Otandyq ǵylymnyń otyn jaqqan

Sandardy sóıletken zertteýler

Áıgili VVS joǵaryda atalǵan ǵylymı zertteý jónindegi materıalyna «Genderlik teńdik: áıel-ǵylymdarǵa joǵaryda oryn joq» dep taqyryp «tańypty». Mundaı oı aıtýǵa negiz bolǵan zertteýde álemniń 38 elinen 541 ýnıversıtet pen ǵylymı ınstıtýt usynǵan derekter zerdelengen. Zertteý qorytyndysy dosentterdiń – 42, professorlardyń 23 paıyzyn áıelder quraıtynyn kórsetti. Ulybrıtanııada júrgizgen The Royal Society of Chemistry uıymynyń zertteýi de osyǵan uqsas qorytyndy shyǵardy. Zertteý nátıjesinde hımııa salasy boıynsha bilim alǵandardyń 44%-y, al osy salada professor dárejesin alǵandardyń 9%-y ǵana áıelder. Zertteýshilerdiń biri professor Djo Reınolds BBC-ge bergen suhbatynda «Biz áńgimelesken áıelderdiń 99%-y ǵylym jolynda kedergilerge kezdeskenin rastady. Bul – alańdatatyn qubylys», dedi.

2018 jyly Melbýrn ýnıversı­tetiniń ǵalymdary ǵylymdaǵy gen­der­lik alshaqtyqqa qatysty zert­teý júrgizdi. Zertteýshi ǵalym Sındı Haýzer: «Qazirgi qoldaý shara­larynyń qarqyny artpasa, fızıka salasyndaǵy áıelder men erlerdiń úlesin teńestirýge júzdegen jyldar ketedi», degen qorytyndyǵa kelipti.

Al endi Qazaqstanǵa kelsek. Bizde bul máselede alǵa jyljý baıqalady. Sebebi byltyr Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ǵylymı jobalardy granttyq qarjylandyrý talaptaryna áıelder kvotasyn engizdi. Bul kvota – barlyq baǵyttaǵy konkýrstyń qujattamasynda «memlekettik grant­­tan úmitti joba tobynyń qura­myn­­daǵy qatysýshylardyń belgili bir úlesi áıel zertteýshilerden bolýǵa tıis» degen talap. Osy talap óz nátıjesin berdi me eken, az bolsa da ósim bar. Mysaly, byltyr Ulttyq statıstıka bıýrosy Qazaqstanda Ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy júr­gizetin ǵalym áıelderdiń úlesi 52%-dy quraıtynyn habarlady. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bıylǵy málimetine súıensek, elimizde ǵylym salasynda eńbek etetin 9 738 áıel bar, olar jalpy qazaqstandyq ǵa­lymdar sanynyń 54 paıyzyn qu­raıdy. Sonyń ishinde 714-i – ǵy­lym doktory, 2 427-si – ǵylym kandıda­ty, 992-si – PhD doktory, 28-i – beıindi doktorlar. Endigi kezek­te áıel-ǵalymdarymyzdyń sapa­lyq quramyna qaraı oıysyp, názik zertteýshilerdiń bir legimen tanystyrǵymyz keledi.

Ádemilik ındýstrııasy

Anar Molkenova – nebári 27 ja­synda Tokıoda doktorlyq dısser­tasııasyn qorǵaǵan. Odan buryn, naqtyraq aıtsaq 2011 jy­ly keıipkerimiz Londonnyń Ýnı­versıtettik kolledjinde nano­teh­no­­logııa salasyndaǵy magıstr dáre­jesin aldy. Sodan keıin 2015 jyly Tokıo tehnologııalyq ıns­tıtýtyn­da hımııa ǵylymynyń doktory dárejesin ıelendi. Ol hımııa ǵylymymen oqýshy kezinen-aq «dos­tasa» bastaǵandaı. О́ıtkeni synyptastaryna qaraǵanda oǵan hımııa páni qıyn bolmapty.

