Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde Qazaqstan úshin sheshimin tappaı kelgen másele qant bolatyn. Jyl saıyn 500 myń tonna qant tuynatyn qazaqstandyqtar odaqtyń basqa músheleri úshin ınvestısııalyq tartymdy elge aınaldy. Bul «tartysta» Reseıdiń bási basym túsip keldi. Endi kórshi el 2022 jyldyń ortasyna deıin birqatar azyq-túlik ónimderin, sonyń ishinde qant eksportyn shekteıtinin resmı túrde málimdedi. Ýaqytsha tyıymǵa bizdiń el de ilikti.
RF Saýda mınıstrligi bul sheshimdi eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qabyldaǵanyn, EAEO elderine qant jetkizý múmkindigi Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń 17 naýryzdaǵy kezekti basqosýynda belgili bolatynyn aıtyp, odaqtyń ózge múshe elderin ekiudaı kóńil kúıge salyp qoıdy.
Reseıdiń ımporty tek EAEO-pen ǵana shektelip qalǵan joq, 2020 jylǵa deıin álemdegi eń iri qant eksporterleriniń alǵashqy ondyǵynda boldy. 2019 jyly Kýbaǵa jáne Eýropalyq odaqqa múshe elderge 1,1 mln tonna qant ımporttady. Reseıdiń qant eksportyndaǵy múmkindigi biz oılaǵan deńgeıden áldeqaıda joǵary ekenin, onyń endigi eksporteri EAEO-men shektelip qalǵanyn umytpaýymyz kerektigin sarapshylar ótken aptadan beri aıtyp jatyr. Endi Batys elderiniń sanksııasy kórshi eldiń eksporttyq kartasyna ózgerister alyp keleri, Batystaǵy naryǵyn umytyp, EAEO naryǵyna shyndap bet burýy nemese bul máseleni sheshýdi taraptardyń óz erkine qaldyrýy da múmkin.
Kórshi eldiń aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi taratqan málimetterde 2021 jyly qant shyǵarý 8,3 paıyzǵa kóbeıip, 5,0073 mln tonnaǵa jetkeni aıtylǵan. Elimizge qant jetkizetin negizgi eki ımporttaýshy — Reseı men Belarýs. Reseıdiń ishki naryqtaǵy úlesi – 48 paıyz. 2021 jyly Qazaqstanǵa basqa elderden 506,9 myń tonna qant pen qant shıkizaty ımporttaldy. Reseı Federasııasynan Qazaqstanǵa 275,8 myń tonna qant ımporttaldy, bul bir jyl burynǵydan 12,7 paıyzǵa az. Brazılııadan – 164,6 myń tonna, Belarýsten – 35,5 myń tonna, Meksıkadan – 30,4 myń tonna ımporttalypty.
Reseı 2022 jyldyń tamyz aıyna deıin qant eksportyn shekteıtinin resmı túrde málimdegennen keıin Qazaqstandaǵy qant baǵasy baqylaýdan shyǵyp ketti. Qazir el kóleminde eń qymbat qant – Atyraýda, 337 teńgemen satylyp jatyr. Tarazdaǵy baǵa Atyraýǵa qaraǵanda 85 teńgege arzan.
Saýda mınıstrligi baǵanyń ósýin kúnde baqylap, ortadaǵy deldaldar qanttyń qunyn 15 paıyzdan asyrmaýǵa tıis degen pármen berdi. «Qymbattaýǵa keler bolsaq, qanttyń baǵasyn jergilikti ákimdik, saýda jelileri, turaqtandyrý qorlarynan alý jáne aınalmaly syzba arqyly kredıtteý bar. Olar jeńil kredıtti alǵannan keıin baryp baǵany ustap turady. Osy sekildi sharalardy jergilikti ákimdikter qabyldaıdy», deıdi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń resmı ókili Álisher О́mirzaq.
