Jazý týraly...
Jazýshy úshin jazýdan qıyn hám jazýdan ońaı dúnıe joq. Ár aqyn óziniń áıteýir bir jaqsy óleń jazatynyna senedi, ár jazýshy qalamynan alda bir jaqsy shyǵarma týatynyn kútedi. Jazýdyń ıesi jazýshy bolǵandyqtan, kórkem sóz degenińiz aq qaǵazǵa sýdaı quıylmaı ma dersiz. Jazý – mehnat, jazý – azap, tipti «tátti tozaq». Buǵan klassıkalyq shyǵarmalar jazyp qaldyrǵan talaı avtordyń sózi, shyǵarmasy, ómir joly dálel. Iá, ardyń isine balanǵan ádebıette jaqsy jazý tek talantqa baılanysty emes. Aqıqatynda, qalamgerdiń jazýyna onyń sheberliginen bólek bolmysy, minezi, tártibi, turmys jaǵdaıy, kún rejimi, tipti kóńil kúıi de áser etse kerek. Álqıssa.
Tolstoıdy alǵash aýdarǵan...
Eń alǵash orys ádebıetiniń klassıkterin tárjimalaǵan Halıolla Qunanbaıuly ekenin bilesiz be?
Halıolla – Qunanbaıdyń úshinshi áıeli – sulý da jas toqaly Aıǵyzdan týǵan Abaıdyń talantty inisi. Ol jasynda, barlyq Qunanbaı balalary sııaqty aýyl moldasy Ǵabıthannan dáris alyp, musylmansha hat tanıdy. Semeıdegi Kamalıden hazirettiń medresesinde 3 jyl oqyp, oǵan qosa ózi ynta qoıyp, oryssha saýatyn ashyp, keıin Ombydaǵy kadet korpýsynda bilim alǵan. Bul áıgili Shoqan Ýálıhanov pen onyń inileri oqyǵan tarıhı oqý orny. Aıta keteıik, Halıolla bul oqý ornyna Shoqannan 12-13 jyl keıin túsken. Abaıdyń alǵashqy óleńder jınaǵyn shyǵaryp, ómirbaıanyn jazǵan Kákitaı Ysqaquly Halıollanyń Ombydaǵy oqýy jaıly qyzyqty derekter keltiredi. Kákitaı Qunanbaı atasyn sıpattaı kelip: «О́zge jurt orystan balasyn jasyryp júrgende, balalaryna oryssha oqý oqytyp, Halıolla degen balasyn Omskıı kadetskıı korpýstan oqytyp, onan soń Moskvadaǵy Pavlovskıı kavelerıskıı shkoldan oqytyp, sabaqty jaqsy bitirip, kornet bolyp, qyzmette júrgende, aýyryp dúnıeden qaıtyp edi» dep jazady.
Árham Ysqaqovtyń esteligine súıensek, Halıolla qaıtys bolǵanda onyń denesimen qosa Ombydan eki sandyq qosa kelipti. Halıolla jerlengen soń onyń dúnıesin taratqanda, Abaı esh oılanbastan kitaptar men qoljazbalarǵa toly sandyqty qalap alypty. Halıolla tek oryssha oqyp, áskerı shen alýmen shektelmeı, Shoqan sııaqty qazaqtyń folklor murasyn jınaǵan, ony orys jurtshylyǵyna aýdaryp tanystyrǵan, ári ózi de orys aqyn-jazýshylaryn kóp oqyp, olardyń shyǵarmalaryn qazaq tiline aýdarǵan eken. Halıolla Omby men Máskeýde oqyǵan jyldary orystyń shyǵystanýshylary I.N.Berezın, N.F.Kostyleskıı jáne Shoqannyń dosy G.N.Potanınmen tyǵyz baılanysta bolǵan. Bul týraly Á.Marǵulan, S.Muqanov, M.Áýezov, Ú.Sýbhanberdına syndy ádebıet tarıhyn zertteýshi ǵalymdar ár jyldardaǵy zertteý eńbekterinde aıtyp ótedi. Máselen, folklortanýshy Ú.Sýbhanberdına óziniń «Dala ýalaıaty gazeti» atty eki tomdyq kitabynda: «G.N.Potanınniń aıtýynsha, orys klassıkteriniń shyǵarmalaryn alǵash aýdarýshylardyń biri Abaı Qunanbaevtyń inisi Halıolla О́skenbaev boldy. Ol 1863-1870 jyldary Omby kadet korpýsynda oqıdy, odan soń Semeı mańyndaǵy aýylda ómir súrdi. Ol halyqtyń aýyz ádebıet úlgilerin jazyp jınaǵan. Onyń ishinde «Eńlik-Kebek» áńgimesi, «Jırenshe sheshen» ańyzy men Týrgenev, Lermontov, Tolstoı jáne basqalardyń óleńderin, áńgimelerin aýdarǵan. H.О́skenbaev jınaǵan bul materıaldar belgili shyǵystanýshy ǵalym I.N.Berezınniń arhıvinde saqtaýly», dep jazady.