«Men hımııamen mektep kezinen bastap shuǵyldana bastadym. Kim bolýdy oılanyp júrgenimde hımııa páninen synyptastarymnyń qınalatynyn, biraq maǵan onyń sonshalyqty ońaı ekenin baıqadym. Hımııa páninen olımpıadalarǵa qatysyp, júldeger boldym. Sodan soń osy baǵytta joǵary bilim alýǵa sheshim qabyldadym. Sol ýaqyttaǵy elimizdiń úzdik ýnıversıtetteriniń biri – Qazaq-Brıtan tehnıkalyq ýnıversıtetine grant jeńip aldym. Osylaısha, hımııalyq ınje­ne­rııany zerdeleýdi bastadym. Biz ýnıver­sıtetti bitirgen jyldary nanotehnologııa jaıly, onyń bo­lashaǵy zor bolatyny týraly kóp aıtylyp júrdi. Magıs­tra­týrany dál osy baǵytta jal­ǵas­­ty­ratynyma senimdi boldym. «Bolashaq» baǵdarlamasymen Lon­donǵa jol tarttym. Ondaǵy ma­gıs­trlik oqýymda ónerkásipke ar­nal­ǵan nanokatolızatorlardy ázir­leýmen aınalystym. Magıstrlik dárejemdi alǵannan keıin elge ora­lyp Nazarbaev ýnıversıtetine jumysqa turdym. Sonda jumys istep júrgenimde maǵan ǵylymmen aı­na­lysqan erekshe unaıtynyn uqtym. Biraq ǵylymda qalý úshin doktor­lyq dárejeni alý kerek, onsyz qandaı da bir ǵylymı jobalardy óz betinshe júrgize almaımyn», deıdi A.Molkenova.

Keıipkerimiz osy oımen júrgen­de jańa bir múmkindiktiń esigi ashy­­lady. Japonııadaǵy Tokıo teh­nologııalyq ınstıtýtynyń zert­­ha­­na­synda PhD-baǵdarlamasy boıyn­­sha oqýǵa múmkindik aldy. Onyń bul oqýyna sol kezderi Batys Qa­zaqstanda bir jobany iske asyryp jatqan Japan Gas Corporation iri ın­jenerlik kompanııasy demeýshilik kórsetti.

«Japonııada materıaltanýdy oqydym, túrli joldarmen nanomaterıaldardy sıntezdedim, lıtıı-ıondy akkýmýlıatorlarda qoldanýdy tekserdim. Japon úkimeti tehnologııany damytýda ekologııalyq materıaldardy qoldanýǵa úlken qyzy­ǵýshylyq tanytady. Sol sebepti qumnan batareıalarǵa arnalǵan elektrod jasaýǵa kóp kóńil bóldim. Qum – jer betindegi eń bir qoljetimdi jáne arzan materıal. PhD-jumysta­rym­nyń taqyryby kremnıı dıoksı­din batareıa úshin elektrod retinde paıdalanýǵa arnaldy. Men bul mate­rıaldy energııany saqtaý júıe­leri úshin energııany kóp qajet ete­tin materıal retinde óndiriske en­gi­zýge qandaı qasıetter bolý ke­re­­gin zerttedim. Doktorantýrany sátti aıaqtaǵannan keıin Nazarbaev Ýnıversıtetine oraldym. Maǵan postdoktorantýraǵa ótinim berý usynyldy, onda professor Tımýr Atabaevpen fýnksıonaldyq nano­qu­­rylymdardy ázirleý boıynsha ju­­mys isteı bastadym», deıdi keıip­­kerimiz.