Qaztrade.org.kz saıtynyń dereginshe, Qazaqstanda qantqa degen suranys 2019 jylǵa deıin Brazılııadan qant quraǵyn satyp alý arqyly retteldi. 2020 jyldyń qańtarynda odaqqa syrttan kiretin shıki qanttyń tonnasyna 240 dollar baj salyǵy engizilip, Brazılııadan keletin shıkizattan shettetilip qaldyq. Brazılııalyq qant quraǵynyń ornyn otandyq qyzylshamen jabý úshin 4 mln tonna ónim alý kerek. Biz sol kezde ǵana suranystyń 45 paıyzyn nemese 450-500 myń tonna qantty ózimizde óndire alamyz. Biraq qant qyzylshasyn ósiretin jerdiń azdyǵynan bul qazir múmkin emes. Brazılııalyq shıkizat bolmaǵandyqtan Qazaqstan daıyn qanttyń ımportyn jylyna 2,7 ese arttyrýǵa májbúr boldy. Taza qant ımportyna jumsalatyn aqshalaı shyǵyn 1,8 ese ósti. Onyń 14,4 mln dollary Belarýske ketse, 55,9 mln dollary Reseıge ketken.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi «alańdaýǵa negiz joqtyǵyn qordaǵy qant qory aldaǵy úsh aıǵa jetetinin» aıtyp, jurtty sabyrǵa shaqyryp otyr: qazir qant ımporterleriniń geografııasyn keńeıtý jáne táýekelderdi tómendetý sheńberinde daıyn qant óndirý úshin basqa elderden shıki qant satyp alý jumystary júrgizilip jatyr. Atap aıtqanda, Qazaqstanda 2022 jylǵy tamyz aıynyń sońyna deıin kedendik bajdardy tólemeı 250 myń tonna qant ákelý múmkindigi qarastyrylǵan. Biraq soǵan qaramastan birer kúnniń ishinde qantqa degen suranys ta, baǵa da ósip, satýshylar bul ónimdi satýdy shekteı bastady.
Bir jyldaǵy qantqa degen qazaqstandyqtardyń suranysy 500 myń tonna ekenin joǵaryda aıttyq. Buǵan tátti sýsyndar, kondıterlik ónimder shyǵaratyn kásiporyndardyń qantqa degen qajettigi kirgen de joq. 2021 jyly eldegi tórt qant zaýyty 277 tonna qant daıyndady. Bul ishki qajettiliktiń 66 paıyzyn óz kúshimizben óndiremiz degendi bildiredi. Resmı oryndar qant óndirisi toqtaýsyz jumys istep jatqanyn aıtyp jatyr. Qor da tolyǵyp otyrady. Iаǵnı «úsh aıdan keıin qor taýsylady, qant tapshylyǵy bolady» degen aqparat shyndyqqa janaspaıdy.
Degenmen halyqty sabyrǵa shaqyryp otyrǵan Úkimet eldi eleńdetpeýdiń jolyn naqty kórsete qoıǵan joq. Saıasattanýshy Andreı Chebotarevtiń aıtýynsha, Úkimet áli de bolsa 17 naýryzda ótetin EEK komıssııasyna qaraılap otyrýy múmkin. Al qanttyń tapshylyǵy el ishin kezip ketken ártúrli aqparattarǵa baılanysty týyndaýy ǵajap emes. Bul jerde Úkimet te, halyq ta utylyp, ortadaǵy deldaldardyń aıy ońynan týyp turǵany anyq.
A.Chebotarevtiń paıymdaýynsha, bul jaǵdaı – Qazaqstan ekonomıkasynynyń ósimine áser etetin faktor EAEO-da qalyptaspaǵanyn, eldiń eksporttyq saıasatyna ózgerister engizý qajettigin eskertti. Qatty bıdaıdy óz jerinde ósire almaıtyn О́zbekstan Qazaqstannyń bıdaıyn tasyp, un túrinde Aýǵanstanǵa, ózge de elderge eksporttaı bastady. Sarapshy aıtyp ótkendeı, EAEO-ǵa bizben bir mezgilde múshe bolǵan Reseı men Belarýs ekonomıkasyn bizdiń eldiń ekonomıkasymen múlde salystyrýǵa kelmeıdi. Reseı men Belarýs 2019 jyldan bastap, qant óndirisi úshin ımporttyq shıkizatqa baj salyǵyn engizýge qol jetkizgen. Endi Eýrazııalyq odaq aıasynda biryńǵaı stavka kúshine enbek. Sondyqtan Úkimet jaǵdaıdy paıdalanyp, osy sheshimniń kúshin joıýǵa basymdyq berýge tıis. Sebebi shıkizat ımportyna jeńildik beretin kvotany engizý máselesi tym sozylyp ketti. Bul bıznes úshin tıimsiz. Kvota joq eken dep qant zaýyttary qarap otyra almady. Qant quraǵy shıkizatyn ımport rejiminde memleketke tıesili 5 paıyzdyq kedendik baj salyǵymen tasymaldaýǵa májbúr boldy.