О́zi ánshi, ózi tiginshi...
Chehovtyń balalyq shaǵy qıyn ótkenin bilemiz. Ol basqa balalardaı kóshede oıyn qýǵan joq: tańǵy besten túngi on birge deıin baýyrlarymen birge ákesiniń dúńgirsheginde jumys istedi. Gımnazııada bilim alyp júrip, sırk horynda án salatyn. Ákesi qatal bolǵandyqtan, Chehovqa tiginshilik ónerin meńgerýge de týra keldi.
* * *
Keıbir derekterde Chehovtyń boıy kishkentaı bolǵan dep aıtylyp júr. Shyn máninde, onyń boıy demalys bıletinde 180 sm dep kórsetilgen.
* * *
Jazýshy óziniń shyǵarmalaryn búrkenshik at arqyly jarııalaǵandy jaqsy kórgen. Onyń 50-ge jýyq búrkenshik aty bolǵan. Sonyń ishinde eń tanymaly – Antoshe Chehonte.
Aspaz Dıýma
Aleksandr Dıýma eńbekqor jazýshylardyń sanatyna jatady. Ol jazýǵa kúnine 14-18 saǵat ýaqyt bólgen. Osynyń nátıjesinde, qalamgerdiń 500 tomdaı eńbegi qaldy.
* * *
Ol bos ýaqytynda tamaq jasaǵandy unatqan. 1865 jyly «Úlken aspazdyq sózdik» degen kitap jazady (bul – jazýshynyń sońǵy eńbegi). Kitapta 800-den astam taǵam túrleri bar. Jazýshynyń dosy Oktav Lakýra: «Dıýma tamaq jasaıtyn kezde ǵana jumys bólmesinen shyǵatyn. Ol qalam men qazannyń qaqpaǵyn ustaýǵa jaralǵan», degen eken.
* * *
Káýapty Fransııaǵa eń alǵash alyp kelgen de osy jazýshy Dıýma. Ol sol elde tuńǵysh káýap ortalyǵyn ashqan.
* * *
Jazýshy óz úıinde ıt, mysyq, túrli qustar, taýyqtar, tipti maımylǵa deıin ustaǵan.
* * *
Muhtar Áýezovtiń aıtýynsha, Dıýmanyń «Úsh noıan», «Jıyrma jyl ótken soń», «Patsha qatyn Margo», «Genrıh Navarskıı» týraly trılogııasy Abaıǵa da tanys bolǵan. Abaı oqyǵan bul kitaptar aqynnyń Semeıdegi ádebı-memorıaldy mýzeıinde saqtalǵan.
Bir áńgime
Birde ádebı basqosýda vengrııalyq jas prozashynyń qasyna qarapaıym kıingen áıel kelip otyrady. Jac avtor ony tanymaǵan soń «qatardaǵy bir jazýshy shyǵar» dep oılaıdy. Mensinbegen emeýrinde:
– Bıkesh, kásibı jazýshysyń ba? – dep suraıdy.
– Iá, myrza.
– Qansha shyǵarma jarııaladyńyz? Birer shyǵarmańyzdy oqyp kórsem bola ma?
– Tek áńgime jazamyn, kólemdi shyǵarma jarııalaǵan joqpyn.
– Men áńgime jazamyn. Máselen, 339 áńgime jarııalap úlgerdim. Siz qansha áńgime jarııaladyńyz?
– Bir áńgime ǵana.
–Bireý ǵana ma?.. Qandaı taqyrypta?
– «Jel aıdaǵandar» (nemese «Tolqý»).
Muny estigen jas avtor ańyryp turyp qaldy. Ol áıel – jazýshy Margaret Mıtchell edi.