A.Molkenova qazir ǵylymı zert­teý jumystarymen Koreıada júr. Ýaqyty óte tyǵyz. О́ıtkeni ol – jy­lyna 1 emes, 4-5 maqalasyn ha­lyq­­aralyq reıtıngi joǵary jýrnaldarda jarııalaıtyn jankeshti jan. Jylyna bir maqalany áreń shyǵaratyn zertteýshiler de bar. Olardyń janynda keıipkerimizdiki – shynymen de ǵylymǵa barymen berilgen jankeshti áreket. Jas ǵa­lym ýnıversıtettiń stýdent­te­­rine dáris oqıdy, zerthanada táji­­rıbeler jasatady. Tań boz ber­gennen keshki saǵat 9-10-ǵa deıin­­gi ýaqytyn zert­hanada ótki­ze­­tin ol ǵylymdy na­sıhattaýǵa da múm­kindik tabady. A.Molkenova óziniń ǵalym árip­testeri, dostarymen birge eli­mizde belsendi jumys júrgizip jat­qan Young Researchers Alliance qoǵamdyq birlestigin qu­rýǵa atsalysty. Sonymen qa­tar keıipkerimiz – Materials Research Society (AQSh), Society of Chemical Engineers (Japonııa), Electrochemistry Society (Japonııa) sekildi belsendi qoǵamdyq zertteý uıymdarynyń múshesi. Oǵan qosa jas ǵalym Berklıdegi Loý­rens atyndaǵy Ulttyq zerthana ja­nyn­daǵy zertteý tobyna múshe. Ol onda ekonomıkanyń energııa syıym­dylyǵyn azaıtý jáne onyń ener­gııa tıimdiligin arttyrý boıynsha zertteý júrgizedi. Anar untaq ón­di­rý tehnologııasy jáne nanotehnologııasy salasyna qosqan úlesi úshin 2011 jyly Oxford Instruments Plasma Technology kompanııasynyń jáne 2015 jyly Hosokawa Powder Technology KONA kompanııasynyń syılyǵymen marapattalǵan.

Keıipkerimiz múshelik etetin Young Researchers Alliance tóraıymy Ásııa Ermuhambetova Anardyń biz bilmeıtin qyrlaryna toqtaldy. «Anar qazir kosmetologııa ındýs­trııasymen aınalysyp júr. Bul onyń armany bolǵan. Baıqasańyz, búginde kosmetologter usynatyn ónimder, ózimiz qoldanatyn kosmetıkalar kóbine shetelden ákelinedi. Nege ózimizde shyǵarmasqa! Bul úshin árıne, zertteý kerek. Anar Ońtústik Koreıada zertteýlermen aınalysyp jatyr. Onyń aıtýynsha, bul elde kez kelgen ǵylymı zertteýdi ındýstrııaǵa aınaldyrýǵa erekshe mán beriledi, oǵan qosa soǵan jan-jaqty jaǵdaı jasalady. Shynynda, Anardyń áleýeti óte zor. Ádette ǵalymdar bir salany, bir taqyrypty zertteıdi. Al ol birneshe salany (hımııa, nanotehnologııa, materıaltaný, kosmetologııa) zertteýden jáne jańa dúnıeni ıgerýden qoryqpady. Sebebi Anar – óte eńbekqor adam, maqsatyna jetpeı tynbaıtyn tabandy, ǵylymda júrgen qurbylaryn árdaıym qoldaýshy, AQSh, Anglııa, Japonııa, Ońtústik Koreıa sekildi alpaýyt elderdiń bilim-ǵylymyn ıgergen tanymy tereń jan. Siz onyń anasyn kórseńiz, Anardyń qaıdan ekenin túsinesiz. Sebebi onyń anasy – sondaı eńbeksúıgish, zııaly adam, árdaıym alǵa umtylyp turady», deıdi Á.Ermuhambetova.

Osy ýaqytqa deıin qanshama ǵa­­lymdy, olardyń ǵylymı joly jaı­­ly jazdyq. Kosmetologteri kóp, biraq tól kosmetıkasy joq (shıkiza­tyn syrttan ákelip, otandyq ónimniń qaǵazyn japsyra salý emes), otandyq brendi qalyptaspaǵan elde osy salany ǵylymı turǵyda zert­­teıtin ǵalymdy alǵash kezdes­tir­­dik. Bul bizdegi joqtyń ornyn tol­­­­tyratyn mańyzdy qadam ekeni sóz­siz. О́z óni­mimiz bolsa, qansha mıl­­­­­lıondaǵan qarjy Qazaqstanda qala­dy.

