzy bolypty. Qyrdyń qyzǵaldaǵyndaı jelkildep ósip kele jatqanda qapııada Qyzylsý ózeninde sýǵa ketse kerek. Aqylyna ajary saı arýdyń qurmetine jergilikti jurt aýyldy Tabııa atap ketken. Keıin 1910 jyly Ýkraına, Belarýssııa, Reseıden qonys aýdarýshylar dúmep kelip, ornyqqan kezde Krıvoe atanǵan. Al Kýrsk eldi mekeni 1954 jyly tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge Reseıdiń Kýrsk oblysynan kelgenderdiń qurmetine osyndaı ataýǵa ıe bolǵan. Ejelgi ataýy Birlik. Esil-Jarqaıyń avtokólik jolynyń boıynda ǵasyrdan artyq ǵumyr keshken berekeli Birlik aýylynyń ataýy osylaısha ózgergen. Kommýnańyz ejelgi Igilik aýyly, zamanynda Krıvoe kolhozynyń bólimshesi bolǵan. Bul jer – jalpaq jurttyń qamyn oılaǵan, jańashyl bolys Muhamedrahymnyń jeri. Jeti atasynan beri baılyq úzilmegen arýaqty bolystyń ata qonysy osylaısha ózgeriske túsken. 1941 jyldan keıin bul aýylda alty Alashqa aty shyqqan ataqty Suraǵan qajy meken etken. Halqyna qaıyrymdy, barynsha ádil adam bolǵanǵa uqsaıdy. Mine, osyndaı sút betine shyǵatyn qaımaqtardyń esimi berilgen kıeli jer keıin Kommýna atandy. Lıýbımovskoe aýyly erterekte Qaratomar atalǵan. Keńshar uıymdastyrylǵan kezde Lıýbımovskoe atalyp, sharýashylyqtyń ortalyq qonysyna aınalǵan. Qaratomar atynyń qoıylýynyń da ózindik sebebi bar. Shoq juldyzdaı shaǵyn aýyl úzilip túsken monshaqtaı mólt-mólt etip jatqan úsh kóldiń ortasynda ornalasqan. Ejelgi qazaqtyń jer-sý ataýyn tabı­ǵattyń ereksheligine baılanystyryp qoıatyndyǵyn osy bir ǵana mysalmen dáleldeýge bolar edi. Suńǵyla qarttardyń aıtýyna qaraǵanda, saıyn daladaǵy jaltyr kólderdiń beti at shaptyrym jerden qaraǵanda sál-pál qaraýytyp kórinedi eken. Sol sebepti ejelgi aýyl Qaratomar atanǵan. Al Svobodnoe qonysynyń burynǵy ataýy Úshtóbe. Aýyl irgesinde qozykósh jerden menmundalap kórinetin, tompaıyp jatatyn úsh tóbe bar. El qadirin, jer qadirin jaqsy biletin jergilikti jurttyń aıtýyna qaraǵanda, álgi tóbe­lerdiń baýyrynda emdik qasıeti mol neshe alýan shóp ósedi. Ol shóppen tórt túlik maldy ǵana emes, adam aǵza­syn da emdeýge bolady. Kıeli Zarap ananyń máńgilik tynym tapqan jeri. Tyń ıgerýshiler shet-shegi joq saıyn dalaǵa qarap, mynaý bir júgirgen ań men ushqan qustyń erkindigin qalaıtyn jer eken dep, Svobodnoe ataýyn beripti. Biraq arydaǵy ataý biz úshin áldeqaıda qymbat, áldeqaıda ystyq. Kalachı aýyly – ejelgi qonys. El tarıhyn ekshegen kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, aýyl irgesinde Bekshentaı, Shortaı dep atalatyn eki adyr bolǵan. Aýyl osy eki adyrdyń naq ortasyna qazyq qaqqan. Erkelep aqqan Esildiń boıy. Kelimsekter qos adyrdyń arasynda qonys tepken aýyldy alystan qaraǵanda toqashqa uqsatqan. Kalachı ataýy sodan qalsa kerek.