«17 naýryzda EEK komıssııasy qandaı sheshimge keletinin bilmeımiz. Kórshi eldiń qant eksportyn ýaqytsha shekteıtinin ashyq málimdeýi biz úshin úlken múmkindik. Biraz kelisimshartty óz múddemizge qaraı ózgertip alýǵa bolady. Qazaq delegasııasy bul jıynǵa daıyndyqpen barýy kerek. Biz qant eksportyn EAEO-men shektep qalsaq, qoldaǵy barymyzdan aıyrylamyz», deıdi A.Chebotarev.
Brazılııa men Meksıkadan qant quraǵy ımportyn ulǵaıtý kerek degen usynysty Qant, tamaq jáne óńdeý ónerkásibi qaýymdastyǵy da qoldap otyr. Osy baǵytqa basymdyq bersek, qant tapshylyǵyna jol bermeımiz. Baǵada da aıtarlyqtaı ózgeris bolmaıdy. Qaýymdastyq prezıdenti Aıjan Naýryzǵalıevanyń aıtýynsha, egis alqaptaryn ulǵaıtýmen qatar, qyzylsha egetin aımaqtardaǵy sýarý máselesin sheshý, onyń ishinde sýarý júıesin qaıta qurý qajet. Sebebi eldi qantpen tolyq qamtamasyz ete alatyndaı egis alqaptary áli de jetispeıdi. Sarapshy aıtyp ótkendeı, qant qyzylshasyn egýge qaı aýmaqtar qolaıly ekenin anyqtaý úshin jer monıtorınginiń nátıjelerin jarııalaý qajet. Memleket sharýalarǵa jer telimderin berip otyr, biraq onyń bári qunarly emes. Sý tapshylyǵy da bar. Baǵa boıynsha boljam jasaý da qıyn. Naryqtaǵy baǵany bırjadaǵy saýda anyqtaıdy. Tipti qamys arzandaǵan kúnniń ózinde tasymaldaý, qaıta óńdeýge qatysty qosymsha shyǵyn bar. Bizde elektr qýaty, gaz, qaıta óńdeý kezinde mazýt baǵasy qymbattady. Eldegi qant zaýyttarynyń birazy mazýtpen jumys isteıdi. Munyń barlyǵy taýar baǵasyna áser etedi. «Qant qyzylshasy – ylǵaldy jaqsy kóretin daqyl, sondyqtan sý qory mol bolýy kerek: tamshylatyp sýarý nemese jańbyrlatý qondyrǵylaryn engizý qajet, biraq bul da ınvestısııa. 1 gektar jerge tamshylatyp sýarý júıesin ornatýǵa 5 mln teńge ketedi», deıdi A.Naýryzǵalıeva.
Sarapshylar Reseıge salynǵan sanksııanyń saldary barlyq salaǵa áser etetinin aıtady. Importqa arqa súıegen Úkimet qant óndirisin qosalqy sala dep qarap keldi. Qazaqstanda qant ónerkásibine mamandar daıarlaıtyn birde-bir oqý orny da joq. Sondyqtan JOO-larda salanyń kadrlyq áleýetin qalyptastyrýǵa yqpal etetin fakýltetter ashý, arnaıy kýrstar uıymdastyrý qajet. Qazir qazaqstandyq qant zaýyttarynda jumys isteıtinderdiń kóbi KSRO kezinde daıarlanǵan mamandar. Olardyń aldy zeınet jasyna jetip, naryqtan birtindep ketip jatyr. «Densaýlyq saqtaý mınıstrligi deńgeıinde «Salamatty ult» ulttyq jobasy qyzý talqylanýda. Osy qujat aıasynda mınıstrlik quramynda qanty bar sýsyndarǵa aksız salyǵyn engizý jóninde bastama kóterip otyr. Bul usynys respýblıkanyń qant ónerkásibine keri áserin tıgizedi dep oılaımyz. Endi ǵana jandanyp kele jatqan sala quldyraýy múmkin. О́ıtkeni aksızdi engizý sýsyndar óndirisiniń tómendeýine ákelip soǵady. Bul qantqa degen suranysty azaıtady. Demek endigi jerde Úkimet qant óndirisine qatysty ustanymyn ózgertýge tıis», deıdi A.Naýryzǵalıeva.
ALMATY