NASA-men jumys isteıtin ǵalym

Maıra Qusaıynova ǵylymǵa, qazir ózi shuǵyldanatyn topyraqtaný ǵylymyna birinshi keıipkerimizden de erte, mektepke barmaı turyp kelgen eken.

«Ǵylymǵa degen qyzyǵýshy­lyǵym kishkentaı kezimnen paıda boldy. Oǵan birden bir sebepker – meni qa­raǵan bala kútýshi. Ata-anam jumysqa ketkende meni kútýshige qaldyryp ke­tetin. Al ol ekeýmiz tabıǵatqa shyǵyp, jaı serýendemeı ósimdiktermen tanysatynbyz. Sodan soń kútýshi maǵan qaı­sysynyń qandaı dárilik qasıeti bar ekenin túsindiretin, aǵashtardyń ataýyn úıretetin. Osy sátten bastap meniń tabıǵattanýǵa, topyraqtanýǵa, ósimdiktanýǵa degen qyzyǵýshylyǵym oıandy. Qyzyǵýshylyq arta kelip ózindik tájirıbeler jasaýǵa jete­ledi. Ata-anam oqýshy kúnimde meni jazǵy demalys saıyn lagerge jiberdi. Onda dárilik shópterdi jınap, odan emdik, shıpalyq qasıeti bar ónimderdi, kóbine shaı túrlerin jasap shyǵaratynmyn», deıdi ǵylymı jolynyń alǵashqy qadamy týraly esteligin eske alǵan keıipkerimiz.

Jas ǵalym mektepti bitirgen soń óziniń týǵan qalasy Tarazdaǵy mem­lekettik ýnıversıtette áýeli baka­lav­rıatty, keıin magıstratýrany bitirdi. Magıstrlik dıssertasııa­syna sańyraýqulaqtardyń erekshe­likterin arqaý etti. Keıin Almatyǵa attanyp, ońtústik astanada ornalas­qan Ý.Ýspanov atyndaǵy qazaq topy­raqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda doktorantýrany oqydy.

«Negizi bıologııa salasyndaǵy ǵy­ly­mı zertteýlerimdi bakalav­rıatta oqyp júrgen kezimde-aq júrgize bas­tadym. Sebebi bizdiń ýnıversıtette sol salanyń bilikti professorlary jumys istedi. Ǵylymı maqalalar jazýdy da osy joǵary bilim alý kezinde úırendim. Sonyń nátıjesinde ǵylymı kon­­ferensııalarǵa qatys­tym. Magıs­tratýrada sańyraý­qulaq­tar­­dyń erekshelikterin dısser­tasııa­lyq jumysyma arqaý etsem, dokto­rantýrada «Qazaqstannyń oń­tús­tik-shyǵys jaǵdaıynda MERS mık­robıotyńaıtqyshynyń topy­raqtyń (shalǵyndy sur) qunar­lylyǵy men kúzdik bıdaıdyń ónim­diligine áseri» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııamdy qor­­ǵa­dym. Sóıtip, «Aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń kandıda­ty» ǵylymı dárejesin aldym. Mu­­nymen de toqtalǵym kelmeı, keıin Túrkııaǵa qujat tapsyryp, Ondokuz Mayıs University-de (Scientific and Technological Research Council of Turkey – TÜBİTAK) post-doktorantýrany oqý múmkindigine ıe boldym», deıdi M.Qusaıynova.

