О́ńirde 2010-2021 jyldar arasynda 103 shaǵyn mektep jabyldy. Aqkól aýdanyndaǵy Radovka eldi mekenindegi bilim oshaǵynda nebári 3 oqýshy ǵana bar. Bes-alty baladan ǵana oqytyp otyrǵan mektepter az emes. Shaǵyn mektepterdiń bolashaǵy qalaı óristemek?
Joǵaryda biz aıtqan 103 mekteptiń jabylýy shalǵaıdaǵy sonshama aýyldyń jabylýy degen sóz. О́ńirdegi sala basshylarynyń aıtýlaryna qaraǵanda, jyl saıyn 5-10 bilim oshaǵy jabylýda. Osy janyńdy kúızelter qarqynnyń beti qaıtpasa, Kókshetaý men Qorǵaljynnyń keń kósilgen dalasyndaǵy el irgesi sógilip, bosap qalatyndaı.
Bir qaraǵanda, memleketke ókpe de joq. Bala sany az mektepterdi ustap turý úshin bıýdjetten qyrýar qarjy jumsalady. Oblys ortalyǵynan taıaq tastam jerdegi Qoshqarbaı aýyly jumyr jerdiń betindegi jumaq tárizdi tabıǵattyń kórkem bir pushpaǵyna ornalasqan. Aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa barynsha qolaıly meken. Jetek shanshysań, arba ósip shyǵatyn topyraq qunaryn aıtpaǵanda, Qoshqarbaı taýynyń yǵyna qonystanǵan shoq juldyzdaı shaǵyn aýyldyń aınalasy syńsyǵan máńgi jasyl qaraǵaı men qoldyń salasyndaı aq qaıyń. Oblys, aýdan ortalyqtary da ıek astynda. Qysy-jazy jol qatynasy bar. Aýyzsýy zámzám dersiz. Áıtse de, el ekshelip, etek-jeńi búrisip, shaǵyndalyp qalǵan. Aýyl qotanynda tútin tútetip otyrǵan – negizinen egde adamdar. Jergilikti seriktestik basshysy, aýyl janashyry Qaıyrken Hasenov elin aman alyp qalamyn dep talaı ıgilikti sharýalardy júzege asyrdy. Qutty qonysqa kóship kelýshiler bolsa úı salyp berýge de daıyn. Turaqty jumyspen de qamtamasyz etpek. Aýyl adamdary mektepti saqtap qalamyz dep ár jyldary balalar úıinen on tórt bala alyp, tárbıelep ósirdi. Biraq ol balalar aýyldaǵy bilim oshaǵyn támamdap, biri qııaǵa, biri uıaǵa ushyp, óz óristerin tapty. Bolashaqtyń qamyn oılaǵan bul umtylys ta aýyldaǵy bala sanyn kóbeıtýge sep bola almady. Qazir aýylda 0 jastan 5 jasqa deıingi bes-aq bala bar. Demek, mektep bolashaǵy bulyńǵyr. Alaqandaı aýylǵa tirek bolyp otyrǵan, negizgi jumys kózi sanatyndaǵy bastaýysh bilim oshaǵynda eki muǵalim eńbek etse, qosalqy jumysshylar odan da kóp. Máselen, úsh ot jaǵýshy, bir eden jýýshy, úsh kúzetshi eńbek etedi. Mektep dırektory Ybyraı Baltaǵarınniń aıtýyna qaraǵanda, bir qysqa 55-60 tonna kómir, 5 tekshe metr otyn jaǵady. Oǵan elektr qýatyn qosyńyz. Al mektepte oqıtyn bala sany – jeteý-aq.
– Úkimetke ókpe joq, jeti balaǵa tálim-tárbıe berý úshin osynshama shyǵyn shyǵaryp otyr, – deıdi mektep dırektory. – Aýylda jas otaý joq. Tepse temir úzetin jigitter men boıjetken qyzdardyń bári oblys ortalyǵy men astanaǵa jumys izdep ketken. Bálkim halqy kóp ońtústikten kóshken kóshtiń betin osylaı qaraı bursaq qana bolashaǵymyz baıandy bolar edi. Bizdiń aýyl topyraǵynyń kimge bolsyn unaıtynyna kámil senemin. Zerli Zerendiniń kórkem sýretteı qulpyrǵan kórikti etegi. Jazda orman-toǵaıdyń ishi syńsyǵan jemis-jıdek, nebir qurǵaqshylyq jyldary belýardan keletin jasyl shalǵyn, mólt-mólt etip jatqan kól áne. Tipti kýrortqa barýdyń qajeti joq. Bizdiń turǵan jerimizdiń ózi – kýrort. Qunarly topyraǵynda baqsha ónimderiniń nebir túrin ósirýge bolady, tórt túlik malǵa da qolaıly. Aýyl adamdary keńpeıil, aqkóńil, uıymshyldyǵy da mol. Máselen, ótken jyly el aǵasy Qaıyrken Hasenovtiń uıytqy bolýymen Uly Otan soǵysynyń jaýyngerlerine arnalǵan tamasha memorıaldyq keshen turǵyzdyq. Qoshqarbaı elinen shyqqan, búginde ózge óńirdi jaılaǵan azamattardyń bári bir kisideı atsalysty. Mektep te solaı salyndy. Aýyz birligi kúshti el kimdi bolsyn jatsynbaı, qushaq jaıa qarsy alýǵa ázir.