Mundaı mysaldardy kóptep kez­destirýge bolady. Tipti tunyp tur. Máselen, Arshaly aýdanyndaǵy Mıhaılovka aýylyn 1899 jyly Voronej, Orlov, Kýrsk gýbernııalarynan qonys aýdarǵandar qurǵan. Al Volgodonovka aýyly 1913 jyly irge kótergen. Saratov gýbernııasyndaǵy Don ólkesinen kelgen qonys aýdarýshy­lardyń atymen atalǵan. Áýel bas­ta aýyldyń aınalasyna 5-6 aýyl sho­ǵyrlanyp ornalasqan. Solardyń biri «Aqtıin» hýtory atanǵan. Nege ekenin kim bilsin, osy tóńirekti qarsaq kóp mekendese kerek. Qonys aýdarýshylar olardy «Aǵashsyz aq tıinder» dep atapty.

– Ideologııalyq turǵydan eskirgen ataýlardy ózgertý, ótkendi qaıta oraltý tarıhı ádilettilik qana emes, eldiń ótkenin ýaqyt tozańynan arshyp alyp, abyroıymyzdy asyrý, – deıdi el aǵasy О́mirtaı Júsipov, – elge bara jatqan saıyn Kókshetaýdan shyǵa Elenovka, Antonovka, Kazanka, Kamenabrod, Lavrovka, Karasevka tárizdi ataýlar kezdesedi. Áli kúnge deıin murty buzylmaı tunyp tur. Ol ataýlardyń eshbir tálim-tárbıelik máni joq. Táýelsizdik alǵaly otyz jyl ótti, biraq osy bir eldiń eldigin kórsetetin sharýany oń jolǵa qoıa almaı jatqandyǵymyz ókinishti.

Aqsaqaldyń aıtýyn eshkim teris deı almaıdy. Indete izdeseńiz, ár eldi mekenniń sátimen sabaqtalatyn, tylsym tarıhtan syr shertetin óz ataýy bar.

Tek sonyń bári ýaqyt ótken saıyn kómeski tartyp, juqara joıylyp barady. Keıingi urpaq burynǵynyń baǵaly ataýyn bile de bermeıdi.

– Oblysta 2020-2021 jyldary ulttyq sanaq ótkizilýine baılanysty eldi mekenderdiń quramdas bólikterine ataý berýge jáne olardy qaıta ataýǵa toqtam jarııalandy. Sonymen qatar eldegi epıdemııalyq jaǵdaıǵa baılanysty eldi mekenderdi qaıta ataý boıynsha qoǵamdastyq jınalystary ótkizilgen joq, – deıdi oblystyq ishki saıasat basqarmasy tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń bas mamany Ásem Jumaǵulova, – biraq bul baǵyttaǵy jumys múldem toqtap qalǵan joq. Áleýmettik jeliler, bu­qaralyq aqparat quraldaryn paıdalaný arqyly túsindirý jumystary júrgizildi, eldi mekenderdiń tarıhı ataýlary jóninde málimetter jarııalanyp otyrdy. Eldi mekender men kóshelerdi qaıta ataýda ǵylymı jáne arhıvtik derekterdi izdestirý maqsatynda onomastıka jumysyna ǵalymdardy tartý týraly sheshim qabyldandy. Osy maqsatqa eki jyl qatarynan qarjy bólindi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­t­yq mýzeıi qyzmetkerleriniń Omby, Almaty qalalaryndaǵy arhıvterde júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde 100-den astam eldi mekenniń tarıhı ataýy tabyldy. Arhıvterden tabylǵan qujattamalyq derekter men eski kartalar jınaqtalyp, ólketanýshy Irına Bekzatqyzynyń «Aqmola oblysynyń tarıhı toponımıkasy» shyǵaryldy. Sonymen qatar arhıvterden tabylǵan eski kartalar zamanaýı tehnologııalar arqyly búgingi zamandaǵy kartalarmen bettestirilip, sol kezdegi ataýdyń qazirgi naqty qaı eldi mekenniń ataýy ekeni anyqtaldy. Bul derekter aldaǵy ýaqytta ataýlary ıdeologııalyq turǵydan eskirgen eldi mekenderdi qaıta ataý kezinde paıdalanylatyn bolady.

Bıyldan bastap oblysta eldi mekender men quramdas bólikterge ataý berý, olardy qaıta ataý jumystary qaıta qolǵa alynýda. Qanshalyqty baıandy bolaryn ýaqyt kórsetedi.

Aqmola oblysy