Túrkııadaǵy ǵylymı-zertteý ta­ǵylymdamasynan ótip kelgen soń, keıipkerimiz bir kezderi doktorantýrasyn oqyǵan qazaq topyraqtaný jáne agrohımııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna ınjener-analıtık bolyp ornalasty. Mundaǵy bir­­ne­she jyldyq eńbek jolynda topy­raqtaný salasynyń mama­ny retinde Qazaqstannyń ár qıy­ryn aralap, topyraqtyń quramyn zerttep shyqty. Birneshe ǵylymı jobalaryna grant utyp aldy. Biraq ol halyqaralyq deńgeıge shyǵyp, sheteldik ǵylymdarmen birles­ken ǵylymı jobalarǵa qa­tysýdy kózdedi. Sóıtip, Qazaq ult­tyq agrarlyq ýnıversıtetine aýys­ty. Munda ol Turaqty egin sharýa­shylyǵynyń jetekshisi bolyp eńbek etip keledi.

«Osy qyzmetimde AQSh pen Germanııanyń halyqaralyq serik­testerimen birlesip, ártúrli ǵyly­mı konkýrstarǵa birneshe ǵyly­mı ótinimder daıyndadym. Nátı­je­sinde, qazir The effects of excessive water use and agricultural intensification on AR Sea shrinkage: socioeconomic-environmental systems (SES) dynamics within the Syr Darya River Basin taqyryby boıynsha USAID (PEER 9) halyqaralyq jobasyna jetekshilik etemin. Menińshe, halyqaralyq jobalarǵa qatysýmen birge, qazaqstandyq granttardy da qalys qaldyrmaý kerek. Osy oıymdy iske asyryp, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan jas ǵalymdar boıynsha granttyq qarjylandyrýyna ıe boldyq. Qazirgi tańda parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn tómendetý jáne albedony ulǵaıtý arqyly klımattyń ózgerýin jaqsartý úshin Jerdi paıdalaný júıeleriniń tıim­diligin baǵalaý boıynsha qazaq­standyq ǵylymı jobasyn jetekshi retinde júrgizip kelemin», deıdi keıipkerimiz.

Jas ǵalym 2020 jyldan beri ataqty NASA (The National Aero­nautics and Space Administration) táýelsiz uıymynyń janyndaǵy ha­lyq­aralyq Aeronavtıka jáne ǵarysh keńistigin zertteý jónindegi Ulttyq basqarmasymen (AQSh) birlesken jobanyń bir baǵyty bo­ıynsha ǵylymı oryndaýshy qyzmetin atqaryp keledi. Bul baǵyt «Qazaqstan men Mońǵolııadaǵy energııanyń, sýdyń jáne tamaq ónimderiniń ózara táýeldi dınamıkasy» (FEWKazMG) jáne «Taý-ken jumystary nátıje­sinde shań shyǵaryndylaryn azaı­tý­dyń balama tásilderi:» NarXOZ (2020); «Fıtozahvat tujy­rym­damasymen lastanǵan shańdy ustaý úshin tabıǵatty paıdalaný múm­kindikteriniń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdemesi» dep atalady.

Keıipkerimizdiń áriptesi, jas professor Qaısar Tabynov Maıranyń únemi múmkindikter izdep júretinin aıtady. «Maıra – eń aldymen eńbektiń adamy. Odan keıin árdaıym izdeniste júretin jan. Ol qashanda múmkindik izdep júredi jáne sonyń árbirin jaqsylyqqa, jumysyn jetil­dirýge tıimdi paıdalanady. Menińshe, osy qasıeti arqyly qazir AQSh-tyń bedeldi ǵalymdarymen tyǵyz baılanys ornatyp, NASA-ǵa qatysty jobamen aınalysyp júr. Álbette biz eńbek etetin Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti soǵan jaǵdaı jasap, qoldaý kórsetip otyr. Desek te mundaı úlken isti, árıne, jaýapkershiligi joǵary, alǵyr adam ǵana qolǵa ala alady. Osylaısha, ol Qazaqstan atyn NASA-ǵa shyǵaryp otyr. Áıelder qaýymy bala kútimi­men demalystarǵa shyǵyp, mansabyna úzilis jasap otyrady ǵoı. Sondaıda kóbi qalyp qoıyp jatady. Biraq Maıranyń keıin shegingenin kórmeppiz. О́ıtkeni ol – optımıst. Problemanyń da jaqsy jaǵyn kóre biledi», deıdi professor Q.Tabynov.