Jalǵyz Qoshqarbaı aýyly ǵana emes, Zerendiniń shaǵyn aýyldarynyń bárine derlik túsip turǵan aýyrtpalyq osy. Irgedegi Aıdarly aýylyndaǵy negizgi mektepte nebári 39 oqýshy bar. 15 muǵalim jumys isteıdi. Sońǵy jyldary salynǵan eki qabatty eńseli mektep – 1 995 sharshy metr. Barlyq pán kabınetteri zaman talabyna saı jabdyqtalǵan. Shaǵyn ortalyqqa 13 bala baryp júr. Munda da úsh birdeı kúzetshi, 4 ot jaǵýshy, 3 eden jýýshy jumys isteıdi. Aýa raıyna baılanysty táýligine jarty tonnaǵa jýyq kómir jaǵylady. Tamyzdyq retinde paıdalanylatyn otyn taǵy qajet.
– Mekteptegi oqý-tárbıe jumystary óz yrǵaǵymen júrip jatyr, – deıdi mektep dırektory Aıdyn Manap. – Aýylda jastar bolmaǵandyqtan, bala sany az. Eger negizgi mektep bastaýysh mektepke aınalsa, muǵalimderdiń kóbi jumys izdep jan-jaqqa tarap ketýi múmkin. Bala qamyn oılaǵan ata-analardyń da qonys aýdarýy ábden yqtımal.
Shynynda da besikten beli shyqpaǵan alty jastaǵy balasyn mektep-ınternatqa berýge ata-analar qulyqsyz. Olardy da túsinýge bolady. Áli oń-solyn tanyp úlgermegen kishkentaı balalarynyń kózderin jáýdiretip, ınternatqa qalaı aparsyn. Qazir baǵzy zamandaǵydaı emes, et jaqyn týysyn saǵalap, solardyń úıine turǵyzyp, oqytý dástúri de umyt bolǵan. Endigi amal – tek tasymaldap oqytý. Oblysta 360 shaǵyn mektep bar. 6 myńǵa jýyq bala tasymaldanyp oqytylady.
– Belgilengen tártip boıynsha shaǵyn eldi mekenderdiń oqýshylary 25 shaqyrymnan aspaıtyn jerdegi mektepterge tasymaldap oqytylady. Bul týraly Úkimettiń qaýlysy bar. Tipti bala sany jetpeıtin shaǵyn mektepterdi ustap turýǵa májbúrmiz. Shaǵyn mektepti jabý aýyldy jabý deGen sóz ǵoı. Sondyqtan bul máselege barynsha janashyrlyqpen qaraýymyz kerek, – deıdi oblystyq bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Botagóz Dúısenova.
Tyǵyryqtan shyǵar jalǵyz jol aýyldyń alpys eki tamyryna qan júgirtý. Ol úshin aýylǵa shynaıy, jandy qamqorlyq qajet. Eger aýylda paıdaly jumys oryndary ashylyp, jastar kásipti ıgergende ǵana shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń kósegesi kógermek.
– Qalaǵa kóship kelgen sebebimiz aýylda adamdy qyzyqtyryp, kindigin týǵan jerdiń qazyǵyna baılaıtyn esh tetik qalǵan joq, – deıdi Kókshetaý qalasynyń turǵyny Qonys Esenbaev. – Jumys joqtyǵy óz aldyna, mádenıet, sport oshaqtary, úlken megapolıstegi tárizdi sport úıirmeleri jumys istemeıdi. Aıdalada qalǵan aýylda mundaı nysandar qaıdan bolsyn? Aýyl balalary qansha jerden talapty, talantty bolsa da, mýzyka, sport, kórkem óner, IT tehnologııamen aınalysa almaıdy. Olar bala bolsa da ınternet jelisi arqyly qala balalarynyń múmkindigin kórip otyr ǵoı. Jastardy qyzyqtyratyn eshteńe bolmaǵannan keıin qalaǵa kóshpegende ne istesin? Aýyldy kóterý úshin keshendi jospar qajet. Aıtalyq, aýyl adamdary aýyl sharýashylyǵynyń bar ıgiligin kórip otyrǵan joq. Mysaly, shalǵaıdaǵy aýyldardan sút jınalmaıdy. Eger sút zaýyttary qalaǵa jaqyn jerlerdegi tárizdi turǵyndardyń baǵymyndaǵy maldyń sútin satyp alatyn bolsa, aýyl turǵyndary úshin kóp-kórim tabys bolar edi. Sondaı-aq maldyń terisi men júni de kádege aspaı jatyr. Qazir mundaı ónimder eshkimge qajet bolmaı qaldy. Mal azyǵy onsyz da qymbat. Eger óniminen paıda tappasa, malsaq qaýym mal baǵa ma?
Dál qazir bıýdjet shyǵynyn azaıtyp, bala sany az shaǵyn mektepterdiń bárin jabý kerek deýge aýyz barmaıdy. Jalǵyz amal – Alashtyń aq besigi aýyldyń jaǵdaıyn túzeý. Keleshegi kemel bolýyn kóksegen el aldymen osyny oılaýy kerek.
Aqmola